Газ шаруашылығына кім жауап береді: жауапты тұлға, газ қызметі, мамандандырылған ұйым, жұмыскер

Жұмысшыға функциялардың бөлінуін түсіну не үшін қажет

Газ объектісінде қысқа түсіндірмелер жиі айтылады: „бәріне шебер жауап береді“, „бізде шарт бар“, „бұл жеткізушінің жабдығы“, „слесарь тәжірибелі, өзі шешеді“. Әр сөзде шындықтың бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы қауіпсіз пайдаланудың бүкіл жүйесін сипаттамайды. Мұндай сөз нақты сұрақтың жауабы орнына қабылданғанда қауіп туады: қызмет көрсетуді кім ұйымдастырады, жұмысты кім орындайды, техникалық шешімді кім қабылдайды және сізге нақты не тапсырылған?

Жұмысшыға шарттық құқық маманы болу қажет емес. Алайда өзінің қызметімен байланысты қатысушыларды ажыратуы қажет. Әйтпесе қажетті өкілеттігі жоқ адамның тапсырмасын қабылдауға, жабдықтың өзге қатысушыға тиесілі бөлігіне араласуға, өтінім берілген соң ақау жойылды деп санауға немесе мердігердің қатысуы белгіленген талаптарды жояды деп қате түсінуге болады.

Бұл сабақ пайдаланудың ұйымдастырушылық жағын қарастырады. Қызмет көрсету, жөндеу, баптау және авариялық іс-қимылдардың егжей-тегжейлі тәсілдері мұнда оқытылмайды. Өндірістік мысалдар ойдан алынған. Рөлді нақтылауға ұсынылған сұрақтар — оқу практикасы; олар жұмыскер кәсіпорында өз бетінше енгізуге тиіс рұқсат берудің жаңа нысаны емес.

Сабақтың басты нәтижесі — әр функцияны оны атқаратын қатысушымен байланыстыра білу. Жауапты тұлғаны тағайындау, газ қызметінің болуы, мамандандырылған ұйыммен шарт, жұмысшының даярлығы және нақты газ қауіпті жұмысты ұйымдастыру әртүрлі міндеттерге қажет. Олар бір мезгілде қолданылуы мүмкін. Осы элементтердің біреуімен қалғандарын негізсіз алмастыруға болмайды.

Пайдаланушы ұйым — бастапқы нүкте

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2017 жылғы 9 қазандағы № 673 бұйрығымен бекітілген Газбен жабдықтау жүйелері объектілерінің қауіпсіздігі жөніндегі талаптардың 3-тармағының 8) тармақшасында газбен жабдықтау жүйелерін пайдаланатын ұйымдар анықталған. Анықтама оларды тиісті объектілер мен газ құбырларының меншік иелерімен байланыстырады. Әрі қарай Талаптарда қысқаша „ұйымдар“ сөзі қолданылады. Сондықтан ұйымға арналған жалпы талапты жанында жүрген кез келген жұмысшыға берілген тікелей тапсырма деп автоматты түрде түсінуге болмайды.

Талаптардың 4-тармағында әрбір пайдаланушы ұйымда техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесін қамтитын, объектілердің жарамды күйін және нормалардың сақталуын қамтамасыз ететін іс-шаралар кешені көзделген. Бұл — ұйымдастырушылық міндет. Оның мазмұны жеке жөндеуден кең: адамдар, құжаттар, құралдар, жұмыстарды белгіленген тәртіппен орындау және олардың арасындағы байланыс қажет.

Талаптардың 3-тармағының 38) тармақшасы техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесін ақаулардың алдын алуға қажетті өзара байланысты құралдар, материалдар, құжаттама және орындаушылар жиынтығы арқылы анықтайды. Демек, құжаттамасы мен қажетті қамтамасыз етілуі жоқ шебер слесарьдың болуы әлі толық жүйе құрмайды. Қажетті жұмыстар іс жүзінде ұйымдастырылмаса, шарт пен кестені сақтап қою да жеткіліксіз.

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 9 қаңтардағы № 532-IV „Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңының 30-бабының 2-тармағы иелеріне қауіпсіз пайдалануды және жарамды күйді қамтамасыз ету, қызмет көрсетуді жүргізу немесе оған шарт жасасу міндетін жүктейді. Сол заңның 19-бабының 1-тармағы газ тұтыну жүйелері мен жабдығының иелерін тиісті техникалық жай-күй мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге міндеттейді. Осы нормалардан мердігерге өтінім берген соң иесінің объектімен барлық байланысы тоқтайды деген қорытынды жасауға болмайды.

Жұмысшы үшін практикалық мәні мынадай: қызмет көрсетуді ұйымдастыруда белгісіздік анықталса, оны жұмысты өз бетінше орындаумен жабуға болмайды. Мәселені ұйымда белгіленген тәртіппен жеткізіп, өз рөлі шегінде әрекет ету қажет. Бұл байланыстың тәртібі нақты объектіде белгілі болуы тиіс; осы сабақ кез келген хабардың әмбебап адресаты ретінде үнемі бір ғана адамды тағайындамайды.

