ҚАЗ
Курсқа оралу

Алдын ала қарау — тек оқу

Кім не үшін жауап береді

22 сабақтан 4-сабақ, курс: Басшыларға арналған қауіпсіздік көшбасшылығы

Курс қолданыстағы нормативтік актілердің мәтіні бойынша жүргізіледі; тіркелгеннен кейін тесттер есепке алынады, курсты аяқтағанда платформада оқудан өткені туралы KNOWIKA сертификаты беріледі.

Курстың басы жазылусыз ашық. Жазылу қалған сабақтарды ашады және мыналарды қосады:

  • прогресс сақталады — тоқтаған жеріңізден жалғастырасыз
  • тесттер тексеріледі және есепке алынады
  • курс аяқталғанда сертификат

Оқу мен сертификат — тегін.

Учаскеде қорғау қоршауының (жабдықтың қауіпті бөліктеріне қол жеткізуге кедергі жасайтын құрылғының) алынып тасталғаны анықталды. Ұста (адамдардың өндірістік жұмысының тікелей басшысы): „Мен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі инженерге (қауіпсіздік жөніндегі жұмысты ұйымдастыру және бақылау маманына) хабарладым“, — дейді. Инженер: „Мен учаске бастығына (өндірістің бекітілген бөлігінің басшысына) нұсқау (бұзушылықты жою туралы қызметтің немесе маманның міндетті талабын) бердім“, — деп жауап береді. Учаске бастығы жөндеушілерді күтіп жүр, ал жөндеушілер тапсырма алмаған. Жабдық жұмысын жалғастырып тұр. Әр қатысушы өз әрекетін көрсете алады, бірақ жұмыскердің қандай жағдайда тұрғанын ешкім басқармайды.

Бұл жерде жалпы қауіпсіздікке кім жауап береді деп сұрау жеткіліксіз. Қауіпті жұмысты кім тоқтататынын, ақауды жоюды кім ұйымдастыратынын, ресурсты кім беретінін және жұмысты жалғастыру алдында нәтижені кім тексеретінін анықтау керек. Лауазымдар аталып, олардың арасындағы әрекеттер байланыстырылмаса, жауапкершілік дәл осы ауысуларда жоғалады.

Сабақтың негізгі ойы: жауапкершілікті бөлу (жұмысқа қатысушылардың міндеттерін бекіту) нақты басшының түсінікті міндеті, жеткілікті өкілеттігі (нақты шешімдер қабылдау және олардың орындалуын қамтамасыз ету құқығы) және өз мүмкіндігі жетпегенде мәселені әрі қарай жеткізу жолы болғанда іске асады. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау (ЕҚжЕҚ) қызметі — осы жұмысты ұйымдастыратын, үйлестіретін және ішкі бақылауды (жұмыс орындарында талаптардың сақталуы мен бұзушылықтардың жойылуын тексеруді) жүзеге асыратын бөлімше — бұл тәртіпті құруға көмектеседі әрі оның орындалуын бақылайды. Өндірістік желі (өндірісті тікелей ұйымдастыратын басшылар) оны жұмыс орындалатын жерде қолданады.

Басқарудың әртүрлі деңгейлері

Жұмыс беруші — жұмыскер еңбек қатынастарында болатын жеке немесе заңды тұлға; бұл анықтама Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 1-бабы 1-тармағының 39) тармақшасынан алынған. Бұл сабақта ұйымның жұмыс беруші ретіндегі міндеті мен оның басшылары арасындағы жұмысты ішкі бөлуді ажырату маңызды. Лауазымы „еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі инженер“ деп аталатын жұмыскердің болуы жұмыс берушінің міндеттері тек сол жұмыскердің міндеттеріне айналды дегенді білдірмейді.

Ұйымның бірінші басшысы — бүкіл ұйым деңгейінде басқарушылық шешімдердің қабылдануын қамтамасыз ететін ұйым басшысы. Бұл — курстағы рөлдің жұмысқа арналған түсіндірмесі, жаңа заң терминін белгілеу әрекеті емес. Қарастырылып отырған тақырыпта оның ерекше орны еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің бағыныстылығы мен оның басшысын тағайындау қағидаларынан тікелей көрінеді.

Желілік басшы — басқару тілінде өндірістік жұмысты тікелей ұйымдастыратын басшы: цех бастығы, учаске бастығы, ұста, жұмыстардың басшысы (нақты жұмыстардың орындалуын ұйымдастыратын адам). Бұл атаумен барлық лауазымды бір құқықтық санатқа біріктірмейміз. Ұйымда нақты адамға бекітілген шынайы міндеттерді және орындалатын жұмысқа қойылатын талаптарды тексеру қажет.

Қызметтің міндеттері № 1020 бұйрықпен (органның немесе басшының ресімделген өкімдік шешімімен) бекітілген Ұйымдағы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі туралы үлгілік ереженің 3–5-тармақтарында аталған. Қызмет басшылардың орнына әрбір жұмыс операциясын ұйымдастыратын екінші өндірістік цех емес.

