2-тақырып, бірінші бөлім. Жану және заттардың өрт-жарылыс қауіпті қасиеттері: өрт басталу үшін не сәйкес келуге тиіс

Бұл сабақ курстағы алдыңғы екеуінен басқаша құрылған, және оны бірден айтқан жөн.

Алдыңғы сабақтар нормалар туралы болды: актіде тармақ тұр, тармақта талап тұр, ал сіз оны орындайсыз. Бұл сабақ басқа нәрсе туралы — физика туралы. Ал физиканы Қағидалар белгілемейді, өйткені оны белгілеу мүмкін емес: бензин буы бұйрықпен емес, өз табиғаты бойынша тұтанады.

Сондықтан осы сабақта басқа келісім қолданылады. Актіден алынған әр нәрсе актімен бірге аталады. Ал актіде жоқ, бірақ жұмысқа қажет әр нәрсе дауыстап солай аталады: Қағидалар бұл санды бермейді, ол былай алынады. Мұны әдейі жиі қайталаймыз, өйткені дәл осы тақырыпта ойдан шығарылған сандар ең жиі кездеседі — олар сенімді естіледі және ешкім тексермейді.

1. Бағдарлама бұл тақырыпты қалай атайды

Тақырыптың атауы:

2-тақырып. Заттар мен материалдардың жану және өрт-жарылыс қауіпті қасиеттері, ғимараттардың өрт қауіптілігі туралы жалпы түсінік

Ал оның мазмұны — жеті сөйлем, біз оларды екі сабаққа бөлеміз. Бірінші бөлігі — алғашқы екі сөйлем — осы сабақта:

Жану туралы жалпы мәліметтер. Заттар мен материалдардың жарылыс-өрт қауіпті қасиеттерін сипаттайтын көрсеткіштер.

Екінші бөлігі — ғимарат туралы — келесі сабақта:

Өрт-жарылыс қауіптілігі бойынша үй-жайларды, ғимараттарды, құрылыстарды және технологиялық процестерді санаттау және жіктеу.

Осы жолдарды мұқият оқыңыз. Бағдарлама зерделеу пәнін атайды: жану туралы жалпы мәліметтер, қасиеттерді сипаттайтын көрсеткіштер. Ол бірде-бір сан бермейді, бірде-бір затты атамайды, бірде-бір температураны белгілемейді. Бұл кездейсоқ емес: бұл жерде акт норма қоймайды, ол білуге тиіс нәрсені атайды.

Айырмашылық практикалық. Норма орындалады, ал зерделеу пәні меңгеріледі. Егер сізге біреу пәлен температура Қағидалармен белгіленген десе, бұл жай ғана дұрыс емес — Қағидаларда ондай сан жоқ.

Ал жану туралы білім не үшін керек екенін акт 25-тармақта айтады:

1. Өрт қауіпсіздігі саласындағы, өртке қарсы режим, ұйымның технологиялық процесі мен өндірісінің өрт қауіптілігі, сондай-ақ ұйымда өрт шыққан кезде өрттің алдын алу, өрт кезінде адамдардың өмірін, денсаулығын және мүлікті сақтау бойынша практикалық дағдыларды машықтандыруға мүмкіндік беретін тәсілдер мен іс-қимылдар бөлігінде нормативтік құқықтық актілердің талаптарын білу көлемінде өрт-техникалық минимумге оқытуға осы Қағидалардың 28 және 29-тармақтарында келтірілген адамдар жатады.

Тармақтың ортасындағы сөздерге назар аударыңыз: ұйымның технологиялық процесі мен өндірісінің өрт қауіптілігі. Яғни сізден абстрактілі физика емес, өз объектіңіздің физикасы талап етіледі. Осы сабақтың соңындағы практикум дәл соған арналған.

2. Үшбұрыш, оны үзе білу керек

Өрт үш нәрсе бір орында, бір уақытта кездескенде басталады.

Жанғыш орта. Жануға қабілетті зат: сұйықтық, газ, қатты материал, шаң. Объектіде оның мөлшері әрқашан ойлағаннан көп: қағаз, жиһаз, кабельдің оқшаулағышы, полимер панелі, буып-түю материалы, қоймадағы қалдық.

Тотықтырғыш. Әдетте ауадағы оттегі. Бұл үшбұрыштың ең қиын бұрышы, өйткені ауаны жоя алмайсыз. Сондықтан практикада онымен басқаша жұмыс істейді: ошақты жабады, тығыздайды, немесе жанбайтын газбен ығыстырады.

Тұтану көзі. Жанғыш ортаны тұтандыруға жеткілікті энергия. Ашық от, ыстық бет, ұшқын, электр доғасы, статикалық разряд, тіпті ұзақ уақыт баяу қызу.

Үш бұрыштың біреуі болмаса, өрт болмайды. Бүкіл өрт профилактикасы, егер оны бір сөйлемге сыйдырса, осы: үшбұрышты алдын ала үзу.

Үшбұрышты қалай үзеді

Соңғы жол — ең арзаны және ең жиі ескерілмейтіні. Көп өрт бір-бірінен үш метр қашықтықта тұрғанда болмас еді.

Бұл үшбұрыш актіде тұр ма

Тікелей емес. Қағидалар жану үшбұрышын термин ретінде атамайды және оның анықтамасын бермейді. Бірақ бағдарлама жану туралы жалпы мәліметтерді зерделеуді талап етеді, ал осы модель — жану туралы жалпы мәліметтердің ең қарапайым және кең таралған түрі.

Мұны дауыстап айтамыз: үшбұрыш — түсіндіру құралы, нормативтік талап емес. Оны тексеруде дәлел ретінде келтірмейсіз. Оны объектіде не істеу керегін шешу үшін пайдаланасыз.

