КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы Заң бойынша кез келген міндет „Бұл бізге қатысты ма?“ деген сұрақтан басталады. Егер ұйым немесе кәсіпкер қаржы мониторингі субъектісі болса, оған міндеттердің бүкіл кешені жүктеледі — клиенттерді тиісінше тексеруден бастап жұмыскерлерді оқытуға дейін. Егер субъект болмаса — оның субъект ретіндегі міндеттері жоқ, дегенмен жылыстатуға қатысуға тыйым бәріне қолданылады.
Бұл сабақта біз Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 28 тамыздағы № 191-IV «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңының (бұдан әрі — Заң) 3-бабы бойынша субъектілердің толық тізбесін талдаймыз, барлық субъектілерге қандай міндеттер ортақ екенін, субъектілердің қайсысы жеке-дара жұмыс істейтінін және бұл нені өзгертетінін, сондай-ақ Қаржы мониторингі субъектілеріне КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында даярлау және оқыту бойынша қойылатын талаптар (Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігі Төрағасының 2021 жылғы 9 тамыздағы № 6 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі — Оқыту жөніндегі талаптар) бойынша нақты кім оқуға және тестілеуден өтуге міндетті екенін қарастырамыз.
Осы сабақта не білесіз
- Қаржы мониторингі субъектілеріне кім жатады — Заңның 3-бабы 1-тармағының барлық тармақшалары бойынша, ескертпелерімен және ерекшеліктерімен.
- Мемлекеттік органдар неге субъект болып табылмайды және қандай субъектілер қызметтің басталғаны туралы уәкілетті органға хабарлауға міндетті.
- Субъектілердің әр түрін кім бақылайды және оған кімнің ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптары қолданылады.
- Әр субъектінің қандай базалық міндеттері бар.
- „Қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъект“ нені білдіреді және ол үшін талаптар қалай жұмыс істейді.
- № 6 бұйрық бойынша кім және қашан оқудан және тестілеуден өтуге міндетті.
1. 3-бапты қалай оқу керек
Заңның 3-бабының 1-тармағы «Осы заңның мақсаттары үшін қаржы мониторингінің субъектілеріне:» деген сөздермен басталады — әрі қарай 27 тармақшадан тұратын жабық тізбе келеді, оның үшеуі (14), 17) және 20)) алып тасталған. Тізбе жабық: егер қызмет түрі онда аталмаса, оның қызметі қаржылық қызметке қаншалықты жақын болса да, тұлға субъект болып табылмайды.
Тармақшалардың ішіндегі ескертпелерге назар аудару маңызды. Көптеген тармақшалар тұлғаны субъектілер қатарына тұтастай емес, тек белгілі бір қызмет кезінде қосады: нотариустар — «ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен нотариаттық іс-қимылды жүзеге асыратын», заңгерлер — аталған қызметке қатысты «олар клиенттің атынан немесе оның тапсырмасы бойынша ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларға қатысатын кездегі жағдайларда», бухгалтерлер — «бухгалтерлік есеп саласында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын». Ескертпені қате оқу не міндеттерді өткізіп алуға, не артық жұмысқа әкеледі.
2. Субъектілердің толық тізбесі
Төменде — Заңның 3-бабы 1-тармағының қолданыстағы барлық тармақшалары, салалар бойынша топтастырылған. Тұжырымдар сөзбе-сөз келтірілген.
2.1. Банк секторы және төлемдер
1) тармақша: «банкаралық ақша аударымдары жүйесінің операторын немесе операциялық орталығын, сондай-ақ айрықша қызметі банкноттарды, монеталарды және құндылықтарды инкассациялау болып табылатын заңды тұлғаларды қоспағанда, банктер, Қазақстан Республикасының бейрезидент-банктерінің филиалдары, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар».
Екі ерекшелікке назар аударыңыз: банкаралық ақша аударымдары жүйесінің операторы немесе операциялық орталығы және инкассациялау айрықша қызметі болып табылатын инкассаторлық ұйымдар. Банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға, атап айтқанда, Ұлттық Банктің қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларына арналған лицензиясы негізінде айырбастау пункттері арқылы жұмыс істейтін заңды тұлғалар жатады — Заң оларды ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптарды бекіту жөніндегі өкілеттіктерді бөлу кезінде атайды (11-баптың 3-2-тармағы).
10) тармақша: «ақша аударымы қызметін көрсететін почта операторлары».
12) тармақша: «төлем ұйымдары».