Әдеттегі жағдайда ұста ауысым жұмысын басқарады, учаске бастығы өндірістік және жөндеу әрекеттерін келіседі, ал ұйымның бірінші басшысы ресурстар мен басқаруды ұйымдастыру мәселелерін шешеді. Бұл — ұйым өз құрылымына сай нақтылауға тиіс бөлудің мысалы; заң әр кәсіпорынға дәл осындай әмбебап тізбекті міндеттемейді.

Қызмет қашан құрылады және кімге бағынады

Еңбек кодексінің 202-бабының 1-тармағы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметін құруды екі шартпен байланыстырады: ұйым өндірістік қызметті жүзеге асырады және оның жұмыскерлерінің саны елуден асады. Қызмет еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарының сақталуын ішкі бақылау үшін құрылады. Ол ұйымның бірінші басшысына немесе ол уәкілеттік берген адамға (ұйымның бірінші басшысы тиісті өкілеттіктер берген адамға) тікелей бағынады.

№ 1020 үлгілік ереженің 6-тармағында ұйымның бірінші басшысына немесе ол уәкілеттік берген адамға бағыну қайталанады. Онда қызметті ұйымның бірінші басшысы тағайындайтын басшы басқаратыны да көзделген. Бұл — бақылау мен бүкіл ұйым бойынша шешім қабылдай алатын басқару деңгейі арасындағы маңызды байланыс.

Жұмыскерлерінің саны елуге дейінгі жұмыс беруші үшін 202-баптың 3-тармағында қызмет ерекшелігін ескеріп, ЕҚжЕҚ жөніндегі маман лауазымын енгізу не ЕҚжЕҚ қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді басқа маманға жүктеу көзделген. Мұндай маман ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынады. 1-тармақтағы уәкілетті адам туралы ескертпені 3-тармақтың мәтініне автоматты түрде көшіруге болмайды.

Мұнда тиісті тармақтардағы жұмыскерлер санының шектері сөзбе-сөз берілген: «Жұмыскерлерінің саны елуден асатын» және «Жұмыскерлерінің саны елуге дейінгі». Егер шешім тура елу жұмыскерге қатысты болса, бұл шекті өз бетінше түсіндіруді заңның тікелей дәйексөзі ретінде ұсынуға болмайды. Ұйымдастырушылық шешімнің қолданылуын бөлек тексеру қажет; тұжырымның екіұштылығы ЕҚжЕҚ функциясын орындаушысыз қалдыруға болады дегенді білдірмейді.

202-баптың 6-тармағы шағын кәсіпкерлік субъектілерінде (заң бойынша шағын бизнеске жатқызылатын адамдар мен ұйымдарда) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауды жеке немесе заңды тұлғалармен шарттық негізде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл — жеке норма, кез келген ұйымға талап етілетін қызметті сыртқы кеңесшімен автоматты ауыстыруға берілген рұқсат емес. Шарттық үлгінің қолданылуын қызмет сатып алудың ыңғайлылығына қарай емес, норманың шарттары бойынша тексереді.

СұрақТексерілген мәтіннен не туындайдыҰйым ішінде қандай шешім қажет
Жұмыскерлерінің саны елуден асатын өндірістік ұйымЕңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметін құру; 202-бап, 1-тармақҚызметтің құрылымын, бағыныстылығын және өзара іс-қимылын белгілеу
Жұмыскерлерінің саны елуге дейінгі жұмыс берушіМаман не міндеттерді басқа маманға жүктеу; 202-бап, 3-тармақОрындаушыны анықтап, ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынуын қамтамасыз ету
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметіҰйымның бірінші басшысына немесе ол уәкілеттік берген адамға бағыну; № 1020, 6-тармақШешім қабылдау тізбегін қызмет пен бөлімшелер үшін қолжетімді ету
Шағын кәсіпкерлік субъектісіЕҚжЕҚ шарттық негізде ұйымдастыруға болады; 202-бап, 6-тармақҮлгінің қолданылуын тексеріп, орындаушымен өзара іс-қимылды сипаттау

№ 1020 үлгілік ереженің 7-тармағы Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі туралы ережені (оның құрылымы, міндеттері мен функциялары туралы ішкі құжатты) әзірлегенде өндіріс ерекшелігін, жұмыскерлер санын, еңбек жағдайларын, өндіріс зияндылығын (денсаулықты нашарлатуы мүмкін өндірістік факторлардың әсерін) және өзге факторларды ескеруді талап етеді. Одан „кез келген өндірісте бір инженер жеткілікті“ деген ортақ қорытынды шықпайды.

Қызмет нақты қандай әрекеттер жасауға құқылы

Қызметтің өкілеттігі инженердің жеке табандылығына тірелмейді. 202-баптың 4-тармағы қызметке немесе 3-тармақта көрсетілген маманға өндірістік, тұрмыстық және басқа үй-жайларға кедергісіз кіріп, қарап-тексеруге, профилактикалық іс-шаралардың (зиян мен бұзушылықтардың алдын алу әрекеттерінің) әзірленуі мен орындалуын бақылауға және бұзушылықтарды жою туралы орындалуы міндетті нұсқаулар беруге құқық береді.

