Азаматтық қорғау саласында оқыту: кім, қайда, қандай бағдарлама бойынша

Бұл сабақ не туралы

Модульдің алдыңғы екі сабағында азаматтық қорғаудың мемлекеттік жүйесі қалай құрылғаны және азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйым қандай міндеттер атқаратыны туралы сөз болды. Солардың бірі — жұмыскерлерді оқыту. Бұл сабақ толығымен соған арналған.

Сұрақ қарапайым көрінеді: „жұмыскерлерді оқыту керек“. Іс жүзінде басшы мен азаматтық қорғаныс жөніндегі маман бірден нақты жауап қажет ететін бірнеше сұраққа тап болады:

• жұмыскерлердің кімі ұйымнан тыс, кімі орнында оқытылады;
• алғаш тағайындалған маманды қайда және қандай мерзімде жіберу керек;
• сабақтарды мүлдем өткізу мүмкін болуы үшін ұйымда не болуға тиіс;
• сабақтарды кім жүргізуге құқылы;
• сабақтар қандай бағдарлама бойынша және қандай көлемде өтеді;
• оқытуды не құжаттайды: журнал, тесттер, анықтама, сертификат — және анықтаманың сертификаттан айырмашылығы неде;
• азаматтық қорғау құралымдары қалай оқытылады;
• санатқа жатқызылмаған ұйым не істеуі керек;
• оқыту оқу-жаттығулармен және жаттығулармен қалай байланысты.

Сабақ № 235 бұйрықпен бекітілген оқу бағдарламасының 2-тарауындағы 56-тақырыпқа сәйкес келеді: «Халыққа және азаматтық қорғау саласындағы мамандарға хабар беру, білімді насихаттау, оқыту (Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2020 жылғы 2 шілдедегі № 494 бұйрығы)». Негізгі дереккөз — осы бұйрықпен бекітілген Халыққа және азаматтық қорғау саласындағы мамандарға хабар беру, ілімді насихаттау, оқыту қағидалары (бұдан әрі — № 494 қағидалар) және оқу бағдарламасының өзі (бұдан әрі — № 235 бағдарлама).

Сабақтың соңында „Курстың шекарасы“ деген жеке бөлім бар. Ол бұл курстың не беретінін және нені алмастырмайтынын түсіндіреді. Оны мұқият оқыңыз: ұйымдағы оқытуыңызды қалай дұрыс есепке алу осыған байланысты.

1-бөлім. Оқытудың құқықтық негізі

Заң: кім оқытуға және кім оқуға міндетті

Ұйымның міндеті. «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V Заңының 16-бабының 5-тармағы азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың қосымша міндеттерін санамалайды. 4) тармақша:

«4) азаматтық қорғаныс бойынша жұмыскерлерді оқытуды жүзеге асыруға;»

Кімге арналғанына назар аударыңыз. Бұл міндет 5-тармақта — санатталған ұйымдар үшін «осы баптың 2-тармағына қосымша» белгіленген. 16-баптың 2-тармағында (барлық ұйымдардың міндеттері) қолданыстағы редакцияда мұндай міндет жоқ: оның 4) тармақшасы алып тасталған. Сондықтан ескі әдістемелік материалдарда жұмыскерлерді оқытудың негізі ретінде 16-баптың 2-тармағының 4) тармақшасына сілтеме кездестірсеңіз — бұл алып тасталған нормаға сілтеме.

Азаматтың міндеті. Заңның 18-бабының 2-тармағы жеке тұлғалардың міндеттерін санамалайды. 4) тармақша:

«4) азаматтық қорғау бойынша оқудан өтуге;»

Сонда — 3) тармақша: «„Баршаның назарына!“ құлақтандыру сигналы бойынша іс-қимыл тәртібін білуге және орындауға» және 9) тармақша: «төтенше жағдайлар мен олардың салдарларын жою бойынша өткізілетін оқу-жаттығулар мен жаттығуларға қатысуға, халықты және объектілерді қорғау құралдарына ұқыпты қарауға;»

Осылайша, оқыту — екі жақты міндет: ұйым оны өз жұмыскерлері үшін ұйымдастыруға міндетті, жұмыскер одан өтуге міндетті.

Заңның 46-бабы «Азаматтық қорғау саласында оқыту»

46-бап оқытудың жалпы мақсаттары мен орындарын белгілейді. 2-тармақ:

«2. Азаматтық қорғаудың басқару органдарының басшы құрамы мен мамандарын даярлау, азаматтық қорғау саласында халықты оқыту төтенше жағдайларда іс-қимыл жасау дағдыларын үйрету, авариялық-құтқару жұмыстары мен кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргiзу, өзiн-өзі құтқарудың және өзара көмек көрсетудiң негiзгi тәсiлдерi мен әдiстерiн білу, халық арасындағы ықтимал шығындарды және материалдық нұқсанды барынша азайту мақсатында жүргiзiледi. Уәкілетті орган айқындайтын тыңдаушылар санатына қатысты азаматтық қорғау саласында оқыту уәкілетті органның ұйымдарында, оқу орындарында және аумақтық органдарында жүргізіледі. Азаматтық қорғау саласында оқытудан өткен тыңдаушыларға уәкілетті орган белгілеген бірыңғай үлгідегі сертификаттар беріледі.»

3-тармақ, бірінші абзац:

«3. Азаматтық қорғау саласында балаларды оқыту мектепке дейінгі тәрбие беру және оқыту және жалпы орта білім беру ұйымдарында, азаматтарды оқыту – жұмыс, оқу орны және тұрғылықты жері бойынша ұйымдарда жүргізіледі.»

Бұдан бүкіл сабақ бойы өтетін оқытудың екі желісі шығады:

1. Тыңдаушылардың белгілі бір санаттары уәкілетті органның ұйымдарында, оқу орындарында және аумақтық органдарында оқиды және бірыңғай үлгідегі сертификат алады.
2. Азаматтар жұмыс, оқу орны және тұрғылықты жері бойынша оқиды.

46-баптың 3-тармағының қалған абзацтары жаттығуларға қатысты: сейсмикалық қауіпті өңірлерде тоқсан сайын сейсмикалық жаттығулар; қауіпті өндірістік объектілердің төтенше жағдайы таралатын есепті аймақта тоқсан сайын жаттығулар; сел қауіпті, шөгу, көшкін қаупі бар аудандарда және су жайылу, су басу, тасқындар болуы ықтимал аймақтарда қауіпті кезең басталар алдында жаттығулар. Оларға оқытудың оқу-жаттығулармен байланысы туралы бөлімде ораламыз.

Қағидалар мен бағдарламаны кім белгілейді

Заңның 12-бабы азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның құзыретіне, атап айтқанда, мыналарды жатқызады:

«33) төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар туындаған кезде немесе осы қақтығыстар салдарынан қорғану тәсілдері мен іс-қимылдарға азаматтық қорғаудың басқару органдары мен күштерінің басшыларын, мамандарын даярлаудың, халықты оқытудың оқу бағдарламасын әзірлейді және бекітеді;»

«60) халыққа және азаматтық қорғау саласындағы мамандарға хабар беру, білімді насихаттау, оқыту қағидаларын әзірлейді және бекітеді;»

1. тармақша негізінде № 235 бағдарлама бекітілген (Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2014 жылғы 20 мамырдағы № 235 бұйрығы; бағдарламаның қолданыстағы редакциясы — 2023 жылғы 26 қыркүйектегі № 517 бұйрық, кейінгі өзгерістерімен). 60) тармақша негізінде — № 494 қағидалар (Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2020 жылғы 2 шілдедегі № 494 бұйрығы; Қағидалар Төтенше жағдайлар министрі міндетін атқарушының 2024 жылғы 5 қыркүйектегі № 348 бұйрығымен жаңа редакцияда жазылған, кейін 2025 жылғы 19 тамыздағы № 338 және 2026 жылғы 30 маусымдағы № 249 бұйрықтармен өзгертілген).

Жергілікті атқарушы органдар Заңның 15-бабы 3-тармағының 22-4) тармақшасы бойынша «азаматтық қорғау саласында ғылыми зерттеулерді (қажет болған кезде), білімді насихаттауды ұйымдастыру, халықты және мамандарды оқыту» үшін жауап береді.

№ 494 қағидалар бойынша оқытудың мақсаттары мен нысандары

№ 494 қағидалардың 2-тармағы:

«2. Халықты және азаматтық қорғау саласындағы мамандарды ақпараттандыру, білімді насихаттау, оқыту азаматтық қорғау іс-шараларын ұйымдастыру және орындау бойынша білім мен дағдыларды, төтенше жағдайларда іс-қимыл жасау дағдыларын, авариялық-құтқару және шұғыл жұмыстарды жүргізу, өзін-өзі құтқарудың және өзара көмектің негізгі тәсілдері мен әдістерін білу, халық арасындағы ықтимал ысыраптар мен материалдық залалды барынша азайту мақсатында жүргізіледі.»