Жауапты тұлға: 15-тармақ бойынша тағайындау

Талаптардың 15-тармағының бірінші абзацында әрбір пайдаланушы ұйымда газбен жабдықтау жүйелері объектілерін қауіпсіз пайдалануға жауапты тұлғаны тағайындау көзделген. Тағайындау атқарушы органның бұйрығымен немесе өкімімен ресімделеді. Тұлға Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V „Азаматтық қорғау туралы“ Заңының 79-бабына сәйкес оқытудан өткен басшылар немесе мамандар қатарынан таңдалады.

Барлық шарт бірге маңызды: ұйымдастырушылық акт, тұлғаның тиісті санаты және оқыту. Тағайындауды „газ бойынша бізде сол басшы“ деген ауызша сөзбен алмастыруға болмайды. Ауысымдағы үлкендік қажетті рөлді автоматты түрде туғызады деп санауға болмайды. Адамның жөндеуге арналған жеке өтінімге қол қоюынан немесе келген бригаданы қарсы алуынан да тағайындау туралы қорытынды жасауға болмайды.

15-тармақ жауапты тұлғаның егжей-тегжейлі лауазымдық нұсқаулығы емес. Сондықтан сабақ оған қарастырылып отырған нормада белгіленбеген өкілеттіктердің еркін тізімін телімейді. Ұйымдастырушылық әрекеттер мен құқықтардың нақты бөлінуі қолданылатын талаптар ескеріле отырып, ұйым құжаттарында нақтыланады. Жұмысшыға өз объектісінде кім тағайындалғанын білу және бұл рөлдің жеке жөндеу операциясына басшылық жасаудан айырмасын түсіну маңызды.

Қате пайымның мысалы: „Жауапты тұлға бар болса, оператор регламентті білмесе де болады“. Тағайындалған тұлға оператордың орнына әрбір әрекетті орындамайды және жұмысшының бұзушылығын рұқсат етілген қылыққа айналдырмайды. Кері тұжырым да дұрыс емес: „Оператор жабдықты жақсырақ біледі, сондықтан тағайындау қажет емес“. Жеке адамның тәжірибесі ұйымдастырушылық талапты жоймайды.

Бұл курс жұмысшыларға арналған. Ол қауіпсіз пайдалануға жауапты тұлғаның бағдарламасы емес және тыңдаушыны осы рөлге тағайындамайды. Материалды жақсы меңгерсеңіз де, ешқандай автоматты тағайындау туындамайды. Нақты функциялар өзгерсе, лауазым, даярлық және ресімдеу мәселесін сабақтарды сәтті өту фактісі емес, ұйым шешеді.

Ерекше жағдай: оқытылған жұмыскердің бақылауы

Талаптардың 15-тармағының екінші абзацында жеке ереже көзделген. Ол коммуналдық-тұрмыстық тұтынушыларға жатқызылған ұйымдарға, сондай-ақ штатында бөлімше басшысы немесе техникалық білімі бар маман лауазымы көзделмеген ұйымдарға қатысты. Осы жағдайлар үшін жүйені қауіпсіз пайдалануды бақылауды „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабы бойынша оқытудан өткен жұмыскер жүзеге асыратыны белгіленген.

„Жұмысшы ешқашан мұндай бақылауға қатыса алмайды“ деп ешбір шартсыз қайталап, бұл ережені елемеуге болмайды. Алайда оны „кез келген кәсіпорында кез келген жұмысшыны тағайындау жеткілікті“ деген тұжырымға дейін кеңейтуге де болмайды. Нормада нақты ұйымдастырушылық жағдайлар мен даярлық көрсетілген. Тұтынушының тиісті санатына қызмет көрсету талаптарын да бөлек ескеру қажет.

„Бақылау“ сөзі осы жұмыскер барлық техникалық жұмыстардың жалғыз орындаушысына айналады дегенді білдірмейді. Ұйымда мамандандырылған ұйыммен шарт қолданылуы мүмкін; жекелеген жұмыстар арнайы даярлық пен белгіленген ұйымдастыруды талап етеді. Көзделген шаралардың орындалуын бақылау, техникалық қызмет көрсету және газ қауіпті операцияны орындау — әртүрлі функциялар.

Сабақ бұл жағдай үшін 15-тармақ мәтінінен тыс әмбебап тағайындау тәртібін немесе өкілеттіктер тізбесін белгілемейді. Жетпейтін нақтылықты „қазандықтың кілті кімде болса, сол жауап береді“ деген әдетпен алмастыруға болмайды. Ұйым функциялардың нақты бөлінуін өз құжаттарында анықтауы тиіс. Жұмыскерге белгісіз „бәрін қадағалаңыз“ дегенге келісе салмай, тапсырманың дәл белгіленген мазмұнын түсіну қажет.

Қарастырылған ерекшелік курстың шегін өзгертпейді. Теориялық сабақтар 79-бап бойынша талап етілетін даярлықты, білімді тексеруді, өндірістік кезеңдерді және функцияларды ресімдеуді алмастырмайды. Олар тыңдаушыға өзін өз бетінше бақылаушы тұлға деп жариялау өкілеттігін бермейді, керісінше норманы, оның ерекшеліктері мен шарттарын дұрыс оқуға көмектеседі.