2.2. Бағалы қағаздар нарығы, биржалар, зейнетақы қорлары
2) тармақша: «өз қызметін тауар биржасында жүзеге асыратын және биржалық тауарлармен мәмілелер жасайтын биржалар, биржалық брокерлер, сондай-ақ тауар биржаларының клирингтік орталықтары, қаржы құралдарымен мәмілелер бойынша клирингтік қызметті жүзеге асыратын ұйымдар».
4) тармақша: «бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры және ерікті жинақтаушы зейнетақы қорлары».
5) тармақша: «бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары, орталық депозитарий».
2.3. Сақтандыру және әлеуметтік медициналық сақтандыру
3) тармақша: «сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары, сақтандыру брокерлері, өзара сақтандыру қоғамдары, Қазақстанның Экспорттық-кредиттік агенттігі, Қазақстан Республикасының бейрезиденттері-сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдарының филиалдары, Қазақстан Республикасының бейрезиденттері-сақтандыру брокерлерінің филиалдары».
18) тармақша: «әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры».
2.4. Кредиттеу және лизинг
11) тармақша: «микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйымдар».
13) тармақша: «лизинг беруші ретінде лизингтік қызметті лицензиясыз жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер және заңды тұлғалар».
Ломбардтар Заңда шекті операцияларды сипаттау кезінде аталғанын атап өтейік (4-бап 1-тармағының 1-1) тармақшасы), бірақ 3-бапта олардың жеке тармақшасы жоқ. Нақты ломбардтың 3-баптың қай тармақшасына жататыны оның қызмет түрімен айқындалады; бұл сабақ мұндай саралауды қарастырмайды.
2.5. Заңгерлер, нотариустар, бухгалтерлер, аудиторлар
6) тармақша: «ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен нотариаттық іс-қимылды жүзеге асыратын нотариустар».
7) тармақша: «адвокаттар, заң консультанттары және заң мәселелері бойынша басқа да тәуелсіз мамандар мынадай қызметтерге:
жылжымайтын мүлiктi сатып алуға-сатуға;
клиенттің ақшасын, бағалы қағаздарын немесе өзге мүлкін басқаруға;
банктік шоттарды немесе бағалы қағаздар шоттарын басқаруға;
компанияны құру, қамтамасыз ету, оның жұмыс істеуі немесе оны басқару үшін қаражат жинақтауға;
заңды тұлғаларды құруға, сатып алуға-сатуға, олардың жұмыс істеуіне немесе оларды басқаруға қатысты олар клиенттің атынан немесе оның тапсырмасы бойынша ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларға қатысатын кездегі жағдайларда»
Заң мәселелері жөніндегі тәуелсіз маман ұғымы 1-баптың 3-7) тармақшасында берілген: бұл «заң қызметтерін дербес те, әріптес немесе заң көмегін көрсететін кәсіпкерлік субъектісімен еңбек шартының негізінде жұмыскер ретінде де көрсететін жеке тұлға».
8) тармақша: «бухгалтерлік есеп саласында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын бухгалтерлiк ұйымдар мен кәсiби бухгалтерлер, аудиторлық ұйымдар».
Бұл топ үшін хабарлау міндетінің маңызды шектеуі бар. Заңның 10-бабының 3-тармағы қаржы мониторингіне жататын операция туралы мәліметтер мен ақпаратты мыналар бермейтінін белгілейді:
«1) адвокаттар, заң консультанттары және заң мәселелері бойынша басқа да тәуелсіз мамандар, егер бұл мәлiметтер мен ақпарат анықтау, алдын ала тергеу органдарында, соттарда жеке және (немесе) заңды тұлғалардың атынан өкiлдiк ету және оларды қорғау мәселелерi бойынша заң көмегiн көрсетуге байланысты, сондай-ақ шешілуі кәсіптік заң білімін, талап арыздар, шағымдар және құқықтық сипаттағы басқа да құжаттар жазуды талап ететін мәселелер бойынша олардың консультациялар, түсіндірулер, кеңестер және жазбаша қорытындылар түріндегі заң көмегін көрсетуі кезінде алынған болса;
- нотариустар ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен байланысты емес нотариаттық әрекеттерді жүзеге асырған кезде, сондай-ақ шешілуі кәсіптік заң білімін талап ететін мәселелер бойынша олардың консультациялар, түсіндірулер түрінде заң көмегін көрсетуі кезінде бермейді.»