№ 1020 үлгілік ереженің 4-тармағы қызмет үшін осы бағыттарды ашады. Сондықтан бөлімше басшысы нұсқауды өндіріс жөніндегі директордан келмегені үшін ғана міндетті емес консультация деп бағалай алмайды. Нұсқаудың міндеттілігі нормадан туындайды, ал оны орындау тәртібін бөлімшенің күнделікті жұмысына енгізу керек.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің нұсқауы — анықталған бұзушылықтарды жою жөнінде шаралар қабылдау туралы Үлгілік ережеде көзделген талап. № 1020 үлгілік ереженің қосымшасында нысан белгіленген: оның кімге жолданатыны, анықталған бұзушылықтар мен қойылған талаптар, орындау мерзімдері және ескертпелер. Нысанда көрсетілген мерзімдер өткеннен кейін орындалуы туралы қызметке жазбаша хабар беру де көзделген.

Алынған қорғау қоршауы жағдайын талдайық. Қызмет бұзушылық пен талапты тіркеп, функцияларды бөлудің қабылданған тәртібі шегінде орындаушыға жолдайды. Учаске бастығы бұл талапты жұмысты нақты ұйымдастыруға айналдырады: өз өкілеттігі шегінде қауіпті жұмыс операциясын жалғастыруға жол бермейді, жөндеу тапсырмасын береді, қол жеткізу мен өзара іс-қимыл тәртібін келіседі. Егер өз деңгейінен жоғары шешім қажет болса, ол бар шектеуді сипаттап, мәселені басшыға жеткізеді.

Аталған тармақта жоқ өкілеттіктерді қызметке телімеу маңызды. 202-баптың 4-тармағында қарап-тексеру, бақылау және міндетті нұсқаулар көзделген. Жабдықтың жұмысын тоқтатудың, оны қауіпсіз ажыратудың және қайта іске қосудың толық тәртібін қолданылатын талаптар мен ішкі құжаттар бойынша тексереді. Нұсқау беру құқығының өзі қауіпсіз араласудың техникалық рәсімін алмастырмайды.

202-баптың 5-тармағы қызметтің немесе маманның өзіне де міндетті әрекеттер бекітеді: өндірістік жарақаттанудың (өндірістік жарақаттардың) және кәсіптік аурулардың (еңбек міндеттерін атқару кезінде ауруға, жарақатқа немесе еңбекке қабілеттіліктен (адамның еңбек қызметін атқару қабілетінен) айырылуға әкелуі мүмкін еңбек жағдайларының әсерінен туындайтын аурулардың) жай-күйі мен себептерін ай сайын талдау, ескерту шараларын әзірлеп, оларды тұрақты сақтау үшін ұйымның электрондық дерекқорларына енгізу, оқытуды ұйымдастыру және еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды (міндеттерді не тапсырмаларды орындағанда зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік фактордың — зиян келтіруі мүмкін жұмыс немесе жұмыс ортасы жағдайының — әсерінен жарақат, денсаулықтың кенеттен нашарлауы не улану туындап, еңбекке қабілеттіліктен уақытша немесе тұрақты айырылуға не өлімге әкелетін оқиғаларды) тергеп-тексеру тәртібінің сақталуын қамтамасыз ету. Сондықтан қызметке бөлімшелерден мәліметтер қажет. Өз құзыреті бойынша материалдарды сұрату және алу құқығы № 1020 үлгілік ереженің 9-тармағының 1) тармақшасында көзделген.

Оқытуды ұйымдастыру ұстаның орнына кез келген еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаманы (қауіпсіз жұмыс талаптарын жеткізіп, меңгерілуін тексеруді) өткізу деген сөз емес

202-баптың 5-тармағы және № 1020 үлгілік ереженің 5-тармағы қызметтің міндеттеріне жұмыскерлерді, басшыларды және еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты адамдарды (осы салада міндеттері бекітілген адамдарды) оқытуды, нұсқау беруді (еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқамалар өткізуді) және білімін тексеруді (қауіпсіздік талаптарының меңгерілуін анықтауды) ұйымдастыруды жатқызады. Оқытуды ұйымдастыру жұмыс істейтін тәртіп құруды қамтиды: кім оқуға тиіс, тиісті әрекеттерді кім орындайды, қатысу қалай қамтамасыз етіледі, орындалуы қалай тексеріледі. Бұл — басқарушылық мазмұнның түсіндірмесі, заң талаптарының қосымша тізбесі емес.

Бұл ретте № 1019 қағидалардың 73-тармағы жұмыс орнындағы бастапқы нұсқаманы (өзіндік жұмысқа дейін қауіпсіз еңбекке даярлауды), қайталама нұсқау беруді (білім мен дағдыларды бекітуді), жоспардан тыс нұсқаманы (көзделген өзгерістер мен мән-жайлар кезінде) және нысаналы нұсқаманы (белгіленген жағдайларда жеке тапсырма үшін) өткізетін жұмыскерлерді тікелей атайды: ұста, бөлім, цех бастығы, тікелей басшы. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқама түрлерінің айырмашылықтары бөлек талданады; мұнда орындаушылардың міндеттерін ажырату маңызды.