Өнеркәсіптік тұтынушыдағы газ қызметі және шарттық модель

Талаптардың 17-тармағы мынаны белгілейді: «Газбен жабдықтау жүйелерін пайдаланатын өнеркәсіптік тұтынушылар газ қызметін ұйымдастырады немесе мамандандырылған ұйымымен шартты жасайды». Мұнда тиісті қызметті ұйымдастыру нұсқалары аталған. Газ қызметі — жабдыққа анда-санда қарап қою тапсырылған кез келген жұмыскердің жай ауызекі атауы емес. Қажетті жұмыстардың орындалуын қамтамасыз ететін ұйымдастырылған функция болуы тиіс.

Талаптардың 19-тармағы техникалық қызмет көрсету мен жөндеу жұмыстарын меншік иесі немесе пайдаланушы ұйым басшысының мамандандырылған ұйымдарға беруін шартпен ресімдеуді белгілейді. Сондықтан келіп жүретін шебермен таныстық шарттық ресімдеуді алмастырмайды. „Ол бізге бұрыннан көмектеседі“ деген сөз қарым-қатынас тарихын білдіреді, бірақ тапсырылған жұмыстардың құрамын және шарттарын белгілемейді.

„Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңның 19-бабының 2-тармағында көрсетілген тұтынушылар санаттары үшін қызмет көрсетуге арналған білікті персонал мен қауіпсіз жұмысқа жауапты адам не аттестатталған мамандандырылған ұйыммен шарт көзделген. Сабақ жұмысшыға әртүрлі ережелерді қолдануға қатысты ықтимал мәселелерді бір қысқа қағидамен шешуді ұсынбайды. Практикада заңды, Талаптардың 15–19-тармақтарын және ұйым құжаттарын бірге ескеру қажет.

Шарт бойынша қызмет көрсетуді таңдаудан ұйымның өзіне қатысты өзге талаптарды орындамауға құқығы бар деген қорытындыны өз бетінше шығаруға болмайды. Өз газ қызметінің болуынан да қажетті адамдар мен жарақтандырусыз кез келген арнайы жұмысты орындау құқығы туындамайды. Қызмет көрсету моделі функцияларды қамтамасыз ету тәсілін анықтайды; нақты операцияға қойылатын талаптарды жоймайды.

Жұмыскерге өз объектісінде қандай модель қолданылатынын және қандай жұмыстар өз бөлімшесіне жататынын білу пайдалы. Техникалық қызмет көрсетуді мердігер орындаса, оператор оның келу аралықтарында бейресми алмастырушы орындаушыға айналмайды. Газ қызметі болса, оның болуы кәсіпорындағы кез келген жұмысшы сол қызметтің мүшесі әрі оның операцияларын орындауға құқылы дегенді білдірмейді.

Мамандандырылған ұйым: атауы және расталған құқығы

Талаптардың 3-тармағының 28) тармақшасы мамандандырылған ұйымды былай анықтайды: «газбен жабдықтау жүйесіне техникалық қызмет көрсету жөніндегі жұмыстарды жүргізу құқығына өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган аттестаттаған ұйым». Бұл анықтаманы „сервистік орталық“ деген жарнамалық атаумен немесе „газбен айналысамыз“ деген ауызша уәдемен алмастыруға болмайды. Тиісті құқыққа аттестаттау — осы ұғымның маңызды бөлігі.

Сонымен бірге техникалық қызмет көрсететін мамандандырылған ұйымды оқу ұйымынан ажырату қажет. Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген даярлау қағидаларында оқу ұйымы даярлау және қайта даярлау құқығы арқылы анықталады. Адамдарды оқыту құқығы мен қызмет көрсетуді орындау құқығының нысанасы әртүрлі. Ұйымның жалғыз атауы барлық құқықтардың бірден бар екенін дәлелдемейді.

Жұмысшы әдетте басшылықтың орнына мердігерді құқықтық тұрғыдан тексермейді. Алайда оған „әлдебір маманның“ қатысуын сылтауратып техникалық операция орындауды ұсынса, мұны жеткілікті негіз деп санамау маңызды. Объектіде жұмыстардың ұйымдастырылуы, қатысушылар, тапсырма және қажетті құжаттар түсінікті болуы тиіс. Визит карточкасы мен сенімді сөйлеу мәнері нақты газ қауіпті жұмысқа басшылық ету өкілеттігін туғызбайды.

Сондай-ақ газбен жабдықтау ұйымын мамандандырылған қызмет көрсетуші ұйымнан ажырату қажет. Талаптардың 3-тармағының 7) тармақшасы газбен жабдықтау ұйымдарын газды өткізу және жүйелерді пайдалану арқылы сипаттайды. Белгілі бір қатысушының газ жеткізуінен тұтынушының нақты жабдығына шарттық қызмет көрсету құрамы туралы тексерусіз қорытынды жасауға болмайды. Нақты функциялар нормалармен және ресімделген қатынастармен анықталады.

Жұмысшының практикалық сұрағы нақты қойылады: „Осы жабдыққа қызмет көрсетуді қай ұйым және қандай белгіленген тәртіппен орындайды?“ Бұл жалпы „бізде газ бойынша кім басшы?“ дегеннен пайдалырақ. Жауап осы объектімен және жұмыс түрімен сәйкес келуі тиіс. Ұйым бір функцияларды атқарып, басқаларын атқармауы мүмкін; қажетті функциялар қатысушылардың арасында иесіз қалмай, қамтамасыз етілсе, бұл — қалыпты бөлініс.

Коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылар, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік объектілер

Талаптардың 16-тармағында ауыл шаруашылығы ұйымдары мен әлеуметтік инфрақұрылым ұйымдарының газбен жабдықтау жүйелерін қауіпсіз пайдалану мамандандырылған ұйыммен шарт жасасу арқылы қамтамасыз етілетіні көзделген. Техникалық тәжірибесі бар таныс жұмыскердің болуы осы тармақ шарттың орнына таңдауға рұқсат ететін балама емес.

„Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңның 19-бабының 3-тармағында коммуналдық-тұрмыстық және тұрмыстық тұтынушылар өздеріне тиесілі газ тұтыну жүйелеріне қызмет көрсету жөнінде осы нормада көрсетілген ұйымдармен шарт жасасуға міндетті. 4-тармақ тұрмыстық баллондардағы сұйытылған мұнай газын пайдаланушыларға бөлек қатысты. Қызмет көрсететін қатысушыны таңдау ең жақын слесарьды шақырудың ыңғайына емес, тұтынушы санатына және газбен жабдықтау тәсіліне байланысты.

19-баптың 5-тармағы мынаны белгілейді: «Коммуналдық-тұрмыстық және тұрмыстық тұтынушылардың газ тұтыну жүйелеріне және газ жабдығына техникалық қызмет көрсетуге арналған шарт жасаспай, оларды пайдалануға тыйым салынады». Санатқа қатысты шарт міндетті. Бұл норманы кез келген өнеркәсіптік тұтынушыға өз газ қызметін ұстауға қойылған әмбебап тыйым деп баяндауға болмайды, өйткені өнеркәсіптік модель басқа ережелерде бөлек қарастырылады.

19-баптың 6-тармағы коммуналдық-тұрмыстық және тұрмыстық тұтынушылардың жүйелері мен жабдығына қызмет көрсететін ұйымды олардың техникалық жарамды күйін қамтамасыз етуге міндеттейді. Демек, шарт — көрсетуге арналған жай құжат емес, ұйымдастырылған жұмыстың негізі. Бұл ретте сол баптың 1-тармағы бойынша иесінің міндеті құқықтық көріністен жоғалмайды: қауіпсіз пайдалану функцияларды бөлу және орындау арқылы қамтамасыз етіледі.

Шағын әлеуметтік объектінің жұмысшысы үшін Талаптардың 15-тармағының екінші абзацын шарттық модельмен араластырмау ерекше маңызды. Көзделген жағдайда бақылау жүргізетін оқытылған жұмыскер осы себеппен мамандандырылған ұйымға айналмайды. Оның даярлығы мен бақылауы тиісті объектіге немесе тұтынушы санатына талап етілетін шартты алмастырмайды.

Коррозиядан қорғау: өз қызметі шарттар орындалғанда мүмкін

Талаптардың 18-тармағы жерасты болат газ құбырлары мен сұйытылған газ резервуарларындағы коррозиялық қауіпті аймақтарды анықтау және жоюға, сондай-ақ электр химиялық қорғау қондырғыларына қызмет көрсету мен оларды жөндеуге қатысты. Бұл жұмыстар үшін газбен жабдықтау ұйымдары не жерасты металл құрылыстары мен коммуникацияларын коррозиядан қорғауға маманданған ұйымдар аталған.

Сол тармақ газ құбырларының меншік иесіне даярланған персоналмен жасақталған және қажетті аспаптармен, механизмдермен жарақтандырылған коррозиядан қорғау қызметтері болғанда аталған жұмыстарды орындауға жол береді. Демек, шарт меншік құқығымен ғана шектелмейді. „Құбыр өзіміздікі, сондықтан өзіміз шешеміз“ деу жеткіліксіз. Көзделген қызмет, персонал және жарақтандыру қажет.

Кәдімгі пайдаланумен айналысатын жұмысшыға бұл өз функциясының шегін түсінуге көмектеседі. Байқалған зақым немесе қорғау жабдығының қанағаттанғысыз жай-күйі оның режимін өз бетінше өзгертуге негіз емес. Жай-күй туралы хабарлау мен арнайы жұмыстарды жүргізу өзара байланысты, бірақ бірдей емес. Коррозия мен электр химиялық қорғаудың техникалық жағы 2-модульде қарастырылады.

Оқу мысалындағы теріс әрекет: учаске бастығы электршіге „қорғауды кәдімгі шкаф сияқты тексеруді“ ұсынады. Электр техникасындағы тәжірибенің өзі 18-тармақ бойынша даярлық пен жұмыстың ұйымдастырылғанын растамайды. Жұмыс түрін және оны қамтамасыз ететін қызметті анықтау қажет. Сабақ бейтаныс объектіде нақты орындаушыны тағайындамайды және техникалық құжаттаманың орнына аспаптарды тізбелемейді.