Басқаша айтқанда, соттағы қорғау және консультация — кәсіби құпия саласы; клиенттің операциясына қатысу — қаржы мониторингі саласы. Бір заңгер күннің бірінші жартысында клиентке кеңес беруі (хабарлау міндеті жоқ), ал екінші жартысында оның тапсырмасы бойынша жылжымайтын мүлік сатып алуды жүргізуі мүмкін (мұнда ол қаржы мониторингі субъектісі).
2.6. Ойын бизнесі
9) тармақша: «ойын бизнесі мен лотереяларды ұйымдастырушылар».
2.7. Асыл заттар және жылжымайтын мүлік
15) тармақша: «бағалы металдармен және асыл тастармен, олардан жасалған зергерлік бұйымдармен операцияларды жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер және заңды тұлғалар».
1-баптың 2-2) тармақшасы бұлардың кім екенін нақтылайды: «бағалы металдарды, олардың химиялық қосылыстарын, асыл тастарды медициналық мақсаттарда, ғылыми-зерттеу мақсаттарында не құралдардың, аспаптардың, жабдықтардың және өндірістік-техникалық мақсаттағы бұйымдардың құрамында пайдаланатын діни ұйымдарды, музейлерді және ұйымдарды қоспағанда, бағалы металдарды және асыл тастарды, олардан жасалған зергерлік бұйымдарды сатып алуды-сатуды жүзеге асыратын тұлғалар». Түйінді сөз — „сатып алуды-сатуды“. Тек клиенттердің бұйымдарын жөндейтін зергерлік шеберхана бұл анықтама бойынша 15) тармақшаға жатпайды; зергерлік бұйымдарды сататын дүкен — жатады.
16) тармақша: «жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату мәмілелерін жүзеге асыру кезінде делдалдық қызметтер көрсететін дара кәсіпкерлер және заңды тұлғалар».
Бұлар — риелторлар. Назар аударыңыз: әңгіме сатып алу-сату кезіндегі делдалдық туралы. Тек жалға беру кезіндегі делдалдық бұл тармақшада аталмаған.
2.8. „Астана“ халықаралық қаржы орталығы
19) тармақша: «"Астана" халықаралық қаржы орталығының (бұдан әрі – АХҚО) аумағында Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдарына сәйкес АХҚО Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитеті уәкілетті органмен келісу бойынша айқындайтын жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын "Астана" халықаралық қаржы орталығының қатысушылары».
2.9. Мемлекеттік корпорация және байланыс
21) тармақша: «"Азаматтарға арналған үкімет" мемлекеттік корпорациясы».
22) тармақша: «ұялы байланыс операторлары».
2.10. Цифрлық активтер
23) тармақша: «қамтамасыз етілмеген цифрлық активтерді айырбастау операторлары».
24) тармақша: «цифрлық қаржы активтері платформасының операторлары».
25) тармақша: «цифрлық активтердің сауда платформасының операторлары».
26) тармақша: «цифрлық қаржы активтерінің эмитенттері».
27) тармақша: «цифрлық активтер саласында қызметті жүзеге асыратын, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ерекше реттеу режиміне қатысушылар».
2.11. Алып тасталған тармақшалар
14), 17) және 20) тармақшалар алып тасталған (тиісінше 2019 жылғы 3 шілдедегі № 262-VI, 2016 жылғы 26 шілдедегі № 12-VI және 2026 жылғы 16 қаңтардағы № 259-VIII заңдарымен; соңғы алып тастау 2026 жылғы 1 мамырдан бастап қолданылады). Егер сіздің ішкі бақылау қағидаларыңызда немесе шарттарыңызда осы тармақшаларға сілтемелер кездессе, оларды өзектендіру керек.
3. Кім субъект болып табылмайды және кім хабарлауға міндетті
3.1. Мемлекеттік органдар
3-баптың 2-тармағы: «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары қаржы мониторингінің субъектілері болып табылмайды.» Мемлекеттік органдардың бұл салада өз міндеттері бар — Заңның 18-бабы бойынша олар, атап айтқанда, дербес анықтаған күдікті операциялар туралы уәкілетті органға хабарлайды және тоқтатып қою жөніндегі шараларды қабылдайды. Бірақ бұл субъектінің міндеттері емес, басқа сипаттағы міндеттер. Бұл ретте „Азаматтарға арналған үкімет“ мемлекеттік корпорациясы мемлекеттік орган болып табылмайды және 21) тармақшада субъект ретінде тікелей аталған.
3.2. Қызметтің басталғаны және тоқтатылғаны туралы хабарлама
3-баптың 3-тармағы: «Осы баптың 1-тармағының 7) (адвокаттарды қоспағанда), 13), 15) және 16) тармақшаларында көрсетілген қаржы мониторингі субъектілері "Рұқсаттар және хабарламалар туралы" Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен уәкілетті органға қызметті бастағаны немесе тоқтатқаны туралы хабарлама жіберуге міндетті.»