3-тармақ халықты және мамандарды оқыту кезінде «дәріс, семинар, сыныптық-топтық сабақ, жаттығу және интерактивті сабақтар тәрізді теориялық және практикалық оқу нысандары кешенді түрде қолданылады.» деп белгілейді.

Мұнда «кешенді түрде» деген сөз — түйінді. Бір дәріс Қағидалардың мағынасындағы оқыту емес. Практикасыз теория (газтұмылдырық кию, панаға жол табу, таңғыш салу) оқыту көздейтін дағдыны бермейді.

№ 494 қағидалардың құрылымы

Қағидалар бес тараудан тұрады. Ұйым үшін 4 және 5-тараулар маңызды:

Қағидаларға нысандар мен тізбелері бар қосымшалар берілген. Ұйым үшін ең маңыздылары: 2-қосымша (уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқытылатын лауазымды адамдардың тізбесі), 4-қосымша (аумақтық органдарда оқытылатын тыңдаушылардың тізбесі), 7-қосымша (өткізілген сабақтарды есепке алу журналы), 8-қосымша (оқудан өткені туралы анықтама), 9-қосымша (оқу-жаттығулардың, жаттығулардың және сабақтардың түрлері).

2-бөлім. Карта: кім, қайда оқиды және не алады

Әр параграфты талдамас бұрын жалпы көрініске қараңыз.

Кестеден екі нәрсені бірден есте сақтаған жөн.

Біріншісі: сертификат пен анықтама — әртүрлі құжаттар. Сертификат уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында және оның аумақтық органдарында оқу қорытындысы бойынша беріледі. Анықтама — жұмыс орны бойынша, ұйымда оқу қорытындысы бойынша. Толығырақ — төменде.

Екіншісі: бір ұйымда бірнеше желі үйлеседі. Санатталған ұйымның басшысы, оның азаматтық қорғаныс жөніндегі маманы, құралымдардың командирлері және сабақ топтарының жетекшілері аумақтық органда оқып, сертификат алады. Қалған жұмыскерлер бағдарламаның 2-тарауы бойынша, ал құралымдардың мүшелері 4-тарауы бойынша орнында оқиды және анықтама алады. Кейін жұмыскерлермен сабақтарды дәл сертификаты бар мамандар жүргізеді.

3-бөлім. Уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқыту

№ 494 қағидалардың 4-тарауының 1-параграфы (16–24-тармақтар) ең алдымен мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарына арналған. 16-тармақ:

«16. Орталық және жергілікті атқарушы органдардың, Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарын уәкілетті органның оқу орындарында оқыту азаматтық қорғау саласындағы орталық және жергілікті атқарушы органдардың, Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың басшы құрамы мен мамандарын даярлау және қайта даярлау жоспарына сәйкес жүргізіледі.»

18-тармақ 2-қосымшаға сілтейді:

«18. Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқуға жататын лауазымды тұлғалардың тізбесі және оқу мерзімділігі осы Қағидаларға 2-қосымшаға сәйкес айқындалады.»

2-қосымшада төрт топ бар: орталық атқарушы органдар және Президентке бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар; жергілікті атқарушы және өкілді органдар; білім беру ұйымдарының және бұқаралық ақпарат құралдарының басшылары (5 жылда 1 рет); азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган. Коммерциялық ұйым үшін бұл қосымшадан іс жүзінде үшінші топ маңызды — егер ұйымыңыз білім беруге немесе бұқаралық ақпарат құралдарына жатса, оның басшысы осы тізбеде көрсетілген.

2-қосымша бойынша кезеңділік лауазымға қарай — «5 жылда 1 рет» немесе «3 жылда 1 рет». Мысалы, орталық атқарушы органдар үшін: төтенше жағдайлардың алдын алу және жою жөніндегі комиссиялардың төрағалары және олардың орынбасарлары, эвакуациялық комиссиялардың төрағалары және олардың орынбасарлары, құрылымдық бөлімшелердің мамандары — 3 жылда 1 рет; бірінші басшылардың орынбасарлары, департаменттердің директорлары, басқармалар мен бөлімдердің басшылары және олардың орынбасарлары — 5 жылда 1 рет.

20-тармақ бағдарламаны атайды:

«20. Оқыту Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2014 жылғы 20 мамырдағы „Азаматтық қорғау органдары мен күштерінің басшыларын, мамандарын даярлаудың, халықты төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар туындаған кезде немесе осы қақтығыстар салдарынан қорғау тәсілдері мен іс-қимылдарына оқытудың оқу бағдарламасын бекіту туралы“ № 235 бұйрығымен (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 9509 болып тіркелген), (бұдан әрі – оқу бағдарламасы) бекітілген азаматтық қорғау органдары мен күштерінің басшыларын, мамандарын даярлаудың, халықты төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар туындаған кезде немесе осы қақтығыстар салдарынан қорғау тәсілдері мен іс-қимылдарға үйрету оқу бағдарламасына сәйкес жүргізіледі.»

№ 235 бағдарламада бұл оқытуға «Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның ұйымдарында және оқу орындарында тыңдаушыларды даярлаудың (қайта даярлаудың) оқу бағдарламасы» деген 1-тарау сәйкес келеді. Оған берілген ескертуге сәйкес оқу сағаттарының жалпы көлемі — 40 сағат, оның ішінде дәрістер, сыныптық-топтық және практикалық сабақтар — 38 сағат, тестілеу — 2 сағат, ал сабақтардың тақырыптары білім алушылардың санатын ескере отырып қалыптастырылады.

Оқытудың қорытындысы — тестілеу және сертификат. 22-тармақ:

«22. Оқу аяқталғаннан кейін қорытынды тестілеу өткізіледі. Қорытынды тесттердің мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарының басшылары бекітеді.»

23-тармақ:

«23. Оқудан өту қорытындысы бойынша қорытынды тестілеуді тапсыру кезінде жіберілмеген немесе қанағаттанарлықсыз білім деңгейін көрсеткен тыңдаушыларға азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы сертификаттар берілмейді.»

24-тармақ:

«24. Оқудан өткен және қорытынды тестілеуден өткен тыңдаушыларға Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 20 қазандағы „Азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы бірыңғай үлгідегі сертификатты белгілеу туралы“ (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 12292 болып тіркелген) № 857 бұйрығымен бекітілген азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы сертификаттар беріледі (бұдан әрі – сертификат).»

21-тармақ құпия мәліметтері бар материалдарды пайдалана отырып оқыту кезінде мемлекеттік құпияларды қорғау туралы талапты қосады.

4-бөлім. Уәкілетті органның аумақтық органдарында оқыту

Бұл — санатталған ұйымның басшылығы мен мамандарына тікелей қатысты параграф.

Топтар қалай жасақталады

25-тармақ:

«25. Уәкілетті органның аумақтық органдарында оқыту осы Қағидалардың 3-қосымшасына сәйкес нысан бойынша азаматтық қорғау саласында оқуға тыңдаушылары бар топтардың санаттарын қабылдау жоспарына сәйкес жүзеге асырылады.»

26-тармақ:

«26. Азаматтық қорғау саласында оқыту үшін тыңдаушылармен топтардың санаттарын жасақтау жоспары уәкілетті органның аумақтық органы әзірлейді және жергілікті атқарушы орган бекітеді.»

Практикалық қорытынды: аумақтық органда оқыту бір жылға арналған жасақтау жоспары бойынша жүреді. Ұйымыңыздың басшысы немесе маманы топқа қажетті мерзімде түсуі үшін оны жіберу туралы аумақтық органмен мерзімнің соңғы айында емес, алдын ала келіскен жөн.

29-тармақ: «Оқытуды жүргізуге арналған оқу топтары негізінен функционалдық міндеттері бойынша білім алушылардың бір немесе ұқсас санаттағы тұлғаларынан жасақталады.» 30-тармақ: «Оқу ұзақтығы Оқу бағдарламасына сәйкес анықталады.» 31-тармақ: сабақтардың кестесін аумақтық органның басшысы оқу басталардан бір апта бұрын 5-қосымшаның нысаны бойынша бекітеді.

Аумақтық органда кім оқиды

27-тармақ:

«27. Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында оқытылатын тыңдаушылардың тізімі және оқытудың кезеңділігі осы Қағидалардың 4-қосымшасына сәйкес айқындалған.»

4-қосымшада он тоғыз жол бар: олар 1-ден 9-ға дейін және 11-ден 20-ға дейін нөмірленген, тізбеде 10 нөмірлі жол жоқ. Ұйымдар үшін олардың ең маңыздылары:

6-жолға назар аударыңыз: ол «Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың басшылары мен қызметкерлері» деп аталған. Бұл ретте сол Қағидалардың 3-параграфы санатталған ұйымдардың жұмыскерлері жұмыс орны бойынша даярлықтан өтетінін белгілейді (41-тармақ). Қағидалар басқа жолдарда аталғандардан басқа санатталған ұйымның нақ қандай жұмыскерлеріне 6-жол қатысты екенін түсіндірмейді. Сабақ мұны қарастырмайды; ұйымыңыздан жіберілетіндердің құрамын жасақтау жоспарын қалыптастыру кезінде аумақтық органмен келіскен жөн.

18 және 19-жолдар қауіпті өндірістік объектілері бар ұйымдар үшін маңызды: мұндай объектілердің басшылары мен мамандары ұйымда азаматтық қорғанысқа кімнің жауап беретініне қарамастан бөлек көрсетілген.

Азаматтық қорғау құралымдарының командирлері аумақтық органдарда басқа акт бойынша да — Азаматтық қорғау құралымдарын құру, ұстау, материалдық-техникалық қамтамасыз ету, дайындау және оларды тарту қағидалары бойынша (Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 23 сәуірдегі № 387 бұйрығы; бұдан әрі — № 387 қағидалар) оқиды. Осы Қағидалардың 24-тармағының 1) тармақшасы:

«1) үш жылда бір рет азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында құралымдардың (жасақтардың, командалардың, бригадалардың, топтардың, буындардың, бекеттердің) азаматтық қорғау құралымдарының командирлерін оқыту;»

Аумақтық органдағы оқыту көлемі

№ 235 бағдарламада бұл оқытуға «Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында оқуға жататын лауазымды тұлғаларды даярлаудың (қайта даярлаудың) оқу бағдарламасы» деген 3-тарау сәйкес келеді. Оның «Оқу сағаттарының көлемі» деген 2-параграфы санаттар бойынша сағаттарды белгілейді. Ұйымдар үшін үзінді:

3-тарауға ескерту: «азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында оқуға жататын лауазымды тұлғалар үшін сабақтардың тақырыптары білім алушылардың санатын ескере отырып, оқу сағаттарының санына қарай қалыптастырылады.»

Журнал және сертификат

35-тармақ: сабақ жетекшілері есепке алуды 6-қосымшаның нысаны бойынша тыңдаушыларды оқытуды есепке алу және сертификаттар беру журналдарында жүргізеді. 36-тармақ: «Азаматтық қорғау саласындағы тыңдаушыларды оқытуды есепке алу және сертификаттар беру журналдары азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында сақталады.»

37–39-тармақтар 1-параграфтың сұлбасын қайталайды: қорытынды тестілеу, жіберілмегендерге және тапсырмағандарға сертификат берілмейді, тапсырғандарға — беріледі. 39-тармақ:

«39. Оқудан өткен және қорытынды тестілеуден өткен тыңдаушыларға оқудан өткені туралы сертификаттар беріледі.»

Ұйым үшін сертификат — оның басшысының, азаматтық қорғаныс жөніндегі маманының, құралым командирлерінің және сабақ топтары жетекшілерінің оқытылғанының басты дәлелі. Сертификаттардың көшірмелерін осы адамдарды тағайындау туралы бұйрықтармен бірге сақтаңыз және үш жылдық (немесе бес жылдық) кезеңнің қашан өтетінін қадағалаңыз. Азаматтық қорғанысты жүргізетін адамдардың сертификаттары ұйымның 3-(АҚ) нысаны бойынша жылдық есебінде көрсетіледі (бұл туралы — модульдің екінші сабағында).

5-бөлім. Алғаш тағайындалғандар: алты ай

№ 494 қағидалар екі рет — 19-тармақта және 28-тармақта — бір нормаға қайта оралады:

«Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын лауазымға жаңадан тағайындалған тұлғалар үшін азаматтық қорғау саласында оқыту тағайындалған сәттен бастап алғашқы алты ай ішінде жүзеге асырылады.» (28-тармақ; 19-тармақ сол мағынада.)

Бұл ретте сол Қағидалардың 2-қосымшасына 1-ескертпе және 4-қосымшасына 1-ескертпе басқаша тұжырымдалған:

«1. Лауазымдық нұсқаулықтарына азаматтық қорғаныс саласындағы міндеттерді шешу кіретін лауазымға жаңадан тағайындалған адамдардың біліктілігін арттыру жұмыстың бірінші жылы ішінде жүзеге асырылады.»

Сонымен, Қағидалардың мәтінінде жаңадан тағайындалғандар үшін екі мерзім бар: тағайындалған сәттен бастап алты ай (19 және 28-тармақтар) және жұмыстың бірінші жылы (2 және 4-қосымшаларға ескертпелер). Қағидалар бұл мерзімдердің арақатынасын түсіндірмейді. Сабақ мұны қарастырмайды. Практикалық ұсыныс айқын: алғаш тағайындалған маманның оқуын алты айға сыятындай етіп жоспарлаңыз — сонда екі тұжырым да бір мезгілде орындалады.

Норма кімге қатысты. 19 және 28-тармақтар «Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын лауазымға» тағайындалған адамдар туралы айтады; ескертпелер — «Лауазымдық нұсқаулықтарына азаматтық қорғаныс саласындағы міндеттерді шешу кіретін» лауазымдағы адамдар туралы. Санатталған ұйымда бұлар ең алдымен:

• бірінші басшы — ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы;
• азаматтық қорғаныс жөніндегі жұмыскер немесе құрылымдық бөлімшенің басшысы;
• эвакуациялық комиссияның төрағасы және бұйрықпен азаматтық қорғаныс міндеттері жүктелген басқа адамдар;
• құралым командирлері мен сабақ топтарының жетекшілері — 4-қосымшаның өз жолдары бойынша.

Мысал. Шартты зауыт азаматтық қорғаныс жөніндегі жаңа инженерді 1 наурызда тағайындады. 19 және 28-тармақтар бойынша ол алғашқы алты ай ішінде — яғни тамыздың соңынан кешіктірмей — оқудан өтуге тиіс. Егер аумақтық органның ағымдағы жылға арналған жасақтау жоспары қалыптастырылып қойса және ең жақын лайықты топ қазанда болса, мұны тамызда емес, наурызда анықтап, ертерек топқа енгізу туралы немесе уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқудан өту туралы келісу керек.

6-бөлім. Санатталған ұйымның жұмыскерлерін жұмыс орны бойынша оқыту

Бұл — сабақтың орталық бөлігі. № 494 қағидалардың 4-тарауының 3-параграфы «Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың қызметкерлерін жұмыс орны бойынша оқытудан өткізу тәртібі» деп аталады және 40–53-тармақтарды қамтиды. Оларды ретімен талдайық.

40-тармақ. Жыл сайын және бағдарлама бойынша

«40. Азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың қызметкерлерін оқыту, азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган бекіткен оқу бағдарламасына сәйкес, жыл сайын жоспарланады және өткізіледі.»

Мұнда екі сөз бәрін айқындайды: жыл сайын және оқу бағдарламасына сәйкес. Жұмыскерлерді оқыту — санатқа жатқызылған кездегі бір реттік науқан да, „бірнеше жылда бір рет“ өткізілетін іс-шара да емес. Бұл азаматтық қорғаныстың басқа іс-шаралары сияқты жоспарланатын жылдық процесс. Және ол маманның еркін жоспары бойынша емес, № 235 бағдарлама бойынша өткізіледі — санатталған ұйымдардың жұмыскерлері үшін бұл оның 2-тарауы.

41-тармақ. Орнында және жұмыс уақытында

«41. Азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың қызметкерлері жұмыс уақыты шегінде жұмыс орны бойынша даярлықтан өтеді.»

48-тармақ мұны сабақтар үшін қайталайды: «Сабақтар жұмыс уақытында оқу бағдарламасына сәйкес көлемде өткізіледі.»

Басшы үшін салдарлары:

• оқыту — ауысымнан кейінгі ерікті іс-шара емес; оған уақыт жұмыс кестесінде жоспарланады;
• бөлімшелердің басшылары жұмыскерлерді кесте бойынша сабаққа босатуға тиіс; іс жүзінде бұл басшының бұйрығымен бекітіледі;
• сабақтарды жұмыстан тыс уақытқа ауыстыру Қағидаларда көзделмеген.

42-тармақ. Ұйымнан тыс шарт бойынша даярлық

«42. Басшылардың шешімі бойынша азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың қызметкерлері уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында және басқа да мамандандырылған оқу орталықтарында шарттық негізде даярлықтан өте алады.»

Бұл міндет емес, құқық. Шешімді ұйымның басшысы қабылдайды. Оқу орталығымен жасалатын шартта № 235 бағдарламаның 2-тарауы бойынша оқыту және ұйымға оқытуды растайтын құжаттарды: журналды немесе одан үзіндіні, тестілеу нәтижелерін, анықтамаларды беру көзделгені ақылға қонымды.