3. Жанатын сұйықтық емес, оның буы

Бұл осы сабақтағы ең маңызды бір абзац, өйткені ол объектідегі мінез-құлықты өзгертеді.

Сұйықтық жанбайды. Жанатын — оның бетінен буланып, ауамен араласқан буы. Сұйықтықтың өзі тек жылу көзі рөлін атқарады: ол жаңа бу береді, ал жалын сол буда тұрады.

Бұдан бірнеше салдар шығады, және олардың әрқайсысы практикалық.

Салдар бірінші: қауіп бөшкенің ішінде емес, оның үстінде. Ашық ыдыстың үстінде бу қабаты тұрады. Дәл сол жерде тұтану болады. Сондықтан ыдысты жабу — қарапайым және өте тиімді шара.

Салдар екінші: бу ауадан ауыр болуы мүмкін. Көптеген еріткіштердің буы еденге, шұңқырға, жертөлеге, кабель арнасына ағады. Тұтану көзі бөлменің басқа шетінде болуы мүмкін, ал жалын буға қарай жүгіреді. Осыдан бір кәсіби ереже: төгілген еріткішті тазалауды төменнен бастайды, ал желдетуді еден деңгейінде жасайды.

Салдар үшінші: температура шешеді. Әр сұйықтықтың өз температурасы бар, одан бастап оның буы тұтануға жеткілікті мөлшерде жиналады. Суық ауа-райында бір сұйықтық қауіпсіз болып көрінеді, ал жылы цехта сол сұйықтық қауіпті болады.

Салдар төртінші: бос ыдыс толысынан қауіпті. Толық бөшкеде бу үшін орын аз. Босатылған, бірақ жуылмаған бөшкеде бу мен ауаның қоспасы тұр — дәл тұтануға ыңғайлы арақатынаста. Сондықтан бос ыдысқа толысындай қараймыз.

Мұны акт қалай атайды

Бағдарламаның 4-тақырыбында сұйықтықтар мен газдар бөлек аталады:

Тез тұтанатын сұйықтықтың, жанғыш сұйықтықтың, жанғыш газдың өрт қауіпті қасиеттері.

Актіде үш термин қолданылады: тез тұтанатын сұйықтық, жанғыш сұйықтық, жанғыш газ. Олардың айырмашылығы неде?

Міне, осы жерде бірінші рет ашық жауап береміз: Қағидалар бұл терминдердің анықтамасын бермейді. Онда тез тұтанатын сұйықтықты жанғыш сұйықтықтан ажырататын температура да, олардың тізбесі де жоқ. Акт бұл терминдерді дайын деп есептеп қолданады.

Онда объектіде оларды қайдан алады? Затпен бірге келетін құжаттардан: қауіпсіздік паспортынан, дайындаушының техникалық құжаттамасынан, заттың таңбалауынан. Дәл сол жерде нақты температуралар мен шектер тұрады. Ал сіздің міндетіңіз — оларды ойлап табу емес, объектідегі әр жанғыш зат бойынша осы құжаттың бар екеніне көз жеткізу.

Бұл кездейсоқ олқылық емес. Акт оқыту қағидаларын белгілейді, ал заттардың қасиеттері техникалық реттеу мен құрылыс нормаларының пәні. Бағдарлама оны тікелей мойындайды — 31-тармақтың 2) тармақшасы материалдарды қалыптастыру кезінде саланың нормативтік актілерін басшылыққа алуды талап етеді:

1. материалдарды қалыптастыру кезінде өрт-техникалық минимумы бойынша оқыту кәсіби қызмет ерекшелігін ескере отырып, білім алушылардың әр санаты үшін өрт қауіпсіздігі саласындағы нормативтік құқықтық актілер басшылыққа алынады;

4. Жанудың түрлері: бір сөздің астында әртүрлі құбылыстар

Жану деген сөзді біз бір нәрсені білдіреді деп қолданамыз, ал іс жүзінде оның астында бірнеше түрлі процесс жатыр. Оларды ажырату керек, өйткені олар әртүрлі сөндіріледі және әртүрлі қауіп төндіреді.

Жалынды жану. Көзге көрінетін жалын бар. Жалын — газ фазасындағы реакция аймағы, яғни жанып тұрған зат емес, оның буы немесе газ тәрізді ыдырау өнімдері. Сұйықтықтар мен газдар осылай жанады, ал қатты материалдар алдымен газ бөліп, содан кейін осы газ жанады.

Жалынсыз жану, яғни тұтану. Жалын жоқ, бірақ материалдың беті қызарып жанады. Ағаш көмірі, шымтезек, мақта, шаң қабаты осылай жанады. Бұл түрдің екі қаупі бар: біріншісі — ол баяу және ұзақ жүреді, оны байқамай қалуға болады; екіншісі — ол кез келген сәтте жалынды жануға өтуі мүмкін, мысалы, ауа ағыны пайда болғанда.

Толық және толық емес жану. Оттегі жеткілікті болса, жану өнімдері салыстырмалы түрде қарапайым. Ал оттегі жетпесе — жабық бөлмеде тура солай болады — жану толық емес жүреді, ал өнімдердің құрамында улы газдар пайда болады және түтін қоюланады. Осыдан бір қарама-қайшы көрінетін ереже шығады: тығыздалған бөлмедегі өрт улырақ түтін береді.

Бұл үш айырмашылық бір практикалық қорытындыға әкеледі. Жанып тұрған бөлменің есігін ашу — қауіпсіз әрекет емес: ауа ағыны тұтануды жалынға айналдырады, ал кейде оны күрт күшейтеді. Сондықтан есікті ашпас бұрын оның температурасын тексеру және дайын болу — бұл білім емес, дағды, ал ол практикалық сабақта беріледі.