Яғни хабарлауға міндеттілер:
- заң консультанттары және заң мәселелері бойынша басқа да тәуелсіз мамандар (адвокаттар — жоқ);
- лицензиясыз лизинг берушілер;
- бағалы металдармен және асыл тастармен, олардан жасалған зергерлік бұйымдармен операцияларды жүзеге асыратын тұлғалар;
- риелторлар.
Уәкілетті орган мұндай хабарламалардың мемлекеттік цифрлық тізілімін жүргізеді (Заңның 16-бабының 13-1) тармақшасы).
4. Кім кімді бақылайды
Жұмыскер үшін қай орган тексеруге келетінін және оның ұйымына кімнің ішкі бақылау қағидаларына (ІБҚ) қойылатын талаптары қолданылатынын білу маңызды. Бұл Заңның 11-бабының 3-2-тармағымен және 14-бабымен айқындалады.
| Субъектілер (3-бап 1-тармағының тармақшалары) | ІБҚ-ға қойылатын талаптарды белгілейді |
|---|---|
| 1) (тек айырбастау пункттері арқылы жұмыс істейтіндерді қоспағанда), 2) (тауар биржаларын және олармен байланысты брокерлер мен клирингтік орталықтарды қоспағанда), 3), 4), 5), 11), 26) (эмитенттердің бір бөлігі) | қаржы реттеушісі уәкілетті органмен келісу бойынша |
| 1) (тек айырбастау пункттері арқылы жұмыс істейтіндер), 12), 23), 24), 25), 26) (эмитенттердің бір бөлігі), 27) | Ұлттық Банк уәкілетті органмен келісу бойынша |
| 6), 9), 10), сондай-ақ тауар биржалары, тауар биржасындағы биржалық брокерлер және тауар биржаларының клирингтік орталықтары | тиісті мемлекеттік орган уәкілетті органмен келісу бойынша |
| 7), 8), 13), 15), 16), 18), 21), 22) | уәкілетті орган |
| 19) | АХҚО-ның Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитеті уәкілетті органмен келісу бойынша |
- (адвокаттарды қоспағанда), 8) (аудиторлық ұйымдарды қоспағанда), 13), 15), 16), 18), 21) және 22) тармақшалар бойынша субъектілерге мемлекеттік бақылауды уәкілетті орган жүзеге асырады (16-баптың 13-5) тармақшасы, 14-баптың үшінші бөлігі). Бұл субъектілерге Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігі Төрағасының 2021 жылғы 6 тамыздағы № 4 бұйрығымен бекітілген Қаржылық емес сектор үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптар қолданылады.
5. Әр субъектінің базалық міндеттері
Қызмет түріне қарамастан, әр субъектінің ортақ міндеттер жиынтығы бар. Мұнда біз оларды тек санап шығамыз; әрқайсысы курстың келесі модульдерінде егжей-тегжейлі талданады.
5.1. Өз қызметтерін пайдалануға жол бермеу
11-баптың 1-тармағы жалпы міндетті тұжырымдайды: «Қаржы мониторингінің субъектілері өздерінің көрсететін қызметтерін басқа тұлғалар қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру немесе оған жәрдемдесу мақсаттары үшін пайдаланбайтындай шаралар қабылдайды.»
Қалған барлық міндеттер — осыны орындау тәсілдері.
5.2. Ішкі бақылау қағидалары
11-баптың 2-тармағы: субъектілер «ішкі бақылау ережелерін және оны жүзеге асыру бағдарламасын әзірлейді, сондай-ақ ережелерді сақтауға және бағдарламаны іске асыруға жауапты болады». 3-тармақ міндетті бағдарламаларды атайды:
- жауапты адамды тағайындауды қоса алғанда, ішкі бақылауды ұйымдастыру бағдарламасы;
- тәуекелді басқару бағдарламасы;
- клиенттерді сәйкестендіру бағдарламасы;
- клиенттердің операцияларына мониторинг жүргізу және оларды зерделеу бағдарламасы;
- «қаржы мониторингі субъектілерін қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласында даярлау және оқыту бағдарламасын»;
- субъектінің қалауы бойынша өзге де бағдарламалар.
ІБҚ-ны заңды тұлғаның басқару органы немесе атқарушы органы, ал заңды тұлға құрмайтын субъект — өзі әзірлейді және қабