Таспалы конвейер (материалдарды үздіксіз қозғалатын таспамен тасымалдайтын машина) тоқтап қалды: таспа мен роликтің (таспаның айналатын цилиндр пішінді тірегінің) арасына материалдың бір бөлігі қыстырылып қалған. Шу басылған соң адам қауіп те жойылды деп ойлады. Ол қыстырылып қалған бөлікті қолымен тартты. Осы сәтте таспаның керілуі өзгеріп, ролик бұрылды да, алақаны тарыла беретін саңылауға түсті.
Бұл — оқыту үшін жинақталып берілген жағдай. Үлкен қозғалтқыштың (энергияны қозғалысқа айналдыратын құрылғының) немесе жоғары жылдамдықтың болуы міндетті емес: қозғалыс, энергия және қолдың ішке тартылатын жерге жетуі жеткілікті. Машина жанында қойылатын сұрақ: „Не қозғалып, соғып немесе күйдіріп жіберуі мүмкін және адам оның жолына қалай тап болады?“
Бұл сабақта жабдықты ықтимал әсерлердің картасы ретінде қарастырамыз. Станок (материалдар мен бөлшектерді өңдейтін машина), сорғы (сұйықтықты тасымалдайтын машина) және пресс (материалды қысыммен өңдейтін машина) әртүрлі құрылғанымен, қауіпті тануға бір байланыс көмектеседі: энергия көзі, болуы мүмкін оқиға, әсердің жету жолы және адам. Бұл байланыс зардаптарды талдауға тура келмей тұрып қауіпті байқауға мүмкіндік береді.
Қауіп жарақаттан бұрын бар болады
Қауіп — зиян келтіруі мүмкін ықтимал көз. Кеден одағының „Машиналар мен жабдықтардың қауіпсіздігі туралы“ техникалық регламентінің (ТР ТС 010/2011) 2-бабында бұл термин адамның өмірі мен денсаулығына, мүлікке, қоршаған ортаға зиян келтірудің ықтимал көзі ретінде анықталған. Жұмыскер үшін ол айналатын білік (қозғалыс пен күшті беретін бөлшек), көтерілген бөлшек, кернеу астындағы (жанасқанда дене арқылы ток өтуі мүмкін электрлік күйдегі) өткізгіш (электр тогын өткізетін бөлік) немесе ыстық бет болуы мүмкін.
Тәуекел оқиғаның болу мүмкіндігін оның салдарының ауырлығымен байланыстырады. Сол регламенттің 2-бабында ол зиян келтіру ықтималдығы мен осы зиянның салдары үйлесімі арқылы анықталған. Бұрын ешкімнің жарақат алмағаны тәуекелдің жоқтығын әлі дәлелдемейді.
Станоктың есігі жабық, дайындама (өңделетін материал немесе бөлшек) бекітілген, адам басқару органдарының (команда беретін түймелердің, тұтқалардың және басқа құрылғылардың) жанында тұр. Кесу құралы бұрынғыдай жарақат келтіруге қабілетті, бірақ оған жету шектелген. Енді жоңқаны (кесу құралы алып тастайтын материал бөлшектерін) шығару үшін есік ашылды. Машина да, құрал да сол күйінде, ал қолға әсердің жету жолы өзгерді. Жағдайды түсіну үшін станокты жарамды деп атау жеткіліксіз: адамның нақты не істеп жатқанын және осы операцияға қандай жағдай жасалғанын қарау керек.
Мұнда барлығына ортақ қашықтықтар, жылдамдықтар немесе тоқтағаннан кейін күту уақыты берілмейді. Олар машинаға, жұмыс режиміне (жұмыс жағдайлары мен параметрлеріне) және құжаттамаға байланысты. Ойдан алынған сан адамды дайындаманың немесе қозғалатын тораптың (өзара жалғасқан бөлшектер тобының) жолында қорғамайды.
Жабдық энергияны адамға бере алады
Машинаға энергия кесу, жылжыту, қысу, қыздыру немесе айдау үшін қажет. Дәл осы әрекет адамды қамтыса, пайдалы жұмыс жарақаттайтын әсерге айналады. Қозғалтқыш білікті айналдырады, білік киімді іліп әкетеді де, киім арқылы қолды тартады. Энергия көзі мен алғашқы жанасу орны әр жерде болуы мүмкін.
Престің жұмыс органының (машинаның операцияны тікелей орындайтын бөлігінің) қозғалысы баяу әрі анық көрінуі мүмкін. Бірақ оның және қозғалмайтын тіректің арасына қол басы түсіп қалуы ықтимал. Жаншылу үшін қозғалыстың көзге қалай көрінетіні емес, шегінер жері жоқ дене бөлігіне күш түсіру мүмкіндігі маңызды. Жүк көтергіш механизмнің (жүктерді көтеруге және жылжытуға арналған құрылғының) қозғалтқышы өшірулі болуы мүмкін, ал жүк әлі адамдардың үстінде тұр: бұл жағдайда энергия қоры жүктің орналасу қалпымен байланысты.