Бұл акт нені айтады және нені айтпайды

Бағдарламаның екінші тақырыбы жану туралы жалпы мәліметтерді зерделеуді талап етеді, ал бұл мәліметтерге жанудың түрлері де кіреді. Бірақ Қағидаларда жалынды жану мен тұтанудың анықтамасы жоқ, олардың арасындағы шекараны белгілейтін өлшем де жоқ. Курс бұл жерде физиканы түсіндіреді, ал актіге сілтеме жасамайды.

5. Қатты материалдардың жануы: іс жүзінде не болып жатыр

Бұл бөлімді жауапты адамдардың көбі оқымайды, ал ол объектідегі ең көп таралған жағдайды түсіндіреді: жиһаз, буып-түю материалы, полимер және кабель қалай жанады.

Қатты материал бірден жанбайды. Алдымен ол қызады. Белгілі бір температурада оның беті ыдырай бастайды және газ тәрізді өнімдер бөледі. Дәл сол өнімдер ауамен араласып, жалын береді. Яғни қатты материал да іс жүзінде газ фазасында жанады — оның айырмашылығы, газды ол өзі жасайды.

Бұдан бірнеше нәрсе шығады.

Бірінші: беттің ауданы шешеді. Бір бөрене мен сол салмақтағы жаңқа мүлде басқаша жанады. Аудан неғұрлым үлкен болса, соғұрлым көп газ бөлінеді. Сондықтан ұсақталған, себілген, ілінген күйдегі материал қауіптірек.

Екінші: көмір қабаты қорғайды. Ағаш жанғанда бетінде көмір қабаты пайда болады, ол ішкі қабаттарға жылудың өтуін баяулатады. Дәл сондықтан ірі ағаш конструкциялар өрт кезінде бірден күйремейді.

Үшінші: полимерлер басқаша мінез көрсетеді. Кейбір полимерлер жанғанда балқып, тамшылайды, ал тамшылар ошақты төмен қарай тасымалдайды. Кейбірі жанғанда тығыз және улы түтін береді. Дәл осы себепті дәлізді немесе баспалдақ алаңын әрлеу материалын таңдау ұсақ-түйек емес.

Төртінші: кабель — жанғыш материал. Кабельдің оқшаулағышы жанады және түтін береді, ал кабель трассасы бүкіл ғимарат бойымен жүреді. Кабель арнасы — өрттің бір бөлмеден екіншісіне өтуінің ең жиі жолдарының бірі.

Мұнда да актінің шегі бар

Материалдардың жанғыштық топтары бойынша жіктелуін бағдарлама зерделеу пәні ретінде атайды — бұл келесі сабақтың тақырыбы. Бірақ Қағидаларда бұл топтардың өздері де, оларға жатқызу өлшемдері де жоқ. Олар құрылыс нормаларында тұр, ал объектіде нақты материалдың тобы оның құжаттарынан алынады.

6. Газдар: неге олар бөлек қарастырылады

Жанғыш газ сұйықтықтан екі нәрсемен ерекшеленеді, және екеуі де қауіпті жағына қарай.

Газға булану қажет емес. Сұйықтық тұтану үшін алдымен буға айналуға тиіс, ал бұл температураға байланысты. Газ ауамен бірден араласады — оған ешқандай дайындық керек емес.

Газ тез таралады. Аз ғана ағып кету қысқа уақытта үлкен көлемді жанғыш қоспаға айналдырады. Ал қоспа жанғыш болатын шектерге жеткен сәтте кез келген ұшқын жеткілікті.

Газдардың тығыздығы да маңызды. Ауадан жеңіл газ жоғары көтеріледі және төбенің астында, аралық қабаттарда жиналады. Ауадан ауыр газ төмен түседі және шұңқырларда, жертөлелерде, арналарда жиналады. Ағып кетуді іздегенде және газ талдағышты орнатқанда дәл осы қасиет ескеріледі.

Актіде газ бірнеше жерде аталады. Бағдарламаның 4-тақырыбында ол сұйықтықтармен қатар тұр, ал сақтау туралы бөлек сөйлем бар:

Жалпы объектілік қоймаларда, ашық алаңдарда, цехтық тарату қоймаларында тез тұтанатын сұйықтықтарды, жанғыш сұйықтықтарды, жанғыш газды сақтау кезіндегі өрт қауіпсіздігі шаралары.

Назар аударыңыз: акт сақтау орындарын атайды — жалпы объектілік қоймалар, ашық алаңдар, цехтық тарату қоймалары, — бірақ сақтаудың нақты параметрлерін бермейді. Ара қашықтық, бір орында сақтауға рұқсат етілген мөлшер, желдетуге қойылатын талаптар — бұлардың бірде-бірі Қағидаларда жоқ. Олар өзге нормативтік құжаттарда тұрады, ал объектіде — жобалық құжаттамада және газ шаруашылығы жөніндегі нұсқаулықтарда.

7. Тұтану көздері: олар ойлағаннан әлдеқайда көп

Адам тұтану көзі деп сіріңке мен темекіні елестетеді. Іс жүзінде тізім әлдеқайда ұзын, ал ең қауіптілері көзге көрінбейді.

