Қазақстандағы электр қауіпсіздігі бойынша I–V рұқсат топтары: кімге қайсысы қажет

Қазақстан Республикасының бірнеше нормативтік актісі электр қауіпсіздігі бойынша оқыту мен рұқсат тобын беруді тікелей көздейді: Энергетика министрінің 2015 жылғы 19 наурыздағы №222 бұйрығымен бекітілген тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі техника қауіпсіздігі қағидалары, 2015 жылғы 30 наурыздағы №246 бұйрығымен бекітілген техникалық пайдалану қағидалары, №234 бұйрық — энергетикалық ұйымдардағы персоналмен жұмыс қағидалары — және Электр энергетикасы туралы 2004 жылғы №588-II Заң. №222 бұйрықта: электр қауіпсіздігі қағидаларын білу және оқытудан тұрақты өту электртехнологиялық және электртехникалық персоналды электр қондырғыларын пайдалануға және қызмет көрсетуге жіберудің міндетті шарты болып табылады деп тікелей көрсетілген. ҚР Еңбек кодексі де жұмыс берушіге қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету, оның ішінде персоналды қауіпсіздік бойынша аттестаттау міндетін жүктейді.

Қазақстандық нормативтік база 2015 жылдан бастап дербес түрде қалыптасты — рұқсат топтарының саны, стаж талаптары мен беру тәртібі ресейлік тәсілге ұқсас, алайда ресейлік ережелер мен Ростехнадзор бұйрықтары Қазақстан аумағында қолданылмайды, тек қазақстандық құжаттар қолданылады.

ҚР Энергетика министрлігінің №222 бұйрығы I-ден V-ке дейінгі бес рұқсат тобын белгілейді. Топ адамның қандай кернеумен жұмыс істей алатынын, жауапкершілік көлемін және білімін тексеру нәтижесі бойынша қандай құжат берілетінін анықтайды.

I топ — электртехникалық емес персоналға арналған: электр қондырғыларының маңында бола алатын, бірақ оларға қызмет көрсетпейтін кеңсе қызметкерлеріне, күзетшілерге, кассирлерге, компьютер операторларына және тазалаушыларға. Тобы III-тен төмен емес адамнан нұсқама алу және білімін ауызша растау, оның ішінде электр тоғымен зақымдану кезінде алғашқы көмек көрсете білу жеткілікті. Куәлік берілмейді — нұсқама тіркеу журналына жазба енгізіледі.

II топ — электртехнологиялық персоналға және бастапқы деңгейдегі электртехникалық персоналға арналған: кран операторларына, қосуға құқығы жоқ дәнекерлеушілерге, тасымалы электр құралын пайдаланушыларға, электр монтерінің шәкірттеріне. Кемінде 72 сағат оқыту, кернеуі 1000 В-қа дейінгі электр қондырғыларын білу және 18 жастан асқан жас талап етіледі. Тексеру нәтижесі бойынша белгіленген үлгідегі куәлік беріледі.

III топ — электр монтерлеріне, кезекші электриктерге және баптаушыларға арналған. Әдетте алдыңғы топта кемінде 3 ай стаж, техникалық пайдалану және техника қауіпсіздігі қағидаларын білу қажет. III тобы бар қызметкер кернеуі 1000 В-қа дейінгі электр қондырғыларына дербес қызмет көрсете алады, ал 1000 В-тан жоғарысында — тек аға басшылықпен бригада құрамында ғана.

IV топ — электр шаруашылығына жауаптыларға, учаске шеберлеріне, прорабтарға және ауысым бастықтарына арналған. Әдетте III топта кемінде 6 ай стаж қажет. Мұндай қызметкер жұмысқа наряд беруге және кез келген кернеудегі электр қондырғыларына бригадаларды жіберуге құқылы.