Іліп әкету: қауіп шағын жанасудан басталады
Іліп әкету — қозғалыстағы бөлік киімді, шашты, затты немесе дене бөлігін іліп алатын жағдай. Сүрту шүберегінің (беттерді сүртуге арналған матаның) шеті немесе жең іліне бастауы мүмкін, содан кейін адам қолын тартып алып үлгермейді.
Айналып тұрған білікті сүртуге әрекеттенгенде мата оралып, қолды қозғалысқа байланыстыруы мүмкін. Мата мен алақан арасындағы қашықтық қорғамайды: қауіп металға қол тимей тұрып пайда болады.
Қоршау — қауіпті бөлікке жетуді шектейтін немесе ұшып шығатын элементтерден қорғайтын физикалық бөгет. Қорғанышты көруге қаншалықты ыңғайлы екеніне емес, атқаратын міндетіне қарай бағалайды. Берілістің (машина бөліктері арасында қозғалыс беретін механизмнің) үстіндегі қаптама (механизмнің қорғаныш қабығы) беріліс көптен бері ақаусыз істеп тұрғандықтан артық болып қалмайды.
Қазақстан Республикасының (ҚР) Еңбек кодексі, 184-баптың 2-тармағы жұмыс жабдығының өз түрі үшін белгіленген қауіпсіздік нормаларына сәйкес болуын, тиісті техникалық паспорттарының (машинаның белгіленуі мен техникалық мәліметтері бар құжаттардың; нормада сертификат та көрсетілген), ескерту белгілерінің болуын және қоршаулармен не қорғау құрылғыларымен (қауіпті әсерді болдырмайтын құралдармен) қамтамасыз етілуін талап етеді. Бұл — жұмыс орнында қорғаныштың болуын талап етуге негіз, оны адамның сақтығымен ауыстыру жөніндегі ұсыныс емес.
Ішке тартылу: тарыла беретін саңылау қауіпті
Ішке тартылу қозғалыс затты немесе дене бөлігін беттердің арасындағы саңылауға тартып әкеткенде болады. Оған тән мысал — қозғалатын таспаның роликке жақындайтын жері. Әуелде қол сыртта болуы мүмкін, бірақ қозғалыс бағыты оны бос кеңістік азая беретін жерге жетелейді.
Екі біліктің (арасынан материал өтетін айналмалы цилиндрлердің) жанындағы қауіпті саңылауды жалғыз біліктің жанындағыдай бағалауға болмайды. Айналу бағыты материалды біліктердің арасына тартады; материалды тым жақын жерден сүйемелдегенде саусақтар да сол жолға түседі.
Қыстырылып қалуды (көзделген қозғалысқа кедергі келтіретін тұрып қалуды) жойғанда механизмге кейде аз ғана жылжу жеткілікті. Толық жұмыс циклін (операциялардың қайталанатын реттілігін) елестетудің қажеті жоқ. Керілген белдік (қозғалысты беруге арналған иілгіш таспа), қысылған дайындама немесе серпімді материал босатылған соң қозғалып кетуі мүмкін. Сондықтан араласу алдында көзге көрінетін қимылсыздық торапты ненің ұстап тұрғанын және кедергі алынғаннан кейін не болатынын әлі түсіндірмейді.
Аралық заттың да қаупі бар: қозғалатын механизмге енгізілген ілмек, таяқ немесе басқа зат ілініп қалып, қозғалысты қолға беруі мүмкін. Таспаға тікелей жанаспау қауіпсіздікті растамайды: құралды көзделген тәсілмен және белгіленген жағдайларда қолданады.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 37-тармағында машина үшін қозғалатын бөліктердің кездейсоқ қыстырылып қалуына қарсы шаралар көзделген; қыстырылып қалу бәрібір мүмкін болса, бұғаттан қауіпсіз босатуға (қыстырылып қалған бөліктерді босатуға) арналған арнайы құралдар қарастырылып, тәртібі мен әдістері нұсқаулықта (дайындаушының машинаны пайдалану және оған қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулары бар құжатында) көрсетілуге тиіс. Бұл — машина мен оның құжаттарына қойылатын талап. Босатудың түсінікті тәсілі болмаса, жұмыскер механизм жанында әдіс ойлап табудың орнына тоқтап, хабарлауы керек.
Жаншу және қысып қалу: екінші бетке қараймыз
Жаншу дене бөлігі кішірейіп бара жатқан кеңістікте қалған кезде қозғалатын бөліктің, жүктің немесе материалдың әсер етуімен байланысты. Қысып қалу беттердің арасына қысылуды білдіреді; кесетін жиек болмаса да, оның өзі ауыр зақым келтіруі мүмкін. Адамға орын қалмайтын беттердің қайсы екенін анықтау маңызды.
Престе жұмыс органы мен тірек көрінеді. Станоктың қозғалмалы торабының жанында екінші бет тіреу (станоктың қозғалмайтын тірек бөлігі) болуы мүмкін. Арбаны жылжытқанда ол көршілес машина немесе қабырға болады. Адам өзі қозғалтып жатқан затқа қарап, өз қол басының немесе арқасының артындағы қозғалмайтын бөлікті үнемі байқай бермейді.
Әдеттегі жағдай: дайындаманы тіректің (дайындама қозғалысын шектейтін бөлшектің) жанында сүйемелдеп тұр, ал қыспақ (бөлшекті күшпен ұстайтын құрылғы) әлі жұмыс қалпына келген жоқ. Жұмыскер құралдың негізгі қозғалысын күтіп, дайындық қозғалысын қауіпсіз деп санайды. Алайда қыспақ қазірдің өзінде бос кеңістікті өзгертіп жатыр. Операция көмекші деп аталғаны үшін ғана машинада бөлек қауіпсіз күш пайда болмайды.
Басқа жағдай — ішке жету үшін қақпақты немесе ауыр қаптаманы көтеру. Ашық қалпын конструкциядағы құрылғы ұстап тұрады, ал адам көзге көрінетін тепе-теңдікке сенеді. Ұстап тұру бұзылса, жабылу жолының бүкіл бойында қауіп туады. Мұнда төменгі жиекті ғана емес, топсаларды, тартқыштарды (қозғалыс не күш беретін өзектерді) және саусақ бөлшектердің арасына түсуі мүмкін жерлерді де көру керек.
„Мен ненің және ненің арасында қаламын?“ деген сұрақ „престің қасындамын“ деген бағадан дәлірек. Күймешік (құралды немесе бөлшекті жылжытатын торап) пен тіреу арасында кесу құралынан алыс жерде де қысып қалу мүмкін.
Соққы: дене қозғалыс жолына түсіп қалуы мүмкін
Соққы қозғалатын бөлікпен, дайындамамен, құралмен немесе жүкпен соқтығысқанда болады. Қысылып қалу болмауы да мүмкін: заттың адамға тиюі жеткілікті. Сондықтан айналадағы бос кеңістік қауіпсіздікке кепіл болмайды, егер ол қозғалыс жолының бойында жатса.
Ұзын дайындама бұрылғанда немесе берілгенде (материал не құрал өңдеу үшін жылжытылғанда) станоктың шегінен шығып, көмекшінің жүретін жолына түсуі мүмкін. Соққы қаупі осы аумақты да қамтиды.
Жүк көтергіш механизм мұнда өзінің бөлек қолданылу саласы бар мысал ретінде берілген: жылжытылатын жүк шайқалып не бұрылып, адамды соғуы мүмкін. Бұл жалпы курс кран машинисі (кранды басқаратын жұмыскер) немесе ілмектеуші — кранмен көтеру үшін жүкті іліп, байлайтын жұмыскер — болып істеуге құқық бермейді және арнайы көтеру технологиясын түсіндірмейді. Бізге ықтимал әсер аймағы механизм тұрған орынды ғана емес, жүктің қозғалысын да қамтитынын тану жеткілікті.
Кесілу: қозғалмайтын жиек те қауіпті
Кесілу кесетін немесе өткір жиектің әсерімен байланысты. Ол тек жұмыс пышағы немесе фреза (бірнеше жүзі бар айналмалы кесу құралы) ғана емес. Жоңқа, табақ материалдың қиындысы, дайындаманың қылауы (материал жиегіндегі өткір шығыңқы бөлік) немесе қаптаманың бүлінген шеті машина тоқтап тұрғанда да жарақат келтіруі мүмкін.
Тазалау кезінде адам кейде жетектің (машинаны қозғалысқа келтіретін құрылғының) қозғалысын дұрыс болдырмайды да, кейін жоңқаны қолымен жинайды. Қауіптердің бір тобы жойылды, екіншісі қалды. Жоңқа шиыршығы серпіліп, құралға ілініп, тартқанда қалпын өзгертуі мүмкін. Қозғалмай тұрғаны оны жұмсақ немесе теріге қауіпсіз етпейді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 33-тармағы машинаның қолжетімді бөліктерінде оның қызметімен технологиялық тұрғыдан байланысты емес, жарақат келтіруі мүмкін кесетін жиектердің, өткір бұрыштардың және кедір-бұдыр беттердің болмауын талап етеді. Бұл ескерту маңызды: кесу құралы өзінің мақсатына сай кесетін құрал болып қалады. Машина талаптарға сәйкес болғандықтан ғана пышақ қауіпсіз болады деп күтуге болмайды.
Жеке қорғаныш құралдары (ЖҚҚ) — жұмыскер нақты әсерлерден қорғану үшін киетін немесе қолданатын құралдар. ЖҚҚ таңдау кейінірек қарастырылады. Кесілуден қорғайтын құрал жиекті жоймайды, ал айналу жанында қолға киілген, осы жұмысқа сай келмейтін зат ілініп қалуы мүмкін. Құралды операцияға және нұсқаулыққа қарай таңдайды.
Ұшып шығу: қауіп машинадан адамға қарай келеді
Ұшып шығу — дайындаманың, құрал бөлігінің, сынықтың немесе қалдықтың көзделген орнынан шығып кетуі. Заттың жолында тұрған адам механизмге жақындамай-ақ зардап шегуі мүмкін.
Дайындама өңдеу талаптарына сай бекітілмесе, құралмен жанасқанда жылжып, ұшып шығуы ықтимал. Құралдың бекітілуін, дайындаманың ұсталуын және жұмыс режимінің жағдайларын тексереді.
Тағы бір мысал — айналатын жұмыс элементінің бұзылуы. Жұмыс кезінде оның бөлшектері сыртқа ұшуы мүмкін. Қорғаныш қалқанын осындай оқиғаны ескере отырып бағалайды; тек бақылауға немесе шашыраудан қорғауға арналған мөлдір бөлік сынықтарды ұстап қалатын қоршаумен бірдей қызмет атқара бермейді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 30-тармағында машина бөліктерінің бұзылу қаупі сақталған кезде сынықтардың жан-жаққа ұшуын болдырмайтын қорғаныш қоршауларын орналастыру көзделген. ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 32-тармағы ұшып шығатын бөлшектерден, олардың сынықтары мен қалдықтарынан туындайтын қауіпке қарсы шараларды талап етеді. Бұлар — машинаның қорғанышына қойылатын талаптар. Жұмыскер көзделген бөгеттің жоқтығын немесе бүлінгенін танып, жұмысты жалғастырмай тұрып хабарлауы маңызды.
Қауіпті аймақ — машина қаупі әсер етуі мүмкін кеңістік. ТР ТС 010/2011, 2-бапта бұл машинадан немесе жабдықтан туындайтын қауіптер адамға әсер ететін кеңістік деп көрсетілген. Ұшып шығу кезінде бұл аймақтың құралға қол жеткізу аймағымен сәйкес келуі міндетті емес. Қол алыс тұруы мүмкін, ал бет бөлшек шығуы ықтимал бағытқа қарама-қарсы орналасады. Сондықтан „механизмге қолым тие ала ма?“ деген сұрақты „механизмнен шыққан бірдеңе маған жетуі мүмкін бе?“ деген сұрақпен толықтыру қажет.
Электр: тыныштық кернеудің жоқтығын растамайды
Электр энергиясы адамға кернеу астындағы бөліктерге, бүлінген өткізгіштерге немесе кернеу астында қалған қолжетімді өткізгіш бөліктерге жанасқанда әсер етуі мүмкін. Сыртқы көрініс пен шудың жоқтығы электрлік күйді көрсетпейді. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш естіледі, ал бүлінген корпуста (машинаның сыртқы қабығында) кернеудің бар-жоғы дыбыс арқылы анықталмайды.
Тасымалды электр аспабымен (электр қозғалтқышы бар қол құралымен) болатын әдеттегі жағдай: кабель дайындаманың астында қысылып, қабығы бүлінген, бірақ құрал жұмысын әлі орындап тұр. Оның жұмыс істеп тұруы мұнда тек айналу мүмкіндігін білдіреді. Электрден қорғаудың жарамдылығы онымен расталмайды.
Энергияны оқшаулау оқу мағынасында — жабдықты энергия көздерінен бөліп, қауіпті энергия беруді болдырмау және қалған энергияны ескеру. Бұл — тоқтату командасына қарағанда кеңірек міндет. Толық реттілік қызмет көрсету туралы модульде талданады. Қимылсыз жетек, сөнген экран және түйменің қалпы электр қауіпсіздігін дәлелдемейді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 46-тармағы электр энергиясын пайдаланатын машиналарды электр тогының соғу қаупі болдырылмайтындай етіп әзірлеуді, дайындауды және орнатуды талап етеді. Бұл — машинаға қойылатын талап, операторға (машинаны басқаратын жұмыскерге) электр құрылғылары бар шкафты өз бетінше ашуға, өткізгіштерді тексеруге немесе ақауды жоюға берілген рұқсат емес: мұндай әрекеттер үшін тиісті дайындық пен белгіленген тәртіп керек.
Қысым: энергия қоры сырттан үнемі көрінбейді
Қысымдағы сұйықтық немесе газ босатылғанда механикалық жұмыс атқара алады. Энергия соташықтың (механизмнің қозғалмалы бөлігінен күш пен қозғалыс беретін өзектің) қозғалысы, жарылу, ортаның (жүйедегі сұйықтықтың немесе газдың) атқылауы, ажыратылып жатқан бөліктің жылжуы түрінде көрінеді. Пневматикалық жетек механизмді сығылған газдың, әдетте ауаның энергиясымен қозғалтады. Газды сығатын құрылғы — компрессор тоқтағаннан кейін ауа жекелеген учаскелерде қалуы мүмкін. Гидравликалық жүйе энергияны қысымдағы сұйықтық арқылы береді; оның қысымы тек сорғының сол сәттегі жұмысына байланысты емес. Айырмашылық жұмыс ортасында: пневматикалық жүйе газды, гидравликалық жүйе сұйықтықты пайдаланады. Екі жүйеде де қозғалтқыштың тоқтауы өздігінен қысымның түсірілгенін растамайды.