Әдеттегі жағдай: цех бастығы іске қосумен айналысып жүргендіктен, қызметтен „жаңа жұмыс операциясы бойынша бәріне еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқама өткізуді“ сұрайды. Қызмет бағдарлама, материалдар, ұйымдастыру және бақылау жағынан көмектесе алады. Бірақ тікелей басшыны кабинеттегі бір ортақ әңгімемен алмастыру нақты жұмыс орнымен байланысты жоғалтып, ұйымдастыру функциясын еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нақты нұсқаманы өткізумен шатастыруға әкеледі.

Дұрыс басқарушылық сұрақ мынадай: жұмыс операциясын, жабдықты және еңбек жағдайларын кім біледі, Қағидаларға сәйкес еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі қажетті нұсқаманы кім өткізеді және адамдардың тапсырманы орындауға дайындығын кім тексереді? Жауаптар сәйкес келмесе, жұмысты тапсырар алдында оларды келіседі. Үзілісті нақты жұмысты ұйымдастырмайтын маманның қолтаңбасымен өтеуге болмайды.

Бақылау тек инженерге емес, жүйеге тиесілі

Еңбек кодексінің 201-бабы ішкі бақылауды жұмыс орындарындағы талаптарды сақтау және анықталатын бұзушылықтарды жоюға шұғыл шаралар қабылдау үшін жұмыс беруші жүзеге асыратынын айтады. 1-тармақта еңбекті қорғауды басқару жүйесін (ЕҚБЖ) — еңбекті қорғау жөніндегі саясатты (ұйым қызметінің қағидаттарын, мақсаттарын, міндеттері мен бағыттарын) іске асыру, қауіпсіздік талаптарын орындау және кәсіптік тәуекелдерді (еңбек немесе қызметтік міндеттерді орындағанда еңбекке қабілеттіліктен айырылу не өлім тәуекелдерін) басқару жөніндегі өзара байланысты іс-шаралар кешенін құру және енгізу; еңбек жағдайларын қадағалау; деректерді жедел талдау; кәсіптік тәуекелді бағалау (анықталған тәуекелдер, сырқаттанушылық, өндірістік жарақаттану және қорғанышпен қамтамасыз етілу туралы мәліметтер бойынша тәуекел дәрежесін анықтау) және сәйкессіздіктерді жою шаралары аталған. Анықтамалардың негізі — Еңбек кодексі, 1-бап, 1-тармақ, 32-1), 51-1), 51-3) тармақшалар.

Рөлдерді бөлуге № 340 үлгілік ереженің 7-тармағы негіз болады: лауазымды адамдардың (осы басқарушылық мәнмәтінде — қызметтік функциялары бекітілген жұмыскерлердің) функциялары мен өкілеттіктері ұйым құрылымында көзделген басқару деңгейлерін пайдалана отырып бекітіледі.

№ 340 үлгілік ереженің 8-тармағы бөлімше басшылары арасында функциялар мен өкілеттіктерді бөлу мен бекітуді және ЕҚБЖ енгізу мен рәсімдерді іске асыруға ресурстар беруді бөлек талап етеді. Демек, „қауіпсіздіктің барлық мәселесі — инженерге“ деген жалғыз бағыттамасы бар ұйымдастыру сызбасы басқару деңгейлері арасында көзделген бөлуді ашып көрсетпейді.

Мысалы, ауысым бастығы өту жолының материалдарды сақтау үшін пайдаланылатынын байқайды. Ол өз учаскесі шегінде орналастыруды өзгерте алады, бірақ жаңа қойма бере алмайды. Бөлімше басшысы уақытша орын мен жеткізу тәртібін келісе алады. Тұрақты қойма алаңы туралы шешім басқа деңгейді қажет етеді. Қызмет талаптарды анықтауға көмектесіп, жаңа шешім бұрынғы қауіпті (ықтимал зиян көзін немесе жағдайын) басқа жерде қайта туғызбағанын тексереді.

Егер ауысым бастығына „өту жолдарын үйіп тастауға жол бермеу“ тапсырылып, сонымен бірге бос орынсыз материал қабылдау міндеттелсе, міндет оны орындау жағдайларымен қайшы келеді. Ұстаға ескертулерді көбейту емес, жеткізуді немесе сақтауды ұйымдастыруды өзгерту керек. Ресурстардың міндеттермен шынымен байланыстырылғаны дәл осы жерде тексеріледі.

№ 1020 үлгілік ереженің 9-тармағына сәйкес еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі бөлімшелерге әдістемелік көмек (жұмысты дұрыс ұйымдастыруға көмек) көрсетіп, аталған бағыттар бойынша ішкі бақылауды жүзеге асырады. Ол учаске бастығы шешу жолын білмегенде пайдалы. Шешу жолы белгілі болып, бірақ жөндеуге уақыт бөлінбесе, тағы бір жадынама емес, ресурс пен басқарушылық шешім қажет.