43–44-тармақтар. Оқу базасы

43-тармақ:

«43. Азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың қызметкерлерін оқытуды іске асыру үшін қызметкерлердің санына қарай ұйымдарда болуы қажет:

қызметкерлер саны 100 адамға дейін – азаматтық қорғау бойынша сабақтар өткізуге арналған құралдар жиынтығы, азаматтық қорғау бойынша бір бұрыш;

азаматтық қорғау бойынша сабақтарды өткізуге арналған құралдар жиынтығына мыналар кіреді:

сабақ тақырыптары бойынша плакаттар, сызбалар және слайдтар;

азаматтық қорғау бұрышы – төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар кезінде туындайтын қауіптерден қорғау мәселелері бойынша ұйымдардың қызметкерлерінің білімін насихаттауға және хабардар етуге арналған материалдары бар ақпараттық-анықтамалық стенд;»

43-тармақтың соңғы ережесі бойынша жұмыскерлерінің саны 100 адамнан асатын ұйымда көпсалалы кабинет немесе әрбір әкімшілік және өндірістік ғимаратта азаматтық қорғаудың бір бұрышы болуға тиіс.

44-тармақ:

«44. Көпсалалы оқу кабинетінің құрамына: оқытушының жұмыс орны, тақта, проектор, білім алушылардың жұмыс орындары және оқу процесін қамтамасыз ету құралдары, оның ішінде азаматтық қорғау саласындағы нормативтік құқықтық құжаттар, оқу әдебиеті кіреді.»

Талаптарды кестеге жинақтайық:

Бірнеше ескерту.

Біріншіден, шекара — жүз адам. 43-тармақтың мәтіні бойынша дәл жүз адамдық ұйым бірінші жолға жатады («қызметкерлер саны 100 адамға дейін»), өйткені екінші жол 100 адамнан асатын ұйымдарға арналған.

Екіншіден, ірі ұйымға 43-тармақ таңдау береді: кабинет немесе бұрыштар. Егер ұйым бұрыштарды таңдаса, олар бүкіл алаңға біреу емес, әрбір әкімшілік және өндірістік ғимаратта бір-бірден болуға тиіс.

Үшіншіден, 43-тармақ плакаттар мен слайдтардың нақты тізбесін келтірмейді: жиынтықтың мазмұнын сабақтардың тақырыптары айқындайды. Егер тақырып — тыныс алу органдарын жеке қорғау құралдары болса, жиынтықта дәл соған арналған материалдар болуға тиіс; егер тақырып — қорғаныш құрылыстары болса, — сіздің панаңызға баратын жолдың сызбасы және ондағы мінез-құлық қағидалары.

Төртіншіден, бұл позицияларды ұйым жыл сайын 3-(АҚ) нысаны бойынша есепте көрсетеді: 100 адамға дейін (қоса алғанда) — 11-жол, 100-ден асса — 12-жол (14-бөлімдегі кестені қараңыз).

43-тармақтағы анықтамадан туындайтын бұрыш бойынша практикалық кеңестер (ол — «төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар кезінде туындайтын қауіптерден қорғау мәселелері бойынша ұйымдардың қызметкерлерінің білімін насихаттауға және хабардар етуге арналған материалдары бар ақпараттық-анықтамалық стенд»): оны жұмыскерлер шынымен болатын жерге — өткізу пунктінің жанына, асханаға, цехтың тамақтану бөлмесіне орналастырыңыз; оған дәл сіздің ұйымыңызда қажет мәліметтерді енгізіңіз: „Баршаның назарына!“ сигналы және ол бойынша іс-қимыл тәртібі, қорғаныш құрылысына немесе паналану орнына баратын жолдың сызбасы, 112 телефоны, сіздің қауіпті объектіңіздегі авария кезіндегі іс-қимыл тәртібі; жоспарлар өзгерген кезде материалдарды жаңартыңыз.

45-тармақ. Онлайн оқыту — тек ірілер үшін

«45. Қызметкерлер саны 1000 адамнан асатын азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдарда – ұйым қызметкерлерін онлайн курстар арқылы оқытуға, одан кейін тестілеуге және азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы анықтамалар беруге жол беріледі.»

Норманы бөліктерге бөліп талдайық.

Кімге. Тек жұмыскерлерінің саны 1000 адамнан асатын санатталған ұйымдарға. 800 адамдық ұйым бұл тармақты пайдалана алмайды.

Неге жол беріледі. Жұмыскерлерді онлайн курстар арқылы оқытуға. „Жол беріледі“ деген сөз міндетті емес, мүмкіндікті білдіреді.

Не міндетті болып қалады. Кейінгі тестілеу және оқудан өткені туралы анықтамалар беру. Онлайн курс қорытынды тестілеуді де, анықтаманы да жоймайды — олар ұйымның міндеті болып қалады.

51-тармақ бұған барлық санатталған ұйымдар үшін қосады: «Тиісті компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып, интерактивті түрде ұйым қызметкерлерін оқытуға және тестілеуге жол беріледі.»

45-тармақ жұмыскерлер саны 1000 адамнан асатын ұйымдарда онлайн курстар арқылы оқыту туралы айтады; 51-тармақ — сан бойынша шектеусіз, компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып интерактивті түрде оқыту және тестілеу туралы. Ең маңыздысы басқа: бұл нормалардың ешқайсысы ұйымның міндеттерін — қорытынды тесттердің мазмұнын бекітуді, есепке алуды жүргізуді және анықтамалар беруді — сыртқы курсқа ауыстырмайды.

46–47-тармақтар. Топтар, жетекшілер, кесте

46-тармақ:

«46. Оқу топтарының, сабақ жетекшілерінің тізімін және сабақ өткізу кестесін ұйым басшысы бекітеді.»

47-тармақ:

«47. Азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың қызметкерлерін оқытуды белгіленген мерзімдерге сәйкес уәкілетті органның аумақтық органдарында немесе уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқудан өткен және тиісті сертификаттары бар азаматтық қорғау бойынша сабақтар топтарының басшылары жүргізеді.»

Осы екі тармақтан жылдық оқытуды дайындау тәртібі шығады:

1. Жұмыскерлерді оқу топтарына бөлу. Топтарды бөлімшелер мен ауысымдар бойынша құрған жөн — сонда кесте де, өз жұмыс орнындағы практикалық сабақтар да жеңілірек.
2. Сабақ топтарының жетекшілерін тағайындау. Олар аумақтық органда (4-қосымшаның 15-жолы бойынша — «Азаматтық қорғау құралымдарына кірмейтін жұмысшылары мен қызметшілермен жұмыс топтарының жетекшілері», 3 жылда 1 рет) не уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқудан өткен және сертификаттары бар жұмыскерлер болуға тиіс. Сертификаты жоқ қызметкер 47-тармақ бойынша сабақ тобының жетекшісі бола алмайды.
3. № 235 бағдарламаның 2-тарауының тақырыптары бойынша сабақ кестесін жасау.
4. Топтардың, жетекшілердің тізімдері мен кестені ұйым басшысына бекіту.

Бұл құжаттар 3-(АҚ) нысанының 13-жолында көрсетіледі (14-бөлімдегі кестені қараңыз).

Әдеттегі қате — азаматтық қорғаныс жөніндегі маманды „бүкіл ұйымға“ топтардың жетекшісі етіп тағайындап, мәселені жабылды деп санау. Үш алаңда 1500 жұмыскері бар ұйымда бір адам жұмыс уақытында барлық топтармен сабақ өткізе алмайды. Қағидалар мұған тыйым салмайды, бірақ жоспарлау шынайы болуға тиіс: сертификаттары бар бірнеше топ жетекшісі — әдеттегі шешім.

49–50-тармақтар. Өткізілген сабақтарды есепке алу журналы

49-тармақ:

«49. Кестеге сәйкес сабақтарды өткізуді және оларға білім алушылардың қатысуын сабақ жетекшісі әрбір оқу тобына жүргізілетін осы Қағидаларға 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша өткізілген сабақтарды есепке алу журналында жүзеге асырады.»

50-тармақ:

«50. Өткізілген сабақтарды есепке алу журналдары ұйымдарда оқу аяқталғаннан кейін бір жыл бойы сақталады.»

7-қосымша бойынша журнал нысанында мыналар бар: ұйымның атауы; ұйым басшысының қолы мен күні қойылған „БЕКІТЕМІН“ грифі; жылға өткізілген сабақтарды есепке алу журналы деген тақырып; топтың нөмірі мен атауы; топ жетекшісінің лауазымы, қолы және Т.А.Ә.; бағандары бар кесте: нөмір, Т.А.Ә. (болған жағдайда), тақырыптардың күні мен нөмірлері, тақырыптың атауы, сағат саны, келу күні, сабақ басшысының қолы.

Іс жүзінде маңыздысы:

• журнал ұйымға біреу емес, әрбір оқу тобына жүргізіледі;
• журналды ұйым басшысы бекітеді;
• журналда тақырыптардың нөмірлері мен атаулары көрсетіледі — оларды бағдарламаға сәйкестігі түсіндірмесіз көрінуі үшін тікелей № 235 бағдарламаның 2-тарауының тізбесінен, оның нөмірленуімен (34–61-тақырыптар) алған жөн;
• журнал ұйымда оқу аяқталғаннан кейін бір жыл бойы сақталады.

Журналдар 3-(АҚ) нысанының 14-жолында көрсетіледі (14-бөлімдегі кестені қараңыз).