Жұмысшы: өзін өзі тағайындамай жүйеге қатысу

Жұмысшы үшін қауіпсіздік тапсырылған функцияның айқын мазмұнынан басталады. Ол қандай жабдықпен жұмыс істейтінін, өз операцияларына қандай құжаттар қатысты екенін, кім басшылық жасайтынын және ауытқулар туралы мәліметтің қалай берілетінін түсінуі тиіс. Нақты міндеттер мен хабарлау арналары объектіде белгіленеді. Бұл сабақ әмбебап лауазымдық нұсқаулық жасамайды, оларды ажыратудың мәнін түсіндіреді.

№ 332 қағидалардың 6-тармағы өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлықты мамандық алудан бөледі. Сондықтан талаптарды білу бақылаудан жөндеуге, механикалық торапты жөндеуден қорғауды баптауға немесе бригадаға қатысудан жұмыстарға басшылық жасауға өз бетінше ауысуға мүмкіндік бермейді. Әр функцияның даярлыққа және орындалуын ұйымдастыруға қатысты өз талаптары болуы мүмкін.

Мысалы, Талаптардың 339-тармағы өлшеу құралдарына, автоматтандыру мен сигнализация құралдарына техникалық қызмет көрсету мен жөндеуді Талаптар бойынша білімін тексеруден өткен арнайы оқытылған персоналдың орындауын көздейді. Аспаптың ақауын анықтаған жұмыскер оны жөндеу құқығын автоматты түрде алмайды. Ол өз функциясы үшін белгіленген тәртіппен әрекет етуі тиіс; осы жабдықтың техникалық талдауы 4-модульге жатады.

Жұмыскер „бұл мердігердің жауапкершілік аймағы“ деген сөзбен өзін талаптарды сақтаудан босатылғанмын деп те санай алмайды. Өз операциясын орындаса, ол жүйенің нақты жай-күйінде рұқсат етілген болып қалуға тиіс. Шарт ауытқуларды елемеуге, жасыруға немесе өзіне қатысты шектеулерге қарамастан әрекетті жалғастыруға рұқсат бермейді.

Жұмысшы үшін пайдалы ұстаным — өзін өзі тағайындамай, дәлдік сақтау. Сіз байқалған жай-күйді сипаттайсыз, жабдықты белгіленген белгісімен атайсыз, өз бақылауыңызды болжамнан ажыратасыз, өзіңіз үшін көзделген әрекеттерді орындайсыз. Бұл — ақпарат жеткізудің практикалық тәсілдері. Олар басқа қатысушыға жататын техникалық шешімді өзіңіз қабылдауға құқық бермейді.

Жауапты тұлға және жеке жұмыс басшысы

15-тармақ бойынша тағайындалған тұлға белгіленген ұйымдастырушылық рөлінде қауіпсіз пайдалануға жауап береді. Газ қауіпті жұмыстар үшін Талаптардың 398-тармағы жұмыстардың қауіпсіз жүргізілуіне жауапты тұлғаның басшылық жасауын көздейді және арнайы көрсетілген ерекшеліктерді қамтиды. Бұл атаулар әртүрлі нысанаға қатысты. Ұйымда пайдалану жөніндегі жауапты тұлға бар болғандықтан ғана кез келген жұмыс автоматты түрде ұйымдастырылған деп санауға болмайды.

400-тармақ газ қауіпті жұмыстарға рұқсат-наряд беруді және оны тіркеуді белгілейді. 402-тармақ көрсетілген мерзімді қайталанатын жұмыстар үшін белгілі шарттарда жеке тәртіп көздейді. Бұл сабақ ерекшеліктердің шарттарын егжей-тегжейлі қарастырмайды. „Бізде бәрі қайталанады“ дегенді бүкіл қызметке таратып, нарядсыз жұмыс істеуге жеткілікті деп санауға болмайды. Толық талдау 5-модульге жатады.

401-тармақ нарядтар беру құқығын тиісті тұлғаларды бұйрықпен анықтау және олардың даярлығымен байланыстырады. Демек, кез келген басшы, тәжірибелі слесарь немесе мердігер өкілі әңгімеде айтылған мәртебесінің өзі негізінде наряд беруге құқылы емес. Жұмысшы үшін тұлғаның құзыреттілігі туралы жалпы әсер емес, жұмыстарды осы ұйымдастырудағы белгіленген рөлі маңызды.

Практикалық қорытынды: басшының тапсырмасы, орындаушының болуы, бригаданың біліктілігі және газ қауіпті жұмысты ресімдеу әртүрлі шарттарды тексереді. Наряд қажет болған жағдайда, тапсырма оны алмастырмайды. Наряд кәсіптік даярлықты алмастырмайды. Пайдалану жөніндегі жауаптыны тағайындау көзделген жағдайларда нақты жұмысқа басшылық етуді қажетсіз етпейді. Осы шектерді сақтау бір адамның барлық функцияларды өз бетінше біріктіруінің алдын алады.

Шешімдер мен жұмысшының қатысуы қалай бөлінген

Кесте байланыстарды көрсетеді, бірақ барлық лауазымдық міндеттердің тізбесі емес. Одан нақты техникалық операцияға рұқсат іздеуге болмайды. Ол үшін операцияға қойылатын талаптар, орындаушының даярлығы, объекті құжаттары және қажетті ресімдеу ескеріледі.