Рөлдер туралы құжаттарды қалай байланыстыру керек

„Жауапты тұлға болып тағайындалды“ деген сөздің тексерілетін мазмұны болуы тиіс. Басқару тәжірибесі ол үшін өзара байланысты құжаттарды пайдаланады: тағайындау немесе функцияларды бөлу туралы жұмыс берушінің актісін (мысалы, бұйрық түріндегі ресімделген шешімді), лауазымдық нұсқаулықты (лауазымның міндеттері, құқықтары және функциялары туралы құжатты), бөлімшелер мен ЕҚБЖ туралы ережелерді. Бұл жиынтық — жұмысты ұйымдастыру тәсілі; аталған нормалар әр ықтимал өндірістік жағдайға жеке бұйрықтың әмбебап үлгісін белгілемейді.

Мұнда нормативтік негіз нақты. № 1020 үлгілік ереженің 7-тармағы бойынша жұмыс беруші Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі туралы ережені әзірлеп, бекітеді, оның құрылымын, мамандар санын, міндеттері мен функцияларын айқындайды. № 340 үлгілік ереженің 7–8-тармақтары бойынша басқару деңгейлерін ескере отырып, лауазымды адамдардың функциялары мен өкілеттіктері бекітіледі. Сондықтан құжаттар әртүрлі бөлімшелердің дербес уәделерін жинамай, өзара үйлесетін жүйені сипаттауы тиіс.

Өкілеттіктердің мысалдары: тапсырманы өзгерту, жөндеуді сұрату, уақыт бөлу, мәліметтер алу, мәселені басшыға жеткізу. Нақты техникалық жұмыс операциясы жөніндегі өкілеттік бір ғана лауазым атауынан туындамайды: оны қолданылатын құжаттардан тексереді.

Бұйрықта функция кімге жүктелгенін, оның қандай ұйымдастырушылық оқиғадан бастап қолданылатынын, орындаушыны кім алмастыратынын және бұрынғы қай тағайындаулар өзгеретінін анықтау ыңғайлы. Лауазымдық нұсқаулықта функцияны лауазымның күнделікті жұмысымен байланыстырады. Ережеде бөлімшелердің өзара іс-қимылын, шешімдердің өту жолдарын және бақылауды сипаттайды. Осы құжаттардың әрқайсысын қалғандарының толық көшірмесіне айналдырудың қажеті жоқ.

Дұрыс тұжырым әрекет пен оның нысанын сипаттайды: „бекітілген учаскеде анықталған бұзушылықтарды жоюды ұйымдастырады және орындалуы туралы белгіленген тәртіппен хабарлайды“. Оны өкілеттіктердің түсінікті көлемімен толықтыру қажет. „Еңбекті қорғау үшін толық жауапкершілік көтереді“ деген тұжырым адам не істеуге тиіс, оған қандай шешімдер қолжетімді және оның учаскесі қай жерде аяқталады деген сұрақтарға жауап бермейді.

Тәжірибе: жауапты тұлғалар тізімінің орнына шешім картасы

Шешім картасы — заңмен белгіленген нысан емес, курста ұсынылатын жұмыс құралы. Ол нақты процесті тексеруге қажет. Қайталанатын шынайы міндетті таңдаңыз: ақауды жою, жұмыс орнын дайындау, қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету немесе еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқама ұйымдастыру. Бүкіл кәсіпорынды бірден сипаттауға тырыспаңыз.

  1. Жұмыс басталатын оқиғаны сипаттаңыз: бұзушылық анықталды, жаңа тапсырма келді, жұмыскерлер құрамы немесе жұмыс операциясының жағдайлары өзгерді.
  2. Жұмыс орнындағы нәтижені атаңыз. „Хат жолданды“ — әрекет; „қорғау қоршауы қалпына келтіріліп, қауіпсіз жұмыс істеу мүмкіндігі тексерілді“ — талап етілетін жағдайдың сипаттамасы.
  3. Осы жағдайға жетуді ұйымдастыратын басшыны және техникалық әрекеттерді нақты орындаушыны көрсетіңіз.
  4. Жетіспейтін ресурсты кім беретінін және жұмыс учаскенің өкілеттіктерінен асқанда шешімді кім қабылдайтынын жазыңыз.
  5. Орындалуды қандай мәліметтер растайтынын және тексеру үшін кімге берілетінін анықтаңыз.
  6. Алмастыруды тексеріңіз: нақты бір адам болмағанда тәртіп сақтала ма?

Бұл — рөлдерді талқылауға арналған үлгі, кәсіпорын өкілеттіктерін бөлудің дайын сызбасы емес. Жалпылама рөлдерді нақты лауазымдармен және ішкі құжаттармен ауыстырыңыз. „Жасадық — қабылдадық“ ауысуына ерекше назар аударыңыз: орындалу туралы хабар көбіне нәтижені қарап-тексерудің орнына жүреді.

Сәтсіздік: „Қауіпсіздікке еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау (ЕҚ) жөніндегі инженер жауап береді“

Цех бастығы қайталанатын бұзушылықтарды инженердің ауысымда сирек болатынымен түсіндіреді. Талқылауда тапсырмаларды ауысым бастығы беретіні, жөндеу тәртібін өндірістік басшы белгілейтіні, ал инженер өзгерістер туралы жұмыс басталғаннан кейін ғана білетіні анықталады. Оның болуы мәселелерді анықтауға расында көмектеседі, бірақ бүкіл өндірістік желінің орнына өндірісті ұйымдастыруға мүмкіндік бермейді.