Актіде бұл тізімнің бір бөлігі бар — 22-тармақтың 1) тармақшасында, мақсатты нұсқама туралы айтылғанда:

1. жоғары өрт қауіптілігімен және басқа да отты жұмыстармен (ашық отты пайдаланатын, ұшқын түзетін, газ-ауа, бу-ауа және тозаң-ауа қоспаларының, өзге де жанғыш заттардың (электрмен және газбен дәнекерлеу, бензинмен кесу, дәнекерлеу шамдарын, факелдерді, шілтерлерді пайдаланатын жұмыстар, битум қайнату және жылу мен ұшқын шығаратын басқа да жұмыстар) тұтануы (өздігінен тұтануы) мүмкін температураға дейін жабдықты, аспапты, материалдарды қыздыратын жұмыспен) байланысты біржолғы жұмыстарды орындау кезінде;

Бұл ұзын және ауыр сөйлем, бірақ оның ішінде осы сабақ үшін маңызды үш нәрсе тұр. Біріншісі — ашық от пен ұшқын түзу тұтану көзі ретінде аталған. Екіншісі — газ-ауа, бу-ауа және тозаң-ауа қоспалары аталған, яғни акт жанғыш ортаның үш түрін таниды. Үшіншісі — тұтануы мүмкін температураға дейін қыздыру бөлек аталған, яғни ұшқын да, жалын да жоқ, тек ыстық бет жеткілікті.

Толық сурет үшін тұтану көздерін топтастырамыз. Бұл кесте актіден алынған тізбе емес — бұл түсіндіру құралы, ал оның негізінде жоғарыдағы тармақ жатыр.

Соңғы екі жол ең қауіпті, өйткені оларда көрінетін көз жоқ. Оларды бөлек қарастырамыз.

Электр және статика: акт нені атайды

Бағдарламаның 3-тақырыбында электр тікелей аталған:

Электр тогынан өрттердің пайда болу себептері және олардың алдын алу шаралары.

Және статика:

Статикалық электр және оның өрт қауіптілігі. Алдын алу шаралары.

Бұл екеуі курстың келесі модулінің тақырыбы, сондықтан бұл жерде тек физикасын атаймыз. Электр тогы үш түрлі жолмен тұтандырады: түйіспенің қызуы, шамадан тыс жүктемедегі өткізгіштің қызуы және доға. Ал статикалық электр — үйкеліс кезінде жиналған заряд, ол разрядталғанда ұшқын береді. Бұл ұшқынның энергиясы аз, бірақ бу-ауа қоспасын тұтандыруға жиі жеткілікті.

Неге кішкентай ұшқын жеткілікті болады

Мұнда жиі қате түсінік туады: ұшқын кішкентай, ол қалай өрт тудырады?

Жауап мынада: тұтану үшін бүкіл көлемді қыздыру қажет емес. Жеткілікті энергия кішкентай аймақта бөлінсе, сол аймақта реакция басталады, ал одан әрі ол өзін-өзі ұстап тұрады — жанып жатқан аймақ көршісін қыздырады, ол да жанады, және жалын алдын ала араласқан қоспа бойымен жүгіреді.

Осыдан екі практикалық қорытынды шығады.

Бірінші: қоспа дайын болса, көзге қойылатын талап төмендейді. Ауада бу-ауа қоспасы бар бөлмеде статикалық разряд та, түйіспедегі ұшқын да жеткілікті болады. Сол себепті мұндай бөлмелерде электр жабдығына және жерге тұйықтауға ерекше талаптар қойылады.

Екінші: көзді толық жою мүмкін емес, сондықтан қоспаға жол бермеу керек. Барлық ұшқынды жою — орындалмайтын міндет. Ал желдету, ыдысты жабу және ағып кетуді бақылау арқылы жанғыш қоспаның пайда болуына жол бермеу — орындалатын міндет.

Дәл осы логика объектідегі көп талаптың негізінде жатыр, ал оны түсінген адам сол талаптарды формальды емес, мағыналы орындайды.

8. Жарылыс-өрт қауіпті қасиеттерді сипаттайтын көрсеткіштер

Бағдарлама осы көрсеткіштерді зерделеуді талап етеді. Олар не өлшейтінін түсіну керек — ал нақты сандарды әр зат бойынша бөлек алу керек.

Тұтану температурасы. Сұйықтықтың беті үстінде тұтануға жеткілікті бу жиналатын ең төменгі температура. Одан төмен температурада бу бар, бірақ оның концентрациясы жеткіліксіз.

Өздігінен тұтану температурасы. Затты сол температураға дейін қыздырғанда, оған ешқандай ұшқын немесе жалын тимей-ақ жанып кететін температура. Дәл осы көрсеткіш ыстық беттің неге қауіпті екенін түсіндіреді.

Жалынның таралу концентрациялық шектері. Ауадағы жанғыш газдың немесе будың төменгі және жоғарғы концентрациясы, олардың арасында ғана жалын тарайды. Төменгі шектен аз болса — қоспа кедей, жанбайды. Жоғарғы шектен көп болса — қоспа бай, оттегі жетпейді.

Жалынның таралу температуралық шектері. Сол идея, бірақ температурамен өрнектелген: сұйықтықтың қандай температурасында оның үстіндегі бу тұтануға жарамды концентрацияға жетеді.

Шаң үшін көрсеткіштер. Шаң үшін де ұқсас шектер бар, әрі қауіпті болатын ең аз концентрация болады. Ауада шаң жеткілікті көп болғанда, ол іс жүзінде жанғыш бұлт болып қалады.

Көрсеткіштердің жиынтық кестесі

Бұл кестені есте сақтаудың қажеті жоқ — оны қолмен жазып, жанғыш карта жасағанда қарап отыру жеткілікті.

Кестенің оң жақ бағаны — осы тақырыптың бүкіл практикалық мәні. Көрсеткіш өздігінен ештеңе бермейді; ол тек шешім қабылдау үшін керек.

🔴 Бұл сандарды Қағидалар бермейді

Мұны дауыстап айту керек, өйткені бұл жерде ең көп қате жіберіледі.

Қағидаларда бірде-бір тұтану температурасы жоқ. Бірде-бір концентрациялық шек жоқ. Тез тұтанатын сұйықтықты жанғыш сұйықтықтан ажырататын шекара жоқ. Заттардың тізбесі де жоқ.