Жағдай: әлеуметтік объектінің қазандығы және „бәрі операторға жүктелген“ деген сөз

Шағын әлеуметтік инфрақұрылым ұйымында газ қазандығы бар. Штатта бөлімше басшысы немесе техникалық білімі бар маманның көзделген лауазымы жоқ. Операторға: „Сіз оқытудан өттіңіз, ендеше бәрін өзіңіз бақылап, өзіңіз жөндеңіз“, — дейді. Бұл сөзде әртүрлі функциялар біріктірілген, сондықтан талдау оларды ажыратудан басталады.

15-тармақтың екінші абзацы аталған шарттарда оқытылған жұмыскердің бақылауына жол береді. Бұл ретте 16-тармақ әлеуметтік инфрақұрылым ұйымының жүйесін қауіпсіз пайдалану үшін мамандандырылған ұйыммен шартты көздейді. Демек, жұмыскердің бақылау мүмкіндігі қажетті шарттық ұйымдастыруды жоймайды. Бір нормадан негізсіз екінші нормаға ерекшелік жасауға болмайды.

Әрі қарай операторға берілген тапсырманың нақты мазмұнын анықтау қажет. Ұйым құжаттарында оған қандай бақылау функциялары белгіленген? Қызмет көрсетуді кім орындайды? Ауытқулар туралы хабарларды кім алады және қажетті әрекеттерді кім ұйымдастырады? „Бәрі сізге жүктелген“ деген жауап бұл байланыстарды анықтамайды. Бұлар — пайдалануды ұйымдастыруға қойылатын практикалық сұрақтар, оператордың жүйені өз бетінше қайта жазу құқығы емес.

Ақырында, бақылау фактісінің өзінен жөндеу туындамайды. Нақты операция өзге даярлықты, орындаушыны және газ қауіпті жұмыстар тәртібін талап етуі мүмкін. Оператор жауапкершілігін өз қолымен араласу арқылы дәлелдеуге тиіс емес. Дұрыс қатысу белгіленген рөлді орындаудан және анықталған мәселені тиісті жұмыстарды қамтамасыз ететін қатысушыларға жеткізуден тұрады.

Жағдай: өнеркәсіптік кәсіпорын қызмет көрсету тәсілін өзгертеді

Өнеркәсіптік тұтынушы өз газ қызметінен шарт бойынша қызмет көрсетуге ауысуды шешті. Жұмысшыға: „Енді бәріне мердігер жауап береді, жабдықтың жай-күйі туралы мәлімет беруді тоқтатуға болады“, — деп хабарлайды. Алдымен Талаптардың 17-тармағы неге жол беретіні анықталады: газ қызметін құруға немесе мамандандырылған ұйыммен шарт жасасуға. Модельді өзгерту функциялардың жоғалуы емес, оларды ұйымдасқан түрде қамтамасыз ету ретінде ғана мүмкін.

Содан соң 19-тармақ ескеріледі: жұмыстарды беру шартпен ресімделеді. Ұйымның қандай жұмыстар берілетінін және қабылданған модель аясында пайдалану қалай жалғасатынын анықтауы маңызды. Сабақ жұмысшыға шартты өзі жазуды ұсынбайды, бірақ ол өз ағымдағы функциясын нақты білуі тиіс: мәліметті кімге және қалай беру, қандай әрекеттер өзінің міндеті болып қалады, қызмет көрсетуді кім орындайды.

Қызмет көрсетуді беру оператор жабдықты көзделген режимде бақылауды тоқтатады немесе ақауды елемеуге құқылы дегенді білдірмейді. Оның функциясы қолданыстағы құжаттармен, ал жүйенің жай-күйі нақты жағдайлармен анықталады. Шарт қол қойылған сәтте жабдықтың физикалық жай-күйін өзгертпейді. Қатысушылардың өз функциялары бойынша нақты жұмысы қажет.

Оқу қорытындысы: модель ауысқанда бұрынғы қызмет өзін міндеттен бос санаған, ал мердігер жұмыстардың анық құрамын әлі алмаған аралықтар ерекше қауіпті. Жұмысшы мұндай аралықты өкілеттігін өз бетінше кеңейту арқылы жаппайды. Ол түсініксіздік туралы белгіленген басқару тәртібімен хабарлайды және өз рөлінің тиісті түрде ұйымдастырылған әрекеттерін ғана орындайды.

Жағдай: объектіге қызмет көрсетуші мердігер келді

Автомобильге газ құю станциясына (АГҚС) қызмет көрсету шарты бойынша бригада келді. Станция жұмыскерлерінің біріне: „Сіз жабдықты жақсырақ білесіз, жұмыс басшысының орнына қол қойыңыз, ал техникалық бөлігін біз орындаймыз“, — деген ұсыныс жасалады. Мұндағы мәселе объектіні білудің пайдасыздығында емес. Ол өзара іс-қимыл үшін пайдалы. Теріс тұсы — жабдықпен таныстықты белгіленген жолмен туындауы тиіс өкілеттікке айналдыруда.