Мұндай жағдайды қызметтің маңыздылығы туралы даусыз талдаған жөн. Оның өз өкілеттіктері мен міндеттері бар. Сұрақ басқа: өндірістік шешімнің қай жерінде қауіпсіздік жағдайлары тексеріледі? Егер тапсырманы өзгертуді тек мерзімдер мен өнім шығару бойынша келісіп, қызмет кейін оның салдарын табуға тиіс болса, жұмысты бөлу қабылданып қойған шешімдерді түзетуге ғана бағытталған.

Практикалық түзету нақты әрекеттен басталады. Мысалы, жаңа жұмыс операциясын ауысымға тапсыру кезінде оны ұйымдастыратын басшы қажетті жағдайларды тексеріп, қолданылатын тәртіп бойынша құзыретті мамандарды тартуы тиіс. Қызмет тексеруді құруға көмектесіп, оның орындалуын бақылайды. Өндірістік шешімге бекітілген функциялар шегінде тағайындалған басшы жауапты болып қалады.

„Жеке жауапкершілікті күшейту“ деген ұранды емес, осы тәртіптің өзін құжаттау керек. Өзгеріс туралы кім хабарлайтынын, даярлықты кім тексеретінін, қандай мәселелер келісуді қажет ететінін және орындалмаған шарт болса не істеу керектігін көрсетіңіз. Бұл — ұйым қызметіне бейімделетін басқарушылық рәсім мысалы; ол нақты жабдыққа немесе жұмыс түріне қойылатын арнайы талаптарды алмастырмайды.

Сәтсіздік: учаскенің шекарасы жоспарда бар, жұмыста жоқ

Материалды қоймадан өндірістік аймаққа тасымалдайды. Қойма өз міндеті қақпада аяқталады деп санайды; учаске жауапкершілікті материал білдектің жанына орналастырылғаннан кейін алады. Аралық тасымалдау басқа бөлімше жауап беретін ортақ өту жолы арқылы өтеді. Әдеттегі жүктемеде бәрі үйреншікті түрде орындалады, ал бағыт өзгерсе, адамдар, көлік және қоймалау әрекеттері арасында қайшылық туады.

Мұндай өзара іс-қимыл аймағын — бөлімшелердің әрекеттері қиылысатын орынды, уақытты немесе жұмыс операциясын — „әркім өзіне тиесілі бөлікке жауап береді“ деген сөзбен жабуға болмайды. Мәселе дәл сол ортақ нәтиженің бөлімшелердің ішкі шекараларына сәйкес келмеуінде. Бүкіл өту жолын қай бөлімшеге телу ыңғайлы екенін іздеу емес, келісілген тапсыру тәртібі қажет.

Практикалық шешімді жұмыстың жүруінен бастап құрады. Материал қай жерде тапсырылады? Қабылдайтын бөлімшенің дайын екенін кім растайды? Бағыттың өзгергенін кім хабарлайды? Жұмыс операциясы жүретін жерге бөгде адамдардың кіруін кім шектейді? Учаске жүкті қабылдай алмаса, қайшылықты кім шешеді? Мұндай сұрақтарды тиісті әрекеттерді нақты басқаратын басшылардың қатысуымен сол жерде тексереді.

Келіскеннен кейін байланысты құжаттар мен жұмыс тапсырмаларын өзгертеді. Жаңа шекара ұйым басшысының кеңес хаттамасында ғана болса, жұмыскерлер бұрынғы әдетімен әрекет ете береді. Басшылар тәртіпті өз орындаушыларына көзделген тәсілмен жеткізіп, түсінгенін тексеруі тиіс. Қызмет шешімнің толықтығын бағалауға көмектесіп, қауіпті жұмыс операциясының тағайындалған рөлдер арасында қалып қоймағанын бақылайды.

Осы әдіс ортақ алаңды жинауға, уақытша сақтау орындарына және жабдықты жөндеуге тапсыруға да жарайды. Мұнда бір ғана „бәріне жауапты“ адам қажет емес. Бірлескен жұмыс операциясын үйлестіретін адам мен қатысушылардың түсінікті міндеттері қажет. Оның үйлестіру өкілеттігін бөлімшелер әртүрлі әкімшілік бағыныстылыққа сілтеп, шешімді елемей қоя алмайтындай етіп бекітеді.

Сәтсіздік: міндет бар, шешім қабылдауға болмайды

Ұстаға жұмыс орнының жарамды күйін қамтамасыз ету тапсырылған. Ол ақауды анықтап, өтінім ресімдейді. Жабдық өнім шығару үшін қажет болғандықтан, жөндеу жоспары кейінге шегеріледі. Учаскенің жай-күйі туралы қолтаңба ұстаның мойнында қалады, бірақ жоспарды өзгерту немесе жөндету құқығы оған берілмеген.

„Ұста бәрібір жауап береді“ және „ұстаның қолынан ештеңе келмейді“ деген қанағаттандырмайтын екі жауаптың бірін таңдауға болмайды. Оның қолжетімді әрекеті мен басқа деңгейдің шешімін ажырату керек. Ұста анықталған жағдайды тіркейді, ағымдағы жұмысты ұйымдастыру бойынша өз өкілеттігі шегінде әрекет етеді және мәселені жөндеу мен өндірістік жоспарды басқаратын адамға жеткізеді. Жоғары тұрған басшы шешім қабылдап, оның орындалуын қамтамасыз етеді.