Бұл актінің кемшілігі емес. Ондай сандар техникалық реттеу мен құрылыс нормаларының пәні, ал оқыту қағидалары оларды өзіне сіңірмейді.

Онда объектіде оларды қайдан алады:

Жауапты адамның осы тақырып бойынша нақты міндеті сандарды жаттау емес. Міндет басқа: объектідегі әр жанғыш зат бойынша оның құжаты бар екеніне және ол қолжетімді екеніне көз жеткізу. Өрт кезінде немесе тексеруде бұл құжат бір минутта табылуға тиіс.

9. Өздігінен жану: тұтану көзі болмаған өрт

Бұл құбылысты түсіну ең қиыны, өйткені ол қарапайым логикаға қайшы келеді: ешкім от жаққан жоқ, ал өрт болды.

Механизмі мынадай. Кейбір заттар ауадағы оттегімен баяу әрекеттеседі, және бұл реакция жылу бөледі. Егер жылу шықпаса — мысалы, зат үйіліп жатса немесе жылу өткізбейтін қабат ішінде болса — температура біртіндеп көтеріледі. Температура көтерілген сайын реакция жылдамдайды, ал жылдамдаған реакция көбірек жылу береді. Бір сәтте процесс өздігінен тұтануға жетеді.

Бұл үшін уақыт керек: сағаттар, кейде тәуліктер. Дәл сондықтан мұндай өрт көбіне түнде, демалыс күндері, ешкім жоқ кезде басталады.

Ең жиі кездесетін үш жағдай:

• Майға немесе бояуға малынған шүберек. Оны жинап, шелекке немесе бұрышқа тастаған. Ішінде жылу жиналады.
• Ылғал өсімдік шикізаты. Шөп, дән, күнжара. Ылғал биологиялық процестерді қосады, олар жылу береді.
• Шаң қабаты. Жабдықтың үстіндегі немесе желдету арнасындағы жұқа қабат ұзақ қызады.

Алаңдағы сценарий

Жөндеу бригадасы кеңседе еденді лактады. Жұмыс аяқталды, шүберектерді бір қапқа жинап, дәлізге қойды, есікті жауып кетті.

Түнде қаптың ішінде температура көтерілді. Таңға жақын шүберек жанып кетті. Ешкім от жаққан жоқ, темекі шекпеді, электр жүйесі жарамды болатын.

Бұл жерде дұрыс шешім қымбат емес: майға және бояуға малынған шүберек тығыз жабылатын металл ыдыста жиналады, ал ыдыс ауысым соңында босатылады. Бұл ұйымның ішкі құжатында жазылуға тиіс — өртке қарсы режим осындай ұсақ-түйектен құралады.

10. Жарылыс: тым жылдам болған жану

Жарылыс — бөлек құбылыс емес, ол жанудың бір түрі. Айырмашылығы жылдамдықта. Жалын жанғыш қоспаның ішінде өте тез тарағанда, газдар кеңеюге үлгермейді және қысым толқыны пайда болады.

Жарылыс болу үшін жанғыш зат ауамен алдын ала араласуға тиіс. Ашық жанып тұрған бөшке жарылмайды — ол жанады. Ал ішінде бу мен ауа қоспасы бар бөшке жарылады.

Осы модельден тәжірибе үшін маңызды екі қорытынды шығады.

Бірінші: жабық көлем қауіпті. Ашық кеңістікте қоспа таралып кетеді. Жабық бөлмеде, шұңқырда, аппараттың ішінде ол жиналады.

Екінші: жарылыс өрттен бұрын болуы мүмкін. Көп жағдайда алдымен жарылыс болады, ол қоршауды бұзады, ал одан кейін өрт басталады. Сондықтан жарылыс қаупі бар аймақтарда қорғау шаралары өртке қарсы шаралардан бөлек құрылады.

Шаң жарылысы екі кезеңде

Бұл өнеркәсіптегі ең қауіпті сценарийлердің бірі, және оны білу керек.

Бірінші кезеңде ауада тұрған шаң тұтанады. Жарылыс күшті емес, бірақ ол қысым толқынын береді.

Екінші кезеңде осы толқын бөлмедегі барлық көлденең беттерде — арқалықтарда, құбырларда, жабдықтың үстінде — ұзақ жылдар бойы жиналған шаңды көтереді. Көтерілген шаң жанып тұрған аймаққа түседі және екінші, әлдеқайда күшті жарылыс береді.

Практикалық қорытынды қарапайым: көзге көрінбейтін жерлердегі шаң қабаты — жинау мәселесі емес, қауіпсіздік мәселесі. Жабдықтың үстін, арқалықтарды және желдету арналарын тазалау кестеге енгізілуге тиіс.

11. Өрт адамға немен қауіпті

Жауапты адам үшін бұл абстрактілі тақырып емес: дәл осыдан эвакуацияның қаншалықты тез жүруге тиіс екені шығады.

Түтін және жану өнімдері. Өрттегі өлімнің басым бөлігі жалыннан емес, тыныс алудан. Жану өнімдері улы, ал олардың құрамы не жанып жатқанына байланысты. Полимерлер жанғанда шығатын өнімдер ағаш жанғандағыдан әлдеқайда қауіпті.

Оттегінің азаюы. Жалын оттегіні жұтады. Жабық бөлмеде оның концентрациясы адам үшін қауіпті деңгейге дейін төмендейді, ал бұл сананың бұлыңғырлануына әкеледі — яғни адам дұрыс шешім қабылдау қабілетін жоғалтады.

Жоғары температура. Ыстық ауа тыныс жолдарын зақымдайды. Сондықтан адам жалынға жетпей-ақ зардап шегуі мүмкін.