Сорғы қондырғысын қарастырайық. Қозғалтқыш тоқтаған, бірақ құбыржол қысым сақталып тұрған жүйемен байланысқан. Адам сорғының дыбысын естімеген соң қосылысты тартып бекітуді шешті. Шудың жоқтығы байланысқан жүйедегі қысымды түсіндірмейді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 31-тармағы құбыржолдардың бұзылуынан, кенет жылжуынан және жоғары қысымды ағындардан болатын салдарлардан қорғауды көздейді. ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 47-тармағы, соның ішінде, гидравликалық және пневматикалық энергияны пайдаланатын машиналардың конструкциясына қатысты. Бұл талаптар шланг пен қосылыстың қозғалтқыштың қосалқы керек-жарағы емес, қауіпсіздік жүйесінің бөліктері екенін түсіндіреді.
№ 358 бұйрықпен бекітілген Қысыммен жұмыс істейтін жабдықтарды пайдалану кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті (адамдар мен қоршаған ортаны қауіпті өндірістік факторлардан (жарақат немесе денсаулықтың өзге зақымын туғызуы мүмкін өндірістік жағдайлардан не әсерлерден) қорғауды) қамтамасыз ету қағидаларының қолданылу аясына кіретін қысыммен жұмыс істейтін жабдық үшін бөлек талап бар: 292-тармақ қысым астындағы ыдыстарды (қысыммен жұмыс істеуге есептелген сыйымдылықтарды) және олардың элементтерін жөндеуге жол бермейді. Бұл қағида өз қолданылу аясында күшіне ие; ол сорғы қондырғысын талдауды алмастырмайды және сұйықтығы бар кез келген құрылғыны жөндеу нұсқаулығы болып табылмайды.
Жылу: көрінетін бетті бағалау жеткіліксіз болуы мүмкін
Жылулық әсер ыстық бөліктермен, материалдармен және ыстық ортаның сыртқа шығуымен байланысты. Төмен температуралардан да қауіп тууы мүмкін. Сырттай қозғалмай тұрған корпус, штуцер (құбырды немесе шлангіні жалғауға арналған қосқыш элемент) немесе дайындама жанасқан кезде тіндерді зақымдайтын температурасын сақтап тұруы мүмкін.
Өңдеу аяқталғаннан кейін адам қимылсыз бұйымды ұстайды. Бірақ механикалық операцияның аяқталуы оның суығанын білдірмейді: жылу материалда сақталып, жанасқанда беріледі.
Бу немесе ыстық сұйықтық құрылғының ішінде ғана қауіпті емес. Қосылыс арқылы сыртқа шыққанда әсер ету аймағы өзгеріп, жүретін жолды немесе жұмыс орнын кесіп өтуі мүмкін. Бұл жағдайда „корпусты ұстамау“ жеткіліксіз: адам машинаға жанаспай-ақ зардап шегуі мүмкін.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 50-тармағы жоғары және төмен температурадағы бөлшектерге не материалдарға жанасудан және жақын тұрудан болатын қауіптерге қарсы шараларды, сондай-ақ мұндай заттардың сыртқа шығу қаупін бағалауды талап етеді. Осы курстағы кез келген торапты қолмен ұстауға болатын барлығына ортақ температура мұнда белгіленбейді. Нақты машинаның күйі оның құжаттамасы мен көзделген бақылау тәсілі бойынша анықталады, қол тигізіп көру арқылы емес.
Қалдық энергия: қорек өшірілді, қозғалу мүмкіндігі қалды
Қалдық немесе жинақталған энергия — негізгі көзден энергия беру тоқтатылғаннан кейін машинада, материалда немесе олармен байланысқан жүкте сақталатын энергия. „Қалдық“ деген сөздің өзі оның аздығын немесе келтіретін зиянының шамалы екенін білдірмейді. Оның қозғалыс, ток немесе атқылау туғызуға қабілетті болуы маңызды.
Серіппе пішінінің серпімді өзгеру энергиясын сақтайды. Оны бекіткіш (белгілі қалыпта бекітуге арналған құрылғы) немесе бөлшек ұстап тұрған кезде сырттан ешбір өзгеріс байқалмауы мүмкін. Ұстап тұрған нәрсе алынғанда ол басқа қалпына қайтып, өзімен байланысқан элементті қозғалтады. Оқу мысалында бұл — қыспақ немесе қайтару механизмі: электр қозғалтқышы ажыратылған болса да, бөлшектеу ұстап тұру жағдайларын өзгертеді.
Гидроаккумулятор — гидравликалық жүйенің энергиясын жинап, кейін оны бере алатын құрылғы. Сорғының тоқтауы оның күйін түсіндірмейді. Қысым сақталып, атқарушы механизмнің (жүйе энергиясын жұмыс қозғалысына айналдыратын тораптың) қозғалысына қатысуы мүмкін. Сондықтан энергия көздерінің тізімі жалғыз желілік кабельге қарап емес, жүйенің құрылысына қарай жасалады.