51–53-тармақтар. Қорытынды тестілеу және анықтама

51-тармақ:

«51. Оқу аяқталғаннан кейін қорытынды тестілеу өткізіледі. Қорытынды тестілердің мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітеді. Тиісті компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып, интерактивті түрде ұйым қызметкерлерін оқытуға және тестілеуге жол беріледі.»

52-тармақ:

«52. Оқудан өту қорытындысы бойынша қорытынды тестілеуді тапсыруға жіберілмеген немесе қанағаттанарлықсыз білім деңгейін көрсеткен тыңдаушыларға анықтама берілмейді.»

53-тармақ:

«53. Оқудан өткен және қорытынды тестілеуден өткен тыңдаушыларға осы Қағидаларға 8-қосымшаға сәйкес нысан бойынша азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы анықтама беріледі.»

Үш қорытынды.

Тесттерді кім бекітеді. Қорытынды тесттердің мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітеді. Егер оқытуды ұйымның өзі жұмыс орны бойынша өткізсе — бұл оның басшысы. Сұрақтардың санын, тапсыру өлшемшартын және нәтижелерді тіркеу нысанын тесттер бекітілетін сол құжатта бекіткен жөн — сонда әр жұмыскердің тестілеу нәтижесін тексеру кезінде растауға болады.

Анықтаманы кім алады. Тек оқудан өткен және қорытынды тестілеуді тапсырған адам. Жіберілмегендерге және тапсырмағандарға анықтама берілмейді.

Анықтама қандай болады. 8-қосымша бойынша нысан «АНЫҚТАМА азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы» деп аталады. Онда кімге берілгені (Т.А.Ә. (бар болған жағдайда), ұйымның атауы, лауазымы), оқу курсының сағат көлемі көрсетіледі; оған басшы қол қояды, мөр (М/О) басылады, Т.А.Ә., ұйымның атауы, қолы мен күні көрсетіледі.

Нақ сондықтан топтың журналы тақырыптар бойынша сағаттарды тіркеуі маңызды: анықтамадағы сағат саны журналмен расталуға тиіс.

Анықтамалар 3-(АҚ) нысанының 15-жолында көрсетіледі (14-бөлімдегі кестені қараңыз).

Анықтама мен сертификат: шатастырмаңыз

Анықтама жұмыскерлермен сабақ жүргізу құқығын бермейді: 47-тармақ бойынша сабақ тобының жетекшісінде сертификат болуға тиіс.

7-бөлім. Жұмыскерлерге арналған бағдарлама: № 235 бағдарламаның 2-тарауы

Атауы және кімге арналғаны

№ 235 бағдарламаның 2-тарауы «Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың басшы құрамы мен қызметкерлерін даярлаудың (қайта даярлаудың) оқу бағдарламасы» деп аталады. Оның 1-параграфы — сабақтардың түрлері мен сағат саны көрсетілген сабақ тақырыптарының тізімі.

2-тараудың тақырыптары

Көлемі: ескерту не дейді

2-тарауға ескерту:

«Ескертпе: азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың басшы құрамы мен қызметкерлерін оқытуға арналған оқу сағаттарының жалпы көлемі – 40 сағат, оның ішінде дәрістер, сыныптық-топтық және практикалық сабақтар – 38 сағат, тестілеу – 2 сағат. Сабақтардың тақырыптары білім алушылардың санатын ескере отырып қалыптастырылады.»

Бағдарламаның жалпы көлемі ескертумен белгіленген: 40 сағат, оның ішінде 38 сағат сабақ және 2 сағат тестілеу. Тізбеде жекелеген тақырыптарға қарсы көрсетілген сағаттардың сомасы бұл көлемнен аз; бағдарлама қалған сағаттарды тақырыптар арасында бөлмейді және тізбе бойынша сағаттар сомасының жалпы көлеммен арақатынасын түсіндірмейді. Сабақ мұны қарастырмайды. Ұйымда жоспарлау үшін ескертумен белгіленген жалпы көлемге және ескертудің екінші сөйлеміне сүйеніңіз: «Сабақтардың тақырыптары білім алушылардың санатын ескере отырып қалыптастырылады.»

Бұл сөйлем бір ұйымның әртүрлі жұмыскер топтары үшін сабақтардың мазмұны әртүрлі болуы мүмкін екенін білдіреді. Басшы құрамға жоспарлау, құжаттар, соғыс жағдайына көшіру және брондау туралы тақырыптар қажет; цех жұмысшыларына — ең алдымен жеке қорғану құралдары, қорғаныш құрылыстары, эвакуация, зардап шеккендерге көмек туралы. Бағдарлама қай санатқа қандай тақырыптар екенін жазбайды; бұл шешімдер кестені ұйым басшысы бекіткен кезде қабылданады (№ 494 қағидалардың 46-тармағы).

Бағдарламаны журналмен және анықтамамен қалай байланыстыру керек

Үш құжатты байланыстырыңыз:

1. Кесте (46-тармақ): 2-тарау бойынша нөмірлері бар тақырыптар, күндер, сағаттар, топтар, жетекшілер.
2. Топтың журналы (49-тармақ, 7-қосымша): күндер, тақырыптардың нөмірлері мен атаулары, сағаттар, қатысу, сабақ жетекшісінің қолы.
3. Анықтама (53-тармақ, 8-қосымша): жұмыскер өткен сағат саны.

Егер анықтамада бір сағат саны көрсетілсе, ал топтың журналы басқасын растаса — бұл инспектор бірінші байқайтын сәйкессіздік.

8-бөлім. Азаматтық қорғау құралымдарының жеке құрамын оқыту

Кімге қатысты

№ 494 қағидалардың 4-тарауының 4-параграфы — «Азаматтық қорғау құралымдар жеке құрамының жұмыс орны бойынша оқудан өту тәртібі».

54-тармақ бойынша азаматтық қорғау құралымдарының жеке құрамын оқыту оқу жоспарына сәйкес жыл сайын жұмыс орнында жоспарланады және өткізіледі.

Назар аударыңыз: «санатына жатқызылған және жатпайтын». Егер ұйымда азаматтық қорғау құралымдары құрылса, олардың жеке құрамы ұйымның санатқа жатқызылғанына-жатқызылмағанына қарамастан жыл сайын оқытылады.

Өз бағдарламасы — 4-тарау

№ 235 бағдарламада құралымдар үшін 143–190-тақырыптары бар жеке 4-тарау — «Жұмыс орны бойынша азаматтық қорғау құралымдарының жеке құрамын даярлаудың (қайта даярлаудың) оқу бағдарламасы» бар. Оған ескерту:

«Ескертпе: жұмыс орны бойынша азаматтық қорғау құралымдарының жеке құрамын оқытуға арналған оқу сағаттарының жалпы көлемі – 40 сағат, оның ішінде дәрістер, сыныптық-топтық және практикалық сабақтар 38 сағат, тестілеу – 2 сағат.»

Құралымға кіретін жұмыскер 2-тарау бойынша емес, 4-тарау бойынша оқиды. Бұл курс 2-тараудың тақырыптарына арналған және құралымдарды оқытуды қамтымайды.

Құралымдар қалай оқиды

№ 494 қағидалардың 55–74-тармақтары ерекшеліктерді белгілейді.

Ұйымнан тыс шарт бойынша (55-тармақ): ұйым басшысының шешімі бойынша объектілік құралымдардың командирлері мен жеке құрамы уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында және басқа да мамандандырылған оқу орталықтарында шарт негізінде оқудан өтеді.

Кім жүргізеді (56-тармақ): аумақтық органдарда немесе уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында белгіленген мерзімдерге сәйкес оқудан өткен және тиісті сертификаттары бар сабақ топтарының жетекшілері мен құралымдардың командирлері. № 387 қағидалардың 25-тармағы мерзімділігін нақтылай отырып, соны айтады: құралымдардың жеке құрамын жыл сайын оқытуды «азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарында немесе ұйымдарында және оқу орындарында үш жылда бір рет оқудан өткен және тиісті сертификаттары бар азаматтық қорғау жөніндегі сабақтар топтарының басшылары және азаматтық қорғау құралымдарының командирлері жүргізеді.»

Практикаға басымдық (57-тармақ): «Теориялық материал білім алушының практикалық әдістері мен іс-әрекеттерін дұрыс және нақты орындауы үшін ең аз көлемде оқытылады. Бұл ретте заманауи оқу бағдарламалары, бейнефильмдер, плакаттар, басқа да көрнекі құралдар қолданылады.» 61-тармақ: «Тәжірибелік сабақтарды азаматтық қорғау құралымдарының командирлері ұйымдастырады және жүргізеді.»

Жұмыс уақытында (58-тармақ): «Сабақтар жұмыс уақытында, оқу бағдарламасына сәйкес көлемде өткізіледі.»

Білімді тексеру (59–60-тармақтар): жеке білім тестілеу арқылы, құралым тұтастай — оқу-жаттығулар мен жаттығуларда тексеріледі; білімді тексеруді «міндетті түрде сабақтың жетекшісі немесе азаматтық қорғау құралымдарының командирлері жүргізеді».

Оқу-жаттығулар мен жаттығулар толық құрамда (62-тармақ): «Оқу-жаттығуларға және жаттығуларға азаматтық қорғау құралымдары арнайы техниканың, құрал-жабдықтардың, құрал-саймандардың және материалдардың қажетті мөлшерімен толық құрамда тартылады.»

Басшының бағдарламаны нақтылау құқығы (63-тармақ): құралымдар құратын ұйымның басшысына жергілікті жағдайларға сүйене отырып, нақты құралымның мақсаты мен жеке құрамның даярлық дәрежесін ескере отырып, оқу бағдарламасы тақырыптарының мазмұнын және оларды зерделеуге арналған сағаттар санын нақтылауға рұқсат етіледі, сондай-ақ алғашқы көмек көрсету және психологиялық тұрақтылықты арттыру жөніндегі тақырыптарды қосымша енгізуге болады. Түйінді шектеу — «даярлаудың жалпы уақытын қысқартпай».

Құжаттар (68–74-тармақтар): оқу топтарының, сабақ жетекшілерінің тізімдері мен кестені ұйым басшысы бекітеді; сабақтар мен қатысу әрбір оқу тобына жүргізілетін өткізілген сабақтарды есепке алу журналында тіркеледі; журналдар ұйымда оқу аяқталғаннан кейін бір жыл бойы сақталады; оқу аяқталғанда — қорытынды тестілеу, тесттердің мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітеді; тапсырғандарға 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтама беріледі.

Іс жүзінде құралымдардың журналдарын жұмыскерлердің оқу топтарының журналдары сияқты жүргізу ыңғайлы: әрбір оқу тобына, бағдарламаның 4-тарауының тақырыптарының нөмірлері мен атауларымен, сағаттармен, қатысумен және сабақ жетекшісінің қолымен.

Қосымша оқу-жаттығулар (71-тармақ): іс-қимыл дағдыларын пысықтау және алған білімдерін бекіту үшін құралымның жеке құрамы Қағидаларда көзделген оқу-жаттығулар мен жаттығуларға тартылады.

№ 387 қағидалардың 24-тармағы бойынша құралымдарды даярлау үш құрамдас бөлікті қамтиды: командирлерді үш жылда бір рет аумақтық органдарда оқыту; жұмыс орны бойынша № 235 бағдарлама бойынша оқыту; оқу-жаттығулар мен жаттығуларға, сондай-ақ төтенше жағдайлар мен олардың салдарын жою іс-шараларына қатысу.

9-бөлім. Санаттарға жатқызылмаған ұйымдар

№ 494 қағидалардың 4-тарауының 5-параграфы — «Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылмаған ұйымдардың қызметкерлерін, өзін-өзі жұмыспен қамтыған және жұмыс істемейтін халықты оқыту».

75-тармақ:

«75. Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылмаған ұйымдардың қызметкерлерін, өзін-өзі жұмыспен қамтыған және жұмыс істемейтін халықты оқыту осы Қағидаларда көзделген оқу-жаттығуларға және жаттығуларға қатысу арқылы жүзеге асырылады.»

76-тармақ:

«76. Төтенше жағдайлардан қорғау мәселелерін зерделеу өз бетінше, радиохабарларды тыңдау, интернет-ресурстарды, телебағдарламаларды қарау, жадынамаларды, парақшалар мен буклеттерді зерделеу, төтенше жағдайлардың алдын алу және жою тақырыбы бойынша өткізілетін іс-шараларға қатысу арқылы жүзеге асырылады.»

77-тармақ:

«77. Ұйымның сұрау салуы бойынша уәкілетті органның аумақтық органдары ұйымдардың қызметкерлерімен белгілі бір тақырыптар бойынша көшпелі сабақтар ұйымдастыра алады.»

78-тармақ:

«78. Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылмаған ұйымдардың қызметкерлері уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында және басқа да мамандандырылған оқу орталықтарында шарттық негізде даярлықтан өте алады.»

Бұдан санатталмаған ұйым үшін не шығады:

• оның № 235 бағдарламаның 2-тарауы бойынша міндетті жыл сайынғы оқуы жоқ — 3-параграф (40–53-тармақтар) санатталған ұйымдарға арналған;
• міндетті — оқу-жаттығулар мен жаттығуларға қатысу (75-тармақ); санатталмаған ұйымдар үшін 9-қосымша 3 жылда 1 рет объектілік жаттығуларды көздейді, ал 118-тармақ объектілік жаттығулар санатқа жатқызылмаған ұйымдарда жұмыс істейтіндердің «саны 300 адамнан кем» болған жағдайда өткізілетінін нақтылайды;
• өз бетінше зерделеу (76-тармақ) — білім алудың негізгі нысаны; бұл курс — осындай зерделеудің бір тәсілі;
• аумақтық органның көшпелі сабақтары — ұйымның сұрау салуы бойынша (77-тармақ);
• шарт бойынша даярлық — ұйымның шешімі бойынша (78-тармақ);
• егер ұйымда азаматтық қорғау құралымдары құрылса, олардың жеке құрамы санатқа қарамастан жыл сайын жұмыс орнында оқытылады (54-тармақ); олар үшін № 235 бағдарламада жеке 4-тарау бар.

Бұдан басқа, Заңның 16-бабының 2-тармағы бойынша барлық ұйымдардың міндеттері (жұмыскерлерді құлақтандыру, жұмыскерлерді төтенше жағдайлардан қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау, оқу-жаттығулар мен жаттығулар және басқалар) санатталмаған ұйымдарға да қолданылады — олар туралы модульдің екінші сабағында сөз болды.

10-бөлім. Оқыту және оқу-жаттығулар: бірі екіншісіз жұмыс істемейді

Оқудан кейін оқу-жаттығулар не үшін керек

№ 494 қағидалардың 79-тармағы:

«79. Іс-қимыл дағдыларын пысықтау және алған білімдерін бекіту үшін халық пен азаматтық қорғау саласындағы мамандар осы Қағидаларға 9-қосымшаға сәйкес азаматтық қорғау саласындағы оқу-жаттығу, жаттығу және сабақ түрлеріне сәйкес оқу-жаттығуларға, жаттығуларға және сабақтарға тартылады.»

83-тармақ оқу-жаттығулар мен жаттығулардың барлық түрлерінің мақсаттарын атайды, оның ішінде:

«табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу және олардың салдарын жою жөніндегі іс-қимыл жоспарларының және азаматтық қорғаныс жоспарларының, күштер мен құралдардың міндеттерді шешуге әзірлігінің шынайылығын тексеру;»

Басқаша айтқанда, сабақтар білім береді, ал оқу-жаттығулар оның іскерлікке айналғанын тексереді және сонымен бірге ұйымның жоспарларының өзін тексереді.

Ұйым нені өткізеді: 9-қосымша

№ 494 қағидаларға 9-қосымшаның „Ұйымдарда“ деген 3-бөлімі:

Қағидалардың 86-тармағы кешенді оқу-жаттығулардың 3 жылда 1 рет, атап айтқанда, «азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған барлық ұйымдарда» және «сыйымдылығы 600 және одан да көп аурухана төсегі бар медициналық, емдеу-сауықтыру мекемелерінде» өткізілетінін қосады. 136-тармақ: азаматтық қорғауды бейбіт жағдайдан әскери жағдайға ауыстыру бойынша штабтық жаттығулар «екі жылда бір рет өткізіледі. Ұйымдар өткізетін штабтық жаттығуларды „Қорғау“ республикалық штабтық жаттығуларымен біріктіруге рұқсат етіледі.»

№ 235 бағдарламаның 2-тарауының 55-тақырыбына назар аударыңыз: «Ұйымның азаматтық қорғау жүйесін бейбіт жағдайдан әскери жағдайға ауыстыру бойынша штабтық жаттығу», сабақтың түрі — жаттығу. Бағдарламада жұмыскерлерді оқыту мен жаттығулар тікелей астасып жатыр.

Құжаттарды кім бекітеді және қайда баяндау керек

82-тармақ: объектілік деңгейде оқу-жаттығулар мен жаттығулар бойынша ұйымдастыру құжаттарын ұйымдардың басшылары уәкілетті органның аумақтық органдарымен келісім бойынша әзірлейді, ал оларды ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы бекітеді.

81-тармақ:

«81. Азаматтық қорғау саласындағы оқу-жаттығулар мен жаттығуларды аумақтық деңгейде және ұйымдарда өткізуге жауапты орындаушылар азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның аумақтық органдарына оларды өткізу туралы ақпаратты ұйымдастыру құжаттарының көшірмелерін қоса бере отырып олар аяқталғаннан кейін бес күн ішінде ұсынуы қажет.»

Аяқталғаннан кейін бес күн — жиі өткізіп алатын мерзім. Бұл ақпарат 3-(АҚ) нысанының 16-жолында көрсетіледі (14-бөлімдегі кестені қараңыз).

11-бөлім. Курстың шекарасы

Бұл бөлім — формальдылық емес. Ол осы курсты өз бетінше оқуды қалай дұрыс есепке алу керектігін түсіндіреді.

Бұл курс не. Бұл № 235 бағдарламаның 2-тарауының тақырыптары бойынша — азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың басшы құрамы мен жұмыскерлерін даярлау бағдарламасы бойынша — өзіндік даярлыққа арналған материалдар. Курстың сабақтары осы тараудың тақырыптарының нөмірлеріне байланған.

Бұл курс не емес. Бұл № 494 қағидалардың 40–53-тармақтары бойынша санатталған ұйым жұмыскерлерін оқыту емес. Осы тармақтар бойынша оқыту:

• ұйымда жұмыс орны бойынша, жұмыс уақытында өткізіледі (41, 48-тармақтар);
• сертификаттары бар сабақ топтарының жетекшілерімен өткізіледі (47-тармақ);
• ұйым басшысы бекіткен топтардың тізімдері мен кесте бойынша жүреді (46-тармақ);
• 7-қосымшаның нысаны бойынша өткізілген сабақтарды есепке алу журналында есепке алынады (49-тармақ);
• мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітетін қорытынды тестілеумен аяқталады (51-тармақ);
• 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтамамен расталады (53-тармақ).

Курс осы позициялардың ешқайсысын алмастырмайды. Ол сіздің ұйымыңыздағы сабақтарды алмастырмайды, оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекіткен қорытынды тестілеуді алмастырмайды, 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтама беруге негіз болып табылмайды, оқу-жаттығулар мен жаттығуларды алмастырмайды.

Сағаттар туралы. № 235 бағдарламаның 2-тарауына ескерту оқытудың жалпы көлемін — 40 сағат деп белгілейді. Бұл курстың сағаттары — курстың өз көлемі, оқыту нормасы емес және осы 40 сағаттың автоматты түрде есепке алынатын бөлігі емес.

Ірі ұйымдардағы онлайн оқыту туралы. № 494 қағидалардың 45-тармағы жұмыскерлерінің саны 1000 адамнан асатын санатталған ұйымдарда жұмыскерлерді онлайн курстар арқылы оқытуға жол береді. Бірақ бұл жағдайда да кейінгі тестілеу және анықтамалар беру ұйымның міндеті болып қалады: қорытынды тесттердің мазмұнын оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітеді (51-тармақ), 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтаманы ұйым береді (53-тармақ). Өз бетінше оқуға арналған материалдарды өз оқытуы шеңберінде пайдалану туралы шешімді ұйымыңыздың басшысы қабылдайды.

Курс кімге дәл осы күйінде пайдалы.

• Санаттарға жатқызылмаған ұйымдардың жұмыскерлеріне: олар үшін № 494 қағидалардың 76-тармағы өз бетінше зерделеуді білім алу нысаны ретінде тікелей атайды — курс бұған ескертпесіз сәйкес келеді (бұл ретте 75-тармақ бойынша оқу-жаттығулар мен жаттығуларға қатысу міндетті болып қалады).
• Санатталған ұйымдардың басшылары мен мамандарына — сабақтарға, аумақтық органда оқуға және құжаттармен жұмысқа дайындық ретінде.
• Сабақ топтарының жетекшілеріне — 2-тараудың тақырыптары бойынша тірек материал ретінде.

Курс кімге негізгі бағдарлама ретінде сәйкес келмейді. Азаматтық қорғау құралымдарының жеке құрамы өз бағдарламасы — № 235 бағдарламаның 4-тарауы (143–190-тақырыптар, жалпы көлемі 40 сағат) бойынша оқиды. Бұл курс 4-тараудың тақырыптарын қамтымайды.

12-бөлім. Іс жүзінде бұл қалай көрінеді

1-мысал. 1400 адамдық зауыт

Шартты машина жасау зауыты азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған, екі алаңда 1400 адам жұмыс істейді, объектілік құралымдар бар.

Оқытудың жылдық жоспары:

1. Сертификаттар. Директор (4-қосымшаның 6-жолы, бағдарламаның 3-тарауы бойынша 21 сағат — 130-жол), азаматтық қорғаныс жөніндегі бөлімнің бастығы (8-жол, 16 сағат), құралым командирлері (11-жол, 16 сағат), сабақ топтарының сегіз жетекшісі (15-жол, 16 сағат). Бөлім мерзімдері көрсетілген сертификаттар тізілімін жүргізеді; бір жылдан кейін үш жылы өтетіндерді аумақтық органның жасақтау жоспарына өтінімге енгізеді.
2. Оқу базасы. 100 адамнан асады — әрбір әкімшілік және өндірістік ғимаратта азаматтық қорғаудың бір бұрышы деген нұсқа таңдалған: бұрыштар ғимараттар қанша болса, сонша, оған қоса басшы құраммен сабақтар үшін негізгі алаңда көпсалалы кабинет.
3. Жұмыскерлер. Цехтар мен ауысымдар бойынша топтар; білім алушылардың санатын ескере отырып 2-тараудың тақырыптары бойынша кесте; әр топқа 7-қосымшаның нысаны бойынша журнал.
4. Онлайн. 1000 адамнан асады — зауыт 45-тармақ бойынша оқытудың бір бөлігі үшін онлайн курстарды пайдалануға құқылы. Қорытынды тесттерді директор бекітеді, тестілеуді зауыт өткізеді, 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтамаларды зауыт береді.
5. Құралымдар. Бағдарламаның 4-тарауы бойынша оқыту, практикалық сабақтарды командирлер жүргізеді, әр оқу тобына журналдар.
6. Оқу-жаттығулар. Құралымдардың арнайы-тактикалық оқу-жаттығуы — жыл сайын; штабтық жаттығу — 2 жылда 1 рет; кешенді оқу-жаттығу — 3 жылда 1 рет; егер зауыт қауіпті өндірістік объектіні пайдаланса, ондағы авариялық жағдайлар бойынша жаттығулар — тоқсан сайын. Әрқайсысы туралы ақпарат — бес күн ішінде аумақтық органға.
7. Есеп. Қарашада — 3-(АҚ) нысанының оқытуға қатысты 9 және 12–16-жолдары (14-бөлімдегі кестені қараңыз); көшірмелер 9 және 13–16-жолдарға қоса беріледі, 12-жолға — жоқ (нысанға түсініктеменің 6-тармағы). 11-жол зауытқа қажет емес: оны тек жұмыскерлерінің саны 100 адамға дейінгі (қоса алғанда) ұйымдар толтырады. 1–10, 13–17 және 19-жолдар барлығы үшін міндетті түрде толтырылатынын еске саламыз (нысанға түсініктеменің 5-тармағы).

2-мысал. Санатталған кәсіпорынның аумағындағы 80 адамдық кеңсе

80 адамдық шартты жобалау ұйымы санатталған кәсіпорынның алаңында әкімшілік ғимаратты жалға алады және Заңның 20-бабының 4-тармағы бойынша сол санатқа теңестірілген.

1. Азаматтық қорғаныс жөніндегі маман (бір жұмыскер болуы мүмкін) — тағайындалғаннан кейін алты ай ішінде аумақтық органда оқу, сертификат.
2. Оқу базасы: 100 адамға дейін — сабақтарға арналған құралдар жиынтығы (плакаттар, сызбалар, слайдтар) және азаматтық қорғау бойынша бір бұрыш.
3. Екі-үш оқу тобы, сертификаты бар сабақ топтарының жетекшісі, 2-тарау бойынша кесте, журналдар, қорытынды тестілеу, анықтамалар.
4. 45-тармақ бойынша онлайн курстар көзделмеген: жұмыскерлер саны 1000 адамнан аспайды. Компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып интерактивті оқытуға және тестілеуге 51-тармақ кез келген санатталған ұйым үшін жол береді. 3-(АҚ) нысаны бойынша есепте оқытуға қатысты жолдар — 9, 11 және 13–16 (11-жол — жұмыскерлер саны 100 адамға дейін болғандықтан); көшірмелер 9 және 13–16-жолдарға қоса беріледі.
5. Оқу-жаттығулар мен жаттығулар — кәсіпорынмен бірыңғай аумақты ескере отырып; онымен бірлесіп қатысуды келіскен жөн.

3-мысал. 650 төсектік қалалық аурухана

Шартты аурухана тіршілікті қамтамасыз ету объектісі ретінде санатқа жатқызылған, сыйымдылығы — 650 аурухана төсегі.

1. Бас дәрігер, орынбасары — эвакуациялық комиссияның төрағасы, азаматтық қорғаныс жөніндегі инженер — оқу және сертификаттар.
2. Жұмыскерлер — жұмыс уақытында 2-тарау бойынша оқу. Ерекшелігі — ауысымдық кесте: сабақтар бөлімшелердің жұмысын бұзбауы үшін кесте ауысымдар бойынша жасалады.
3. Кешенді оқу-жаттығулар — 3 жылда 1 рет: 86-тармақ барлық санатталған ұйымдарды да, сыйымдылығы 600 және одан да көп аурухана төсегі бар медициналық мекемелерді де атайды.
4. 9-қосымшаның 16-жолы бойынша жаттығулар, оның ішінде өрт болған жағдайда эвакуациялық жаттығулар — тоқсан сайын. Жол жауапты орындаушылар ретінде «Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар, төтенше жағдайдың болжамды таралу аймағында орналасқан білім беру ұйымдары және мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту ұйымдары» атайды.