Алдымен қатысушылар ажыратылады: пайдаланушы ұйым, қызмет көрсетуші ұйым, нақты жұмыстардың басшысы және станция жұмысшысы. Содан соң операцияның сипаты мен тиісті нормалар бойынша қажетті тәртіп анықталады. Жұмыс газ қауіпті жұмыс болса, қатысып отырған адамдардың өзара еркін қол қоюы емес, газ қауіпті жұмыстар туралы тараудың ережелері қолданылады.

Жұмысшы тапсырылған функция шегінде мәлімет беруге қатыса алады, бірақ басқа адамның міндетін іс жүзінде және ұйымдастырушылық тұрғыдан өзі орындамаса, оның орындалғаны туралы тұжырымға қол қоймайды. Бұл — Талаптардағы актінің жаңа нысаны емес, қатысудың шынайылығына қатысты практикалық қағида. Нақты ресімдеу жұмысқа қолданылатын құжаттармен анықталады.

Дұрыс талқылау нысаналы болады: қандай рөл қажет, оған кім белгіленген және станция жұмыскерінен қандай әрекет қажет? Дұрыс емес нұсқа — „қол қою ештеңені өзгертпейді“. Қол қою құжаттың мазмұнымен байланысты; мазмұн нақты қатысуға сәйкес келмесе, қағаздың өзі жұмыстардың ұйымдастырылуын қауіпсіз етпейді. Даулы жағдайда мәселе жабдық жанындағы достық келісіммен шешілмей, белгіленген басшылыққа қайтарылады.

Жағдай: шарт бар, бірақ жабдық таныс емес

Ауыл шаруашылығы ұйымына қосымша газ агрегаты орнатылды. Келген орындаушы: „Біз бұрынғы учаскеге қызмет көрсетеміз, бұл жабдық туралы бізге хабарламаған“, — дейді. Жұмыскер: „Шарт бар ғой, демек бәрі шешілген“, — деп жауап береді. Талаптардың 16-тармағынан бастайық: қауіпсіз пайдалану мамандандырылған ұйыммен шарт арқылы қамтамасыз етіледі. Алайда құжаттың болуын нақты қызмет көрсетілетін жүйемен және жұмыстармен байланыстыру қажет.

19-тармақ жұмыстарды берудің шартпен ресімделуін белгілейді. Ол кез келген жаңа қондырғыны автоматты түрде қызмет көрсетілген деп санауға мүмкіндік бермейді. 4 және 6-тармақтар іс-шаралар жүйесі мен көзделген көлемдерде және мерзімдерде қызмет көрсетуді қамтамасыз етуді талап етеді. Сондықтан жаңа жабдыққа қатысты ұйымдастырушылық мәселе шарттың бұрынғы атауымен бүркемеленбей, дәл сол жабдыққа қатысты шешілуі тиіс.

Жұмысшы қызмет ақысын кейін төлеуге жеке уәде беріп шартты кеңейтпейді және өзі таныс бригада мүшесіне техникалық араласуды тапсырмайды. Ол басшыға нақты мәлімет жеткізеді: қандай жабдық түсінікті ұйымдастырылған қызмет көрсетумен қамтылмаған, орындаушы не деді, қандай жұмыс қажет. Бұл мәліметтер ұйымға үзілісті жоюға көмектеседі. Курстың өзі қызметтер құрамын өзгертудің шарттық тәртібін белгілемейді.

Жабдықтың өзгеруі схемаға, регламентке және даярлыққа да қатысты болуы мүмкін. Бұл мәселелер „агрегат қостық“ деген бір жолмен шешілмейді. Құжаттық жағы келесі сабақта, ал көзделген өзгерістер кезіндегі қайта даярлау алдыңғы сабақта қарастырылады. Мұндағы рөлдер туралы қорытынды: жүйе құрамының өзгеруі міндеттерді болжаммен бөлу емес, жаңа элементті қолданыстағы жұмыс ұйымдастырумен байланыстыруды талап етеді.

Жағдай: меншік иесі коррозиядан қорғау жұмыстарын өзі орындауды қалайды

Жерасты болат газ құбырында меншік иесі Талаптардың 18-тармағына жататын жұмыстарды өз бетінше ұйымдастырғысы келеді. Учаске басшысы: „Бізде жөндеу бригадасы мен өлшеу аспабы бар, осы жеткілікті“, — дейді. Жеке ыңғайлы белгіні емес, меншік иесіне жол берілген нұсқаның барлық шартын тексерейік: коррозиядан қорғау қызметі, даярланған персонал, қажетті аспаптар мен механизмдер.

Кәдімгі жөндеу бригадасын әңгіме үстінде басқаша атау оны мұндай қызметке айналдырмайды. Бір аспап қажетті жарақтандыруды дәлелдемейді. Бұл ретте керісінше, меншік иесіне мұндай жұмыстарға әрқашан тыйым салынған деп те айтуға болмайды. 18-тармақ аталған шарттар орындалғанда оларға тікелей жол береді. Норманы дәл оқу екі шеткі пайымнан да сақтайды.

Жұмысшы бұл жағдайда бүкіл ұйымдастырушылық жүйенің жеткіліктілігі туралы қорытынды бермейді. Ол тапсырмасы қай қызметке жататынын және қажетті даярлық пен ұйымдастыру қамтамасыз етілгенін түсінуі тиіс. Айқын тапсырманың орнына „әдеттегідей жасап көріңіз“ десе, бұл 18-тармаққа сәйкестікті түсіндірмейді. Қорғауды тексерудің техникалық әдістерін бұл сабақ қарастырмайды.