Конденсатор — зарядты (жинақталған электрді) сақтай алатын электрлік элемент. Қорек ажыратылғаннан кейін жекелеген электр бөліктері қауіпті күйде қалуы мүмкін. Бұдан оператор олардың зарядын өздігінен түсіруі керек деген қорытынды шықпайды: мұндай қорытынды қауіпті тануды электр техникалық жұмыс орындау құқығымен шатастыру болар еді.
Көтерілген жүкте орналасу қалпының энергиясы бар. Ұстап тұрудың бұзылуы, тіректің алынуы немесе жетекпен байланысының өзгеруі оның төмен түсуіне әкелуі мүмкін. Ұсталып тұрған пресс жұмыс органы мен машинаның көтерілген бөлігі үшін де бір сұрақ қойылады: оларды қозғалыстан нақты не ұстап тұр және араласу үшін бұл күй қалай қамтамасыз етіледі?
Еркін айналу инерциясы — жетек әсері тоқтатылғаннан кейін қозғалыстың жалғасуы. Ротордың (машинаның айналатын бөлігінің), дискінің немесе басқа бөліктің қорек ажыратылған сәтте тоқтауы міндетті емес. Дыбыс бәсеңдесе, бұл қозғалыстың толық тоқтағанын әлі білдірмейді. Еркін айналу уақыты машинаның құрылысы мен күйіне байланысты; аталған механизмдердің бәріне ортақ күту ұзақтығын курс белгілемейді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 65-тармағы машинаны барлық энергия көздерінен ажырату құралдарын және ажыратылғаннан кейін тізбектерде сақталатын энергияны қауіпсіз түсіру не тарату мүмкіндігін көздеуді талап етеді. Бұл — конструкцияға қойылатын талап: энергия беруді ажырату әлі қауіпсіз күйді білдірмейді.
Баптау мен тазалау қауіптер көрінісін неге өзгертеді
Қалыпты (әдеттегі жұмысқа көзделген) циклде дайындама мен адам белгіленген орындарда болады. Тазалағанда ластанған торапқа жақындау, баптағанда (машинаны берілген жұмысқа дайындап, ретке келтіргенде) бөліктердің өзара орналасуын көру, қыстырылып қалғанда қалыпты қозғалмай тұрған нәрсеге әсер ету қажет болады. Машинамен өзара әрекеттің өзі өзгереді: ішке қол жеткізу, денені еңкейту, аймақта құралдың болуы және қалай босайтыны белгісіз бөлшекті күту пайда болады.
Келтірілген актілерге сүйеніп, осындай операциялар қалыпты жұмыстан статистикалық тұрғыдан көбірек жарақат туғызады деп айтуға негіз жоқ. Бұл оқиғалар статистикасы туралы сабақ емес. Біз адамның осалдану тетігін талдаймыз: ол әдетте конструкция немесе жұмыс тәртібі бөліп тұратын жерге жақындайды, ал қозғалыс пен жинақталған энергия сақталуы мүмкін.
Материал дайындаманы ұстап, таспаны қысып немесе шығатын жолды жауып тұруы мүмкін. Оны алу жүйе күйін өзгертеді: сыпырғыш, сүрту шүберегі немесе қол босап шыққан бөліктердің жолында қалуы мүмкін.
Баптау кезінде адам өзгерістің нәтижесін бақылауға ұмтылады. Көру қажеттілігі қозғалысқа кез келген жолмен жақындауды қауіпсіз етпейді. Бұғаттау — белгілі бір күйде, мысалы қоршау ашық кезде, қауіпті жұмысқа жол бермейтін басқару жүйесіндегі құрылғы немесе байланыс. Бақылау үшін оны айналып өтсе, жұмыстың ыңғайлылығы ғана емес, көзделген қорғаныш өзгереді.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 62-тармағында қызмет көрсетуді мүмкіндігінше машина тоқтаған кезде жүргізу көзделген; егер техникалық тұрғыдан бұл мүмкін болмаса, қызмет көрсету қауіпсіздігі қамтамасыз етілуге тиіс. Бұл — машинаны жобалау мен оның құрылысына қойылатын талап. „Мүмкіндігінше“ деген шарт өз бетінше араласуға рұқсат бермейді: құжаттама, дайындық және көзделген жұмыс ұйымдастыру тәртібі қажет.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымшаның 67-тармағы қауіпті элементтері бар ішкі бөліктерді машина ішіне кірмей тазалау мүмкіндігін көздеуді және тазалау қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етеді. Үйреншікті тәсіл қолды ішке тартып кетуі мүмкін жерге сұғуды қажет етсе, бұл тәуекелдің болмай қоймайтынын дәлелдемейді, көзделген тәсіл туралы сұрақ қоюға негіз болады.
Қауіпті аймақ корпус шетінде аяқталмайды
Қауіпті іс жүзінде тану үшін оқиғаны елестету маңызды: айналу, ұшып шығу, төмен түсу, жылжу, ағын немесе жылулық әсер.