Көрінудің жоғалуы. Тығыз түтінде танысы бар дәліз бейтаныс лабиринтке айналады. Дәл осы себепті эвакуациялық жолдардағы белгілер мен жарықтандыру маңызды.

Үрей. Бұл да зақымдаушы фактор. Адамдардың мінез-құлқы өзгереді: көпшілік өзі кірген есікке ұмтылады, ал жақын шығуды пайдаланбайды. Оқу-жаттығулардың мәні осында — олар дұрыс маршрутты әдетке айналдырады.

🔴 Мұнда да сандар Қағидаларда жоқ

Түтіннің қандай концентрациясында адам есінен танатыны, эвакуацияға қанша минут қалатыны, температура қандай деңгейде қауіпті болатыны — бұл сандардың бірде-бірі Қағидаларда жоқ.

Оларды курс та бермейді, өйткені ойдан шығарылған сан осы тақырыпта тікелей зиянды: ол қауіпсіздік сезімін тудырады. Дұрыс тұжырым басқаша: эвакуация мүмкіндігінше тез басталуға тиіс, ал оның нақты уақыты объектінің жобалық құжаттамасында есептеледі.

Ал өрттің даму сипатын бағдарлама 8-тақырыпта, яғни курстың төртінші модулінде қарастырады. Ол жерде де уақыт сандары актіден алынбайды.

12. Өрт қалай таралады

Өрттің басталуы бір оқиға, ал оның таралуы — бөлек процесс, ал жауапты адамның жұмысы көбіне дәл сол екінші процеске әсер етеді. Ошақ пайда болғанда оны сөндіретін адам әрқашан жақын жерде бола бермейді, ал өрттің он минуттан кейін қандай ауқымға жететіні алдын ала шешілген: конструкциялармен, материалдармен, есіктермен және саңылаулармен.

Жылу үш жолмен беріледі, және объектіде үшеуі де жұмыс істейді.

Жылу өткізгіштік. Жылу материалдың ішімен тарайды. Металл арқалық, құбыр немесе әуе құбыры бір бөлмеде қызып, екінші бөлмеде оған тиіп тұрған жанғыш материалды тұтандыруы мүмкін. Дәл сондықтан құбырлар мен арқалықтардың қабырға мен аражабынды кесіп өтетін жерлері маңызды.

Конвекция. Ыстық газдар жоғары көтеріледі және жолындағы бәрін қыздырады. Ғимаратта бұл ағын баспалдақ торларымен, шахталармен, желдету арналарымен және аражабындағы кез келген саңылаумен жүреді. Өрт төменгі қабатта басталып, жоғарғы қабатта жалғасуы осыдан.

Сәулелену. Жалын жылуды сәуле түрінде береді, ол ауа арқылы емес, тікелей өтеді. Сондықтан жалынға тимей тұрған, бірақ жақын орналасқан материал тұтануы мүмкін. Ашық алаңдарда өрттің бір штабельден екіншісіне өтуі көбіне осылай болады.

Осы үшеуінен басқа тағы екі механизм бар, олар таза физикалық емес, бірақ практикада жиі кездеседі.

Жанып тұрған бөлшектердің тасымалдануы. Ұшқындар, жанып тұрған тамшылар, жанған материалдың үзіктері ауа ағынымен ұшады. Полимердің балқып тамшылауы да осы механизм.

Саңылаулар арқылы өту. Кабельдің өтуі, желдету арнасы, есіктің астындағы саңылау, жабылмаған технологиялық тесік. Бұлардың әрқайсысы — өрт үшін дайын жол.

Мұның ішінен нақты не істеуге болады

Бұл кестедегі шешімдердің көбі ақша талап етпейді. Жабық есік — тегін, ал ол өрттің таралуын нақты кідіртеді.

Ал кестенің соңғы екі жолы келесі сабақтың тақырыбына кіреді: конструкциялардың отқа төзімділігі және саңылауларды бітеу ғимарат туралы әңгіменің бөлігі.

13. Неге бәрін бірдей сумен сөндіруге болмайды

Бұл сұрақ практикада үнемі туады, ал жауабы физикада жатыр.

Су мен жанғыш сұйықтық. Мұнай өнімдерінің көпшілігі судан жеңіл және сумен араласпайды. Ошаққа құйылған су астына кетеді, жанғыш сұйықтықты көтереді және оны ыдыстан тасытады. Нәтижесінде ошақ кішіреймейді, ол кеңейеді.

Су және электр қондырғысы. Су — өткізгіш. Кернеу алынбаған жабдыққа су беру адам үшін тікелей қауіп.

Су және қатты қызған заттар. Өте ыстық бетке түскен су бірден буға айналады және көлемі күрт ұлғаяды. Бұл шашырауға және ошақтың таралуына әкеледі.

Су және кейбір металдар мен химиялық заттар. Судың өзімен әрекеттесіп, жанғыш газ бөлетін заттар бар. Мұндай жағдайда су ошақты күшейтеді.

Сондықтан объектіде өрт сөндіру құралын таңдау кездейсоқ болмайды.

Мұны қалай дұрыс тұжырымдау керек

Бұл жерде тағы бір жиі кездесетін жаңсақтықты ашық түрде түземіз. Қағидаларда өрттердің кластарға бөлінуі жоқ. Онда мұндай жіктеу де, оның әріптік белгілері де, қандай өртті немен сөндіру керегі туралы кесте де жоқ.

Сонда жауапты адам не істейді:

Соңғы жол маңызды: өртсөндіргішті таңдау — құжат мәселесі, ал оны пайдалану — дағды мәселесі, және оны мәтіннен алуға болмайды.

Бұл жұмысты кім орындайды

Жиі қойылатын сұрақ: жауапты адам химик немесе технолог болуға тиіс пе?