Мәселені жоғары басқару деңгейіне жеткізу — шешілмеген мәселені қажетті өкілеттігі бар деңгейге басқарушылық жолмен беру. Бұл — тәжірибе термині, 202-баптағы жеке рәсім емес. Мәселені жоғары басқару деңгейіне жеткізу туралы пайдалы хабарда жай-күй, адамдарға ықтимал әсер, қабылданған шаралар, жетіспейтін шешім мен адресат көрсетіледі. „Мәселені анықтауды сұраймын“ учаскенің нақты нені күтіп отырғанын білдірмейді.

Мәселені жоғары басқару деңгейіне жеткізу жауап келгенше қауіпті жұмысты жалғастыруға рұқсат берумен тең емес. Қауіп кезіндегі әрекет тәртібін қолданылатын талаптар мен ішкі құжаттар бойынша тексереді. Мұндағы басқарушылық қағида қарапайым: жауаптың болмауы білдірмей қабылданған шешімге айналмауы тиіс. Ұйым бұған жол берсе, оның мәселелерді жеткізу тәртібін қарбалас ауысымда орындау мүмкін болмайды.

Ұйым басшысы хабарларға реакцияны тексереді: „өнім шығаруға неге кедергі жасайсың“ деген кінәлау мәліметтерді кешіктіруге итермелейді. Байланыс арнасын хабарлар бойынша қабылданатын шешімдермен, басшының қолжетімділігімен және айқын өкілеттіктермен қолдайды.

Шағын ұйым: міндеттерді қоса атқару функцияның жойылуын білдірмейді

Жұмыскерлер саны аз болғанда ЕҚжЕҚ міндеттері 202-баптың 3-тармағы бойынша басқа маманға жүктелуі мүмкін. Бұл — функцияның болмауы емес, нақты орындаушысы бар ұйымдастыру үлгісі. Маманға осы баптың 4–5-тармақтарында белгіленген құқықтар мен міндеттер және 3-тармағында көзделген ұйымның бірінші басшысына тікелей бағыну сақталады.

Әдеттегі жағдай: техникалық маманға ЕҚжЕҚ да тапсырылған. Оның негізгі басшысы оған шұғыл өндірістік мәселелерді жүктеп, басқа учаскеге әр шығуын алдын ала келісуді талап етеді. Қағазда функция тағайындалған, ал оны орындау жағдайлары бақылауды тексерілетін өндірістің ыңғайына тәуелді етеді.

Мұндай қоса атқаруды тексергенде ұйымның бірінші басшысы тек бұйрықтың бар-жоғына қарамайды. Маманның міндеттеріне уақыты бар ма? Ол материалдар алып, қарап-тексеріп, нұсқауды орындаушыға жеткізе ала ма? Функцияларының уақыты қайшы келетінін кімге хабарлайды? Алмастыру тәртібі енгізілген бе? Бұл — ұйымдастыру сапасының сұрақтары; қоса атқару фактісінің өзі дайын оң жауап бермейді.

Егер рұқсат етілген шарттық негізде сыртқы орындаушы тартылса, оның жұмыс орындары мен мәліметтерге қол жеткізуін, өз өкілеттігі шегінде ұсынымдар мен нұсқауларды беруін, басшылармен байланысын және орындалған жұмысты тексеруді сипаттау керек. Орындаушы тек құжаттармен танысып, нақты жұмыстардағы өзгерістер туралы мәліметтер алмаса, шарт жасасуды шешілген міндет деп санауға болмайды.

Нұсқаудан қабылданған нәтижеге дейін

№ 1020 үлгілік ереженің қосымшасында нұсқауда белгіленген мерзімдер өткеннен кейін орындалуы туралы қызметке жазбаша хабар беру көзделген. Бөлімше басшысы үшін бұл жасалған әрекетті сипаттамай „орындалды“ деп жазуға шақыру емес. Хабар талапты бұзушылықтың нақты жойылуымен байланыстыруға мүмкіндік беруі тиіс. Растайтын мәліметтердің нақты құрамын ұйым жағдайды ескере отырып анықтайды.

Материалдарды сақтау мысалын талдайық. Нұсқау өту жолындағы бұзушылықты жоюды талап етеді. Учаске бастығы материалдарды көрші өту жолына ғана жылжытса, бастапқы орын формалды түрде босатылады, бірақ өндірістік шешім қауіпті қайта туғызады. Жұмыстан бөлек бос орын суретін емес, орналастыру мен тасымалдаудың жаңа тәртібін тексеру қажет.

Басқа жағдайда қорғау қоршауы қалпына келтірілген, бірақ жабдықты реттеу (жабдықты жұмысқа баптау) кезінде ол жабдық элементіне қол жеткізуге кедергі жасайтындықтан қайта алынады. Жөндеу көрінетін ақауды жойды, бірақ қайталанудың тұрақты себебін түсіндірмеді. Учаске бастығы шешімге құзыретті техникалық мамандарды тартады, ал қызмет қабылданған шараның талаптарға сәйкестігін бақылайды. Жобалау мен жабдықты қауіпсіз реттеуді „алып тастамау“ деген нұсқаумен алмастыруға болмайды.