Конвейерде бұл тек таспаның үсті ғана емес. Роликке келіп жанасатын жерлер, төменгі тармақ (таспаның кері қайтатын бөлігі) және олармен байланысқан қозғалыстар басқа аймақтар түзуі мүмкін. Станокта аймақ бөлшектің ұшып шығуы ықтимал кеңістікті қамтиды. Престе қыспақтар мен беруші тораптарды ескеру керек. Сорғы қондырғысында айналатын бөліктерге жетуді және ортаның сыртқа шығу мүмкіндігін қарастырады. Әр жағдайда шекара өзіне тән қауіппен анықталады.
ҚР Еңбек кодексі, 184-баптың 4-тармағы қауіпті аймақтарды нақты белгілеуді талап етеді. Мұндай аймақтардағы, жұмыс сипаты тәуекел туғызатын жұмыс орындары үшін бөгде адамдардың кіруін бөгейтін құрылғылар көзделген. Осы тармақта жаяу жүргіншілер мен технологиялық көлік құралдарының (өндірісте материалдар мен жүктерді жылжытатын машиналардың) ұйым аумағында қауіпсіз жағдайларда жүріп-тұруы керектігі де белгіленген.
Белгілеу ескертеді, ал физикалық бөгет кіруге кедергі болады немесе сынықтарды ұстап қалады. Едендегі сызық сынықты ұстамайды; жазу қаптаманы алмастырмайды.
Аймақ шекарасы операцияға байланысты болуы мүмкін. Қысқа дайындама кезінде өтетін жол бос, ұзын дайындама кезінде материалдың бір бөлігі сол жолға шығады. Технологиялық процесс жабық кезде орта ішінде ұсталады, ал ағып кетсе ықтимал әсер сыртқа таралады. Сондықтан бұрынғы белгілерге бағдарлану пайдалы болғанымен, өзгерген жағдайлар туралы хабарлау қажеттігін жоймайды.
Араласпай тұрып жағдайды қалай талдау керек
Төмендегі реттілік — қауіпті танудың оқу тәсілі, баптау немесе жөндеу жұмыстарына жіберу (белгіленген шарттар орындалғанда белгілі жұмысқа кірісуге берілетін рұқсат) емес. Ол жұмыс басшысына (тапсырманы орындауды ұйымдастыратын адамға) сұрақты тұжырымдауға және қандай ақпарат жетіспейтінін түсінуге көмектеседі. Машинадағы нақты әрекеттер тәртібі оның құжаттарында және жұмыс берушінің нұсқаулығында белгіленеді.
- Операцияны атаңыз: қалыпты өңдеу, материалды алу, реттеу (берілген параметрлерді алу үшін баптауларды өзгерту), бөлшекті тасу немесе қарап тексеру. „Жай ғана көмектесу“ деген сөздер іс жүзінде ненің өзгеретінін жасырады.
- Ықтимал әсерді табыңыз: іліп әкету, ішке тартылу, қысып қалу, соққы, кесілу, ұшып шығу, электр, қысым немесе температура. Бір операцияда олардың бірнешеуі болуы мүмкін.
- Адамға жету жолын қадағалаңыз: жеңнен білікке, қолдан саңылауға, беттен бөлшектің қозғалыс жолына, денеден ағып шығу орнына дейін. Тікелей жанасумен шектелмеңіз.
- Қазір беріліп жатқан энергияны жинақталған энергиядан ажыратыңыз. Тоқтағаннан кейін не айнала береді, төмен түсе алады немесе қысым астында қалады?
- Осы операцияға көзделген жағдайлар түсінікті ме, соны тексеріңіз. Қалыпты іске қосу тәсілі ғана белгілі болса, ол әлі тазалау не қыстырылып қалудан босату тәсілі емес.
- Қауіпсіз тәсіл түсініксіз болса немесе көзделген қорғаныш болмаса, тоқтаңыз және нақты қауіп туралы хабарлаңыз. Қауіпті аймақта өз бетімен тәжірибе жасау қауіпсіз жағдайларды белгілеуді алмастырмайды.
Пайдалану құжаттамасы — дайындаушының нақты машинаның мақсаты, құрылысы, қолданылуы, қызмет көрсетілуі және шектеулері туралы құжаттары. Оларды машина құжаттары туралы сабақта егжей-тегжейлі оқимыз. Еркін айналу, бөліктерді ұстап тұру, ажырату және қол жеткізу дәл сол құжаттарда нақтыланады; ұқсас станок туралы есте қалған мәлімет оларды алмастырмайды.