Жоқ. Жауапты адамның міндеті заттардың қасиеттерін есептеу емес. Оның міндеті — үш нәрсені қамтамасыз ету.

Біріншісі — құжаттың болуы. Объектідегі әр жанғыш зат бойынша оның қасиеттерін көрсететін құжат болуға тиіс, және ол табылатын жерде тұруға тиіс.

Екіншісі — сол құжаттағы ақпараттың шешімге айналуы. Егер паспортта зат ауадан ауыр бу беретіні жазылса, бұл желдетудің қай деңгейде істейтіні туралы сұрақ тудырады. Жауапты адам сұрақты қоятын және жауапты талап ететін адам.

Үшіншісі — мамандарды дұрыс сәтте тартуы. Технолог, энергетик, жобалаушы — бұлар нақты есепті орындайтын адамдар. Жауапты адам оларға қашан жүгіну керегін біледі.

Осы шекараны нақты ұстау маңызды. Өз бетінше есептеп, өз бетінше шешім қабылдау — қате жол. Құжатты сұрап, маманды тартып, нәтижені тіркеу — дұрыс жол.

14. Практикум: объектіңіздің жанғыш картасын жасаңыз

Бұл жаттығу бір-екі сағат алады, ал одан кейін сіз өз объектіңіз туралы бұрын ешкім жинақтамаған нәрсені білесіз.

Барлық үй-жайларды аралаңыз және әр жанғыш затты жазыңыз. Артық дәлдіктің қажеті жоқ — маңыздысы, ештеңе ұмытылмасын.

Соңғы бағанды бос қалдырмаңыз. Дәл сол сіздің келесі айдағы жұмыс жоспарыңыз болады.

Ал төртінші бағанға ерекше назар аударыңыз. Егер онда жоқ деген сөз көп болса, бұл өз бетінше нәтиже: сізде объектіде не сақталып жатқаны туралы құжат жоқ. Бұл тексеруде де, өрт кезінде де мәселе тудырады.

Екінші бөлік: тұтану көздерінің картасы

Бірінші кесте жанғыш нәрсені көрсетті. Екінші кесте тұтандыратын нәрсені көрсетеді. Оларды бірге қойғанда объектідегі нақты тәуекел көрінеді.

Үшінші баған кездейсоқ емес. Уақытша көздер қауіптірек, өйткені олар жоспарланбайды: дәнекерлеуші келді, жұмыс істеді, кетті. Тұрақты көздер объект жобасында ескерілген, ал уақытша көздер тек ұйымдастыру шараларымен басқарылады — рұқсат тәртібімен, бақылаумен, аймақты дайындаумен.

Бесінші баған — ең қарапайым және ең тиімді құрал. Өрттердің көп бөлігі екі затты бір-бірінен алшақ қойғанда болмас еді.

15. Жеті жағдай талдауымен

1-жағдай. Қосалқы бөлмедегі канистр

Дүкеннің қосалқы бөлмесінде отынға арналған канистр тұр. Қақпағы бұралған, бөлме жылы, желдету жоқ.

Не болып жатыр. Қақпақ тығыз емес, бу біртіндеп шығады және еденге ағады. Бөлме жылы болғандықтан булану жылдам жүреді. Тұтану көзі — есіктің жанындағы ажыратқыш немесе тоңазытқыштың қосылуы.

Не істеу керек. Канистрді тұрғын және сауда үй-жайларынан тыс, желдетілетін орынға көшіру. Тығыз жабылатын ыдысты пайдалану. Бөлмеде жанғыш сұйықтықтың сақталуын құжатпен реттеу.

2-жағдай. Зарядтағы аккумуляторлар

Кеңседе түнге қарай бірнеше аспаптың аккумуляторы зарядқа қойылады. Ұзартқыш үстелдің астында, қағаз қораптардың арасында.

Не болып жатыр. Зарядтау кезінде аккумулятор қызады. Қоршаған қағаз жылудың шығуына кедергі. Ұзартқышқа бірнеше құрылғы қосылған, яғни шамадан тыс жүктеме мүмкін.

Не істеу керек. Зарядтау орнын бөлек анықтау: жанбайтын бетте, жанғыш материалдардан алыс. Түнге қалдырмау тәртібін белгілеу. Ұзартқыштың жүктемесін тексеру.

3-жағдай. Шүберек

Жоғарыдағы алаңдағы сценарий. Бұл жерде тек бір нәрсені қосамыз: егер өрттен кейін тергеу бұйрықта шүберекті жинау тәртібі жазылмағанын анықтаса, бұл ұйымның қатесі болып саналады — жауапты адам бұл процесті реттеуге тиіс еді.

4-жағдай. Науалардағы шаң

Өндіріс цехында желдету науалары мен арқалықтардың үстінде жұқа шаң қабаты жатыр. Ол жылдар бойы жиналған, ешкім оны қауіп деп қарамайды.

Не болып жатыр. Кез келген қысым толқыны — тіпті есіктің қатты жабылуы емес, кішкене жарылыс немесе жабдықтың соққысы — бұл шаңды ауаға көтереді. Ауада тұрған шаң жанғыш бұлт.

Не істеу керек. Көрінбейтін беттерді тазалауды кестеге енгізу. Тазалау фактісін тіркеу. Науаларды тазалауды жоспарлы жұмыс ретінде қарау.

5-жағдай. Күн астындағы баллондар

Газ баллондары ғимараттың қабырғасына тығылып, күн сәулесінің астында тұр.

Не болып жатыр. Қызғанда баллонның ішіндегі қысым көтеріледі. Сақтандырғыш клапан жұмыс істесе, газ шығады және қабырға жанында жиналады. Тұтану көзі жақын жерде болуы мүмкін.