4-мысал. Тізбеден тыс 40 адамдық сауда компаниясы

Ұйым санатқа жатқызылмаған, құралымдар жоқ.

1. 2-тарау бойынша міндетті жыл сайынғы оқыту жоқ.
2. Оқу-жаттығулар мен жаттығуларға қатысу міндетті (75-тармақ); объектілік жаттығулар — 3 жылда 1 рет (118-тармақ, 9-қосымшаның 13-жолы).
3. Жұмыскерлерге өз бетінше зерделеу ұсынылады (76-тармақ) — мысалы, осы курсты.
4. Қалауы бойынша — сұрау салу бойынша аумақтық органның көшпелі сабағы (77-тармақ) немесе шарт бойынша даярлық (78-тармақ).

13-бөлім. Әдеттегі қателер

• Жұмыскерлерді оқыту санатқа жатқызу кезінде „бір рет“ өткізіліп, қайталанбаған — 40-тармақ жыл сайынғы оқытуды талап етеді.
• Сабақтарды сертификаты жоқ қызметкер өткізеді — 47-тармақ сабақ тобының жетекшісі оқудан өткен және сертификаты бар болуын талап етеді.
• Кесте мен топтардың тізімдерін ұйым басшысы бекітпеген (46-тармақ).
• Әр оқу тобына журналдың орнына бүкіл ұйымға бір журнал (49-тармақ); журналдар оқу аяқталғаннан кейін бір жыл өтпей жойылған (50-тармақ).
• Анықтамалар қорытынды тестілеусіз тізім бойынша барлығына берілген (51–53-тармақтар); анықтамадағы сағат саны журналмен расталмайды.
• Қорытынды тесттердің мазмұнын ешкім бекітпеген (51-тармақ).
• Жұмыскерлер саны 300–900 адамдық ұйым 45-тармаққа сілтеп, бүкіл оқытуды онлайн курстарға көшіреді — 45-тармақ тек жұмыскерлер саны 1000 адамнан асқанда қолданылады.
• Сыртқы онлайн курс оқыту міндетін толық орындау деп қабылданған: тестілеу, анықтамалар және есепке алу ресімделмей қалған.
• Оқу базасы жұмыскерлер санына сәйкес келмейді: 100 адамнан асатын ұйымда бірнеше ғимарат болғанда бүкіл алаңға бір бұрыш.
• Алғаш тағайындалған азаматтық қорғаныс жөніндегі маман алты ай ішінде оқытылмаған.
• Сабақ топтары жетекшісінің немесе құралым командирінің сертификаттарының мерзімі өткен (кезеңділігі — 3 жылда 1 рет).
• Құралымдардың жеке құрамы бағдарламаның 4-тарауының орнына 2-тарауы бойынша оқытылады.
• Өткізілген оқу-жаттығу туралы ақпарат аумақтық органға бес күн ішінде жолданбаған (81-тармақ).

14-бөлім. Инспектор нені тексереді

3-(АҚ) нысанының оқытуға қатысты позициялары:

Құжаттардан басқа, инспектор білімді тексеруі мүмкін: журналда көрсетілген жұмыскерден „Баршаның назарына!“ сигналы бойынша іс-қимылдар туралы, панаға баратын жол туралы, тыныс алу органдарын қорғау құралын кию тәртібі туралы сұрауы мүмкін. Адамдардың білімімен расталмаған құжаттар — тексеру кезіндегі әлсіз қорғаныс.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Заңның қандай нормасы санатталған ұйымды жұмыскерлерді оқытуға міндеттейді? 16-баптың 2-тармағының 4) тармақшасына сілтеме неге дұрыс емес?
2. Заңның қандай нормасы азаматты азаматтық қорғау бойынша оқудан өтуге міндеттейді?
3. Сертификаттың анықтамадан айырмашылығы неде? Оларды кім және қайда береді?
4. Санатталған ұйымның қай жұмыскерлері аумақтық органда оқиды? Қандай кезеңділікпен?
5. № 235 бағдарламаның 3-тарауы бойынша санатталған ұйым басшысын оқыту қанша сағатты құрайды?
6. Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын, алғаш тағайындалған адам қандай мерзімде оқудан өтеді? 2 және 4-қосымшаларға ескертпелерде мерзімнің қандай өзге тұжырымы бар?
7. Жұмыскерлерінің саны 80 адамдық санатталған ұйымда қандай оқу базасы болуға тиіс? 450 адамдық ұйымда ше?
8. Қандай ұйымдар жұмыскерлерді онлайн курстар арқылы оқытуға құқылы? Мұндай оқыту кезінде не міндетті болып қалады?
9. Оқу топтарының, сабақ жетекшілерінің тізімдері мен кестені кім бекітеді?
10. Сабақ тобының жетекшісіне қандай талаптар қойылады?
11. Өткізілген сабақтарды есепке алу журналында қандай бағандар бар? Ол қанша уақыт сақталады?
12. Қорытынды тесттердің мазмұнын кім бекітеді?
13. № 235 бағдарламаның 2-тарауына ескерту оқытудың қандай көлемін белгілейді? Сағаттар сабақтар мен тестілеу арасында қалай бөлінеді?
14. Құралымдардың жеке құрамы бағдарламаның қай тарауы бойынша оқиды? Тақырыптар мен сағаттарды нақтылайтын басшыға қандай шектеу белгіленген?
15. Санаттарға жатқызылмаған ұйымдардың жұмыскерлері қалай оқиды?
16. Өткізілген оқу-жаттығу туралы ақпарат аумақтық органға қандай мерзімде жолданады?
17. Осы курсты өз бетінше оқу № 494 қағидалардың 40–53-тармақтары бойынша оқытуды алмастыра ма? Неге?

Сабақтың қорытындысы

• Жұмыскерлерді оқыту міндеті санатталған ұйымдар үшін Заңның 16-бабы 5-тармағының 4) тармақшасымен белгіленген; оқудан өту міндеті — азаматтар үшін 18-бабы 2-тармағының 4) тармақшасымен.
• Оқыту қағидалары № 494 бұйрықпен, бағдарлама — № 235 бұйрықпен бекітілген.
• Басшылар, азаматтық қорғаныс жөніндегі мамандар, құралым командирлері, сабақ топтарының жетекшілері аумақтық органдарда немесе уәкілетті органның ұйымдары мен оқу орындарында оқып, сертификат алады; ұйымдар үшін негізгі кезеңділік — 3 жылда 1 рет, 4-қосымшаның 7-жолы бойынша ұйымдардың, кәсіпорындардың, оқу орындарының басшылары және олардың орынбасарлары үшін — 5 жылда 1 рет.
• Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын, алғаш тағайындалған адамдар тағайындалған сәттен бастап алғашқы алты ай ішінде оқудан өтеді (19, 28-тармақтар); 2 және 4-қосымшаларға ескертпелер жұмыстың бірінші жылы туралы айтады.
• Санатталған ұйымның жұмыскерлері жыл сайын, жұмыс орны бойынша, жұмыс уақытында, № 235 бағдарламаның 2-тарауы бойынша оқиды (ескерту бойынша жалпы көлемі — 40 сағат, оның ішінде 2 сағат тестілеу).
• Оқу базасы: 100 адамға дейін — сабақтарға арналған құралдар жиынтығы және бұрыш; 100-ден асса — көпсалалы кабинет немесе әрбір әкімшілік және өндірістік ғимаратта бұрыш.
• Онлайн курстарға тек жұмыскерлерінің саны 1000 адамнан асатын санатталған ұйымдарда жол беріледі; тестілеу мен анықтамалар ұйымның міндеті болып қалады.
• Сабақтарды сертификаттары бар сабақ топтарының жетекшілері жүргізеді; топтардың тізімдерін, жетекшілерді және кестені ұйым басшысы бекітеді; журнал — әр топқа, оқу аяқталғаннан кейін бір жыл сақталады; қорытынды тесттерді оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекітеді; тапсырғандарға 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтама беріледі.
• Құралымдардың жеке құрамы — бағдарламаның 4-тарауы бойынша, жыл сайын, ұйымның санатына қарамастан.
• Санатталмаған ұйымдар — оқу-жаттығулар мен жаттығуларға қатысу және өз бетінше зерделеу.
• Оқыту оқу-жаттығулармен және жаттығулармен бекітіледі; олар туралы ақпарат — бес күн ішінде аумақтық органға.
• Бұл курс — № 235 бағдарламаның 2-тарауының тақырыптары бойынша өзіндік даярлық. Ол ұйымдағы сабақтарды, оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекіткен қорытынды тестілеуді, 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтаманы, оқу-жаттығулар мен жаттығуларды алмастырмайды; оның сағаттары — курстың көлемі, оқыту нормасы емес.