V топ — кәсіпорынның электр шаруашылығының жай-күйіне жауапты бас энергетиктер мен бас инженерлерге арналған. Әдетте IV топта кемінде 12 ай стаж және барлық нормативтік базаны терең білу талап етіледі. V тобы бар қызметкер электр қондырғыларында кез келген жұмыс түрін ұйымдастыруға құқылы.

Топты беру тәртібі ұйым түріне байланысты. Электр энергиясын өндіретін немесе беретін компаниялар elicense.kz порталы арқылы мемлекеттік біліктілік тексеруден өтеді — бұл қызметті ҚР Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау комитеті тегін, 10 жұмыс күні ішінде өткізеді.

Электр қондырғыларын тұтынушылар үшін, яғни энергияны өздері өндірмейтін көптеген өнеркәсіп кәсіпорындары үшін, білімді ұйымның ішкі комиссиясы немесе аккредиттелген оқу орталығы тексереді. Комиссия құрамына тобы IV-тен төмен емес адамдар кіреді, ал IV–V топтарын тексеру үшін — V-тен төмен емес. Тексеру нәтижесі бойынша берілген топ пен қолданылу мерзімі көрсетілген белгіленген үлгідегі куәлік беріледі. Жаңа қызметкер жұмысқа жіберілгенге дейін оқудан өтіп, топ алуға міндетті.

Куәлік әдетте бір жыл бойы қолданылады — онда қандай топ көрсетілгеніне қарамастан. Кейбір деректер бойынша IV–V топтары бар инженерлік-техникалық қызметкерлер мен басшылар үшін тексеру жиілігі үш жылда бір рет болуы мүмкін, бірақ әдеттегі тәжірибе — жыл сайынғы қайта аттестаттау; нақты тәртіпті өз ұйымыңыздың комиссиясынан нақтылаңыз.

Кезектен тыс тексеру қауіпсіздік қағидалары бұзылғанда, жұмыста 6 айдан астам үзіліс болғанда, жаңа жабдық енгізілгенде, еңбек жағдайлары өзгергенде, жаңа лауазымға тағайындалғанда немесе жазатайым оқиғадан кейін тағайындалады. Қызметкер жоспарлы тексеруден дәлелсіз себеппен өтпей қалса, оның рұқсат тобы бір деңгейге төмендетіледі және 30 күн ішінде кезектен тыс тексеру тағайындалады.

Қолданыстағы куәлігі жоқ қызметкер электр қондырғыларымен жұмысқа кірісуге құқылы емес — бұған жауапкершілікті жұмыс беруші көтереді. ҚР Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау комитеті тексеру кезінде бұзушылықтарды жою туралы нұсқама беруге немесе бұзушылықтар жойылғанға дейін электр қондырғыларын пайдалануға тыйым салуға құқылы; жауапкершілік ҚР ӘҚБтК-де көзделген, ал ауыр салдары бар жазатайым оқиға кезінде қылмыстық жауапкершілік те туындауы мүмкін. Санкциялардың нақты мөлшерін ҚР ӘҚБтК-нің қолданыстағы редакциясынан нақтылаңыз.

Электр қауіпсіздігі бойынша онлайн-оқытуға тыйым салынбаған және қазақстандық нарықта кеңінен қолданылады — көптеген оқу орталықтары осылай жұмыс істейді. Дегенмен II–V топтарының білімін тексеруді ресми түрде комиссия жүргізеді, ал практикалық бөлім — алғашқы көмек көрсете білу — тікелей көрсету немесе басқа шешімді талап етеді; бұл мәселе бойынша бірыңғай норма жоқ, бұл көбіне қалыптасқан нарықтық тәжірибе.

KNOWIKA электр қауіпсіздігі бойынша білімді тексеруге жүйелі онлайн-дайындық ұсынады және қайта растау мерзімдері туралы еске салады — бұл комиссияның өзі жүргізетін аттестаттауды да, ҚР Энергетика министрлігінің қағидаларына сәйкес білімді тексеру нәтижесі бойынша берілетін белгіленген үлгідегі куәлікті де алмастырмайды.