Не істеу керек. Баллондарды күннен қорғау, желдетілетін орынға қою, жанғыш қабырғадан ара қашықтықты сақтау. Нақты талаптар газ шаруашылығы жөніндегі құжаттамада болады, ал олардың бар екенін тексеру — сіздің жұмысыңыз.

6-жағдай. Ашылған есік

Түнгі күзетші дәліздің соңындағы бөлмеден түтін шығып тұрғанын көрді. Есікті ашып, ішке қарады. Есік ашылған сәтте жалын күрт күшейді.

Не болып жатыр. Тығыздалған бөлмеде жану толық емес жүрген: оттегі таусылып, процесс баяулаған, бірақ бөлмеде ыстық жанғыш газдар жиналған. Есік ашылғанда ауа кірді, ал дайын тұрған газдар бірден жанды.

Не істеу керек. Бұл нақты жағдайдың дұрыс әрекеті — есікті ашпау, адамдарды шығару, хабарлау және өрт сөндіру бөлімшелерін күту. Бұл әрекеттердің реттілігі курстың төртінші модулінде толық қарастырылады, ал мұнда физикасы маңызды: жабық есік — өрттің отынын шектеп тұрған қорғаныс.

7-жағдай. Ұзартқыш пен шүберек бір жерде

Шағын шеберхана. Еденде ұзартқыш жатыр, оның үстінде бояуға малынған шүберек түсіп қалған, ал жанында абразивтік кесу жүргізіледі.

Не болып жатыр. Бір нүктеде үшбұрыштың үш бұрышы да жиналған: жанғыш материал — шүберек, тотықтырғыш — ауа, тұтану көзі — ұшқын және ұзартқыштағы мүмкін қызу. Оның үстіне шүберекте өздігінен қызу процесі де жүруі мүмкін.

Не істеу керек. Үш нәрсені бөлу: шүберекті металл ыдысқа, ұзартқышты еденнен, кесуді бөлек аймаққа. Бұл жағдай неге маңызды: мұнда бірде-бір бұзушылық жеке-дара апат емес, ал үшеуі бір жерде кездескенде өрт іс жүзінде сөзсіз болады.

16. Тоғыз жаңсақ түсінік

Бензин жанады. Бензиннің буы жанады. Осы айырмашылықтан бүкіл практика шығады: ыдысты жабу, желдету, төменгі деңгейді тазалау.

Бос ыдыс қауіпсіз. Босатылған, бірақ жуылмаған ыдыс толысынан қауіпті: ішінде тұтануға ыңғайлы бу мен ауа қоспасы тұр.

Отты біреу қоюға тиіс. Өздігінен жану тұтану көзінсіз жүреді. Май сіңген шүберек, ылғал шикізат және шаң қабаты өздігінен қызады.

Шаң — тазалық мәселесі. Ауада тұрған шаң жарылыс береді, ал беттердегі шаң екінші жарылыстың отыны.

Пәлен температура нормамен белгіленген. Қағидаларда температура да, концентрация да жоқ. Сандар заттың құжаттамасында тұр.

Өртте жалын өлтіреді. Басым жағдайда жану өнімдері мен оттегінің жетіспеуі өлтіреді. Дәл сондықтан эвакуация жылдамдығы шешуші.

Түтін шықса, есікті ашып қарау керек. Ауаның кіруі жануды күшейтеді. Жабық есік — уақыт ұтатын құрал.

Металл жанбайды, демек металл конструкция қауіпсіз. Металл жанбайды, бірақ ол жылуды жақсы өткізеді және қызғанда беріктігін жоғалтады. Бірінші қасиеті өрттің таралуына, екіншісі конструкцияның күйреуіне әкеледі.

Кабель — бұл электр мәселесі, өрт мәселесі емес. Кабельдің оқшаулағышы жанады және тығыз түтін береді, ал кабель трассасы бүкіл ғимарат бойымен жүреді. Бұл өрттің таралуының дайын жолы.

Осы сабақтан не есте қалуға тиіс

• Өрт үш нәрсе кездескенде басталады: жанғыш орта, тотықтырғыш және тұтану көзі. Профилактика — осы үшеуінің кездесуін алдын ала үзу.
• Сұйықтық емес, оның буы жанады. Осыдан ыдысты жабу, желдету және бос ыдысқа мұқият қарау шығады.
• Тұтану көздері көп, ал ең қауіптілерінде көрінетін от жоқ: ыстық бет, статикалық разряд, баяу өздігінен қызу.
• Жарылыс — жанудың жылдам түрі, ол алдын ала араласқан қоспада болады. Шаң жарылысы екі кезеңде жүреді, ал екіншісі күштірек.
• Өрттегі басты зақымдаушы факторлар — жану өнімдері, оттегінің азаюы, температура және көрінудің жоғалуы.
• 🔴 Қағидалар бұл тақырып бойынша бірде-бір сан бермейді: тұтану температурасы да, концентрациялық шектер де, өрттің даму уақыты да, өрттердің кластарға бөлінуі де жоқ. Бұл сандар заттың құжаттамасында, техникалық нормаларда және объектінің жобалық құжаттамасында тұрады.
• Жану бір процесс емес: жалынды жану, жалынсыз тұтану және толық емес жану әртүрлі жүреді әрі әртүрлі қауіп береді.
• Қатты материал газ бөліп, сол газ жанады. Сондықтан беттің ауданы, материалдың түрі және кабель трассасы шешуші мәнге ие.
• Өрт жылу өткізгіштік, конвекция және сәулелену арқылы, сондай-ақ ұшқындар мен саңылаулар арқылы тарайды. Жабық есік пен бітелген саңылау — ең арзан қорғаныс.
• Жауапты адамның осы тақырып бойынша нақты нәтижесі — объектінің жанғыш картасы және әр жанғыш зат бойынша құжаттың бар екені.