Орындалған жұмысты қабылдаудың практикалық тәртібін былай құруға болады:

  1. Орындалған әрекетті бастапқы талаппен салыстырып, бірін екіншісімен алмастырмау.
  2. Сол жердегі жай-күйді және жұмыс жалғасатын жағдайларды тексеру.
  3. Шешім қауіпті көрші жұмыс операциясына немесе бөлімшеге көшірмегенін анықтау.
  4. Орындаушылар өзгерген тәртіпті білетініне және қажетті құжаттар сәйкестендірілгеніне көз жеткізу.
  5. Орындалуы туралы белгіленген тәсілмен хабарлап, ұйым қабылдаған тәртіппен растауларды сақтау.

Бұл — бұйрықтағы жаңа міндетті нысан емес, тексерудің жұмысқа арналған реті. Оның құндылығы әрекет пен нәтижені ажыратуында. „Өтінім жабылды“ — тапсырманың мәртебесі. „Қауіпсіз жұмыс жағдайы қалпына келтірілді“ — негіздерді қажет ететін қорытынды.

Өз учаскеңізде рөлдердің бөлінуін қалай тексеруге болады

Орындалуы әлі аяқталмаған қолданыстағы талапты таңдаңыз. Процеске қатысушылармен қысқа жұмыс талқылауын өткізіңіз. Бұл — қосымша инспекциялық нысан емес, тексерудің басқарушылық тәжірибесі. Оның мақсаты — әрекеттің нәтижеге айналуы қай жерде тоқтайтынын табу.

  1. Алдымен әркімнен келесі қадамды жалпылама сөздерсіз сипаттауды сұраңыз. Ұста „бастыққа хабарлаймын“ десе, нені жеткізетінін және қандай шешім күтетінін нақтылаңыз. Бастық „жөндеуді күтеміз“ десе, тапсырманы кім қабылдағанын және ол аяқталғанша қандай жағдайлар қолданылатынын нақтылаңыз. Қызмет „бақылауда“ десе, ненің тексерілетінін және қандай растау қажет екенін сұраңыз.

  2. Содан кейін жауаптарды құжаттармен салыстырыңыз. Нақты жұмыс орынды, бірақ бекітілмеген болуы мүмкін; құжат басқа адамды тағайындауы мүмкін; бәрі тәртіптің әртүрлі нұсқасымен әрекет етуі мүмкін. Бір құжаттағы тұжырымды ғана түзетпеңіз. Өзгерістің көршілес функциялармен келісілгеніне және орындаушыларға жеткізілгеніне көз жеткізіңіз.

  3. Даулы ресурсты бөлек тексеріңіз. Орындалмайтын әр іс-шара бойынша нақты шешілмеген мәселе көрінуі тиіс: техникалық шешім жоқ, қол жеткізу жоқ, уақыт келісілмеген, орындаушы анықталмаған. Әртүрлі себептер әртүрлі адресатты қажет етеді. „Бөлімше орындамаған“ деген жалпы жазба басқарушылық міндетті жасырып, оны шешуге кедергі жасайды.

  4. Соңында жұмыс орнындағы нәтижені қараңыз. Рөлдердің түсінікті сызбасы адам шынымен қауіпсіз ұйымдастырылған жұмыс алғанда ғана пайдалы. Ұста өз әрекеттерін түсіндіре алады, қызмет мәліметтер алып, бұзушылықтың жойылуын тексереді, ал ұйымның бірінші басшысы өз шешімін қажет ететін мәселелерді көреді. Осылай міндет лауазымдар арасында айналуды тоқтатып, орындала бастайды.

Сабақтан алып шығуға тұратын шешім

Қорғау қоршауы алынған жағдайға оралыңыз. Басшы сол жерде рұқсат етілетін әрекеттерді ұйымдастырады, құзыретті орындаушы ақауды жояды, қажетті өкілеттігі бар деңгей ресурсты қамтамасыз етеді, нәтиже түсінікті негіздермен қабылданады. Қызмет өндірістік желіні алмастырмай, бақылау және міндетті нұсқаулар беру өкілеттіктерін пайдаланады.

Шынайы аяқталмаған міндетті тексеріңіз: оның орындалуын кім ұйымдастырады, оған қандай өкілеттіктер жеткілікті және қандай растау нәтижені қабылдауға мүмкіндік береді? Нақты жауап болмаса, жұмысты бөлуді түзетуден бастаңыз. „Жауапты тұлға тағайындалды“ деген қолтаңба адамды тағайындауға себеп болған ұйымдастырушылық міндетті аяқтамайды.

Келесі сабақБасшының жеке жауаптылығы

Қызметкерлеріңізді оқытасыз ба?

Бүкіл компанияға арналған тағайындаулар, есептер және сертификаттар — 5 қызметкерге дейін тегін, әрі қарай шот бойынша.

Компаниялар үшін
Кім не үшін жауап береді — KNOWIKA