Ұқсас жағдайларды салыстырайық
| Жұмыскер не көріп тұр | Бұл нені әлі дәлелдемейді | Қандай қауіпті атау керек |
|---|---|---|
| Тоқтату командасынан кейін білік айналмай тұр | Оны іске қосу немесе материалды босату арқылы қозғалту мүмкін еместігін | Күтпеген қозғалыс кезіндегі іліп әкету және байланысқан торапқа ішке тартылу |
| Сорғының шуы басылды | Байланысқан бүкіл құбыржолда қысым жойылғанын | Ортаның сыртқа атқылауы, бөлшектердің қозғалысы, ағынның әсері |
| Дайындама қозғалмай жатыр | Оның шеті қолға қауіпсіз екенін және суығанын | Кесілу немесе жылулық әсер |
| Электр аспабы жұмысын орындап тұр | Кабель мен ток соғудан қорғаудың жарамды екенін | Бүліну кезіндегі электрлік әсер |
| Машинаның көтерілген бөлігі орнында тұр | Оның астына кіру үшін ұстап тұрудың қауіпсіз екенін | Төмен түскен кездегі жаншу |
| Адам корпус шегінен тыс тұр | Оған бөлшек не сынық ұшып жетпейтінін | Машина шегінен тыс жердегі соққы және ұшып шығу |
Талдау: конвейер жетегінің маңын тазалау
Әдеттегі жағдайда жұмыскер ролик маңында жабысып қалған материалды көреді. Ол конвейерді басқара алады, таспа жүрісінің нашарлағанын таныс белгілері арқылы таниды. Оған тазалау қалыпты жұмысты қалпына келтіретіндіктен оператордың үйреншікті әрекеттеріне жататын сияқты көрінеді.
Бірден құрал таңдауға тырыспай талдайық. Ықтимал іліп әкету айналумен байланысты. Ішке тартылу таспа мен ролик арасындағы саңылауға байланысты. Қысып қалу керу механизмінің қозғалмалы бөлшектеріне байланысты. Материал ішіндегі өткір қиынды кесуі мүмкін. Жинақталған энергия керілумен және ұсталып тұрған бөліктермен байланысты. Осы тетіктердің біреуі ғана байқалса, шешім толық болмайды.
Дұрыс хабарлама нақты айтылады: „Материал таспаның роликке кіретін жерінде қыстырылып қалған; оны алу үшін ішке тартатын саңылауға қол жеткізу керек, көзделген тәсіл маған белгісіз“. Бұл „конвейер біртүрлі нашар жүріп тұр“ дегеннен пайдалырақ. Басшы орынның, операцияның және жетіспейтін қауіпсіз жағдайдың сипаттамасын алады.
„Өшір де, алып шық“ деген кеңес қалдық энергия, бөліктерді ұстап тұру, іске қосуды болдырмау және осы жұмысты орындау құқығы мәселелерін шешпейді. Дайындық қызмет көрсету модулінде қарастырылады; қазір араласпай тұрып жетіспейтін мәлімет туралы хабарлау маңызды.
Талдау: тоқтаған пресс және көтерілген жұмыс органы
Престің циклі аяқталды. Жұмыс органы жоғарғы қалыпта тұр, дайындаманы түзету керек. Басқару пульті (басқару құрылғылары орналасқан панель) тоқтағанын көрсетіп тұр. Адам қолына жететіндей орын барын көріп, оны қауіпсіз жұмыс кеңістігі деп қабылдайды.
Бірінші сұрақ: жұмыс органы төмен түссе не болады? Оның, дайындаманың және тіректің арасындағы кеңістік азаяды. Екінші сұрақ: оны қазір не ұстап тұр? Жауап конструкцияға: жетекке, гидравликалық жүйеге, ұстап тұратын құрылғыға және дайындаушының басқа шешімдеріне байланысты болуы мүмкін. Ұстап тұру тәсілі нақты машина үшін анықталады.
Тоқтаған пресс міндетті түрде ақаулы емес. Алайда „тоқтаған“ деген сөз команданы немесе қозғалысты сипаттайды, ал „қол жеткізуге дайындалған“ дегені — операцияға арналған қауіпсіз күй. Бір күйден екіншісіне өту көзделген дайындықты талап етеді.
Жұмыскер дайындаманы түзетудің немесе алудың көзделген жағдайларын білмесе, дәл осы жетіспейтін мәлімет туралы хабарлайды. Қалыпты циклді орындай алу ауытқуды жоя алатынын дәлелдемейді. Теориялық курс шекараны байқауға көмектеседі; жұмысқа жіберу мен дайындау тәртібі жұмыс орнында анықталады.
Түсінгеніңізді тексеру
Өзіңіз білетін машинаның қозғалтқыш қорегін ойша ажыратыңыз. Өткір жиек, жылу, көтерілген торап, қысым, заряд немесе еркін айналу қала ма? Жауаптың болмауы қауіпсіздікті емес, мәліметтің жетіспеуін білдіреді.
Сабақтан кейін қауіпті, оның көзін, болуы мүмкін оқиғаны және адамға жету жолын атай алу маңызды. Келесі сабақтар кімнің және қандай жағдайларда жұмысқа жіберетінін, операцияны орындаудың көзделген тәсілін қайдан іздеу керектігін түсіндіреді. Бұл теориялық талдау өндірістік оқытуды (нақты еңбек операцияларын жауапты жұмыскерлердің басшылығымен іс жүзінде меңгеруді), тағылымдаманы (тағайындалған тәжірибелі жұмыскердің басшылығымен жұмыс орнында қауіпсіз жұмыс істеуді меңгеруді), арнайы рұқсаттарды (жекелеген жұмыстар үшін қажетті дайындық пен рұқсаттарды), медициналық рұқсатты (жұмыс үшін міндетті медициналық шарттарды орындауды) және нақты жабдықтың құжаттарын алмастырмайды.