Шарт пен тағайындаудан қандай қорытынды жасауға болмайды

Шарттан барлық жұмыстар орындалып қойған деген қорытынды жасауға болмайды. Бұл олардың нақты орындалуымен және көзделген ресімдеумен расталады. Жауапты тұлғаны тағайындаудан кез келген жұмыскердің өз даярлығынсыз әрекет ету құқығы туындамайды. Газ қызметінің болуынан оның кез келген арнайы бағытқа арналған мамандары мен жарақтандыруы бар деген қорытынды шықпайды. Мердігердің объектіге келуінен бүкіл пайдалану көлемін өзіне қабылдағаны туындамайды.

Бұл шектеулерді қатысудан өзара жалтаруға айналдырмау керек. „Бұл менің жауапкершілігім емес“ деген сөз ақау туралы нақты хабарлауды және өзіңізге көзделген әрекеттерді орындауды алмастырмайды. Шектерді бөлу жұмыстың тиісті орындаушысына жетуі үшін қажет. Егер ол байқалған жай-күйді ешбір қатысушыға жеткізбеу үшін пайдаланылса, қауіпті болады.

Оқудағы ыңғайлы тексеру — нақты мәселенің қозғалысын қадағалау. Ауытқуды кім анықтады? Кімге жеткізді? Шешуді кім ұйымдастырады? Қажетті жұмысты кім орындайды? Оның нәтижесі қалай анықталады? Мұндай талдау құжат айналымының жаңа міндетті схемасын белгілемейді. Ол мәселенің бірнеше қатысушы арасында жоғалып кетпегенін көрсетеді. Нақты тәртіп ұйым құжаттарынан алынады.

Жұмысты ұйымдастыру туралы шешімді техникалық операциямен шатастырмау ерекше маңызды. Басшы қызметтің келуін қамтамасыз етіп, жұмысты өзі орындамауы мүмкін. Жұмысшы көзделген әрекетті орындап, бірақ қызмет көрсету кестесін бекітпеуі мүмкін. Мердігер жүйеге қызмет көрсетіп, бірақ тұтынушының басшылығы орнына оның бүкіл персоналын оқытуды ұйымдастырмауы мүмкін. Әр қорытынды нақты норма мен ресімделген бөлініс бойынша тексеріледі.

Өз рөліңіз туралы сұрақты қалай қою керек

Жалпы „мен бұған жауап беремін бе?“ дегеннің орнына мәселенің нысанасын анықтау пайдалырақ. Сіз тұтас жүйені пайдалану, торапқа қызмет көрсету, адамдарды даярлау немесе нақты газ қауіпті операция туралы сұрап отырсыз ба? Содан кейін тағайындалған қатысушы мен өз функцияңызды анықтауға болады. Мұндай сұрақты жабдық жанында кім „басты“ екенін дауласқаннан гөрі құжаттар бойынша шешу жеңіл.

Келесі элемент — әрекеттің шегі. Сізден бақылау, мәлімет беру, қызмет көрсетуге қатысу әлде техникалық араласу талап етіле ме? Бұл сөздер әртүрлі қызметті білдіреді. Тапсырма түсініксіз болса, нақтылау араласудан бұрын жасалуы тиіс. Объектімен таныстық тапсырманың жетіспейтін бөлігін өз шешіміңізбен толтыруға арналған әмбебап рұқсат емес.

Ақырында, мәлімет пен болжамды ажыратыңыз. Сіз көрсеткіштің өзгергенін, құжаттың белгіленген орында жоқтығын немесе жабдықтың белгісі сәйкес келмейтінін нақты хабарлай аласыз. Бірақ себебі, техникалық жарамдылығы және рұқсат етілген режим туралы қорытынды басқа орындаушыға жатуы мүмкін. Бақылау нәтижесін дәл жеткізу өз даярлығыңыз бен тексеруіңізбен расталмаған сенімді түсіндірмеден пайдалырақ.

Қысқаша түйін

Пайдаланушы ұйым қауіпсіз пайдалану жүйесін қамтамасыз етеді. Талаптардың 15-тармағы жауапты тұлғаны және оқытылған жұмыскердің бақылау жүргізетін жеке жағдайын көздейді; бұл жағдайды елемеуге де, барлық ұйымдарға таратуға да болмайды. Өнеркәсіптік тұтынушылар 17-тармақ бойынша газ қызметін құрады немесе шарт жасасады, ал қызмет көрсету мен жөндеуді беру 19-тармақ бойынша шартпен ресімделеді. Ауыл шаруашылығы және әлеуметтік ұйымдар үшін 16-тармақ, коррозиядан қорғаудың арнайы жұмыстары үшін 18-тармақтың шарттары ескеріледі. Жұмысшы жүйеге белгіленген рөлде қатысады және тәжірибесінен, мердігермен таныстығынан немесе курсты өту фактісінен өзгенің өкілеттігін алмайды. Жауапты тұлға, газ қауіпті жұмыс басшысы, қызмет көрсетуші ұйым және жеке орындаушы әртүрлі функция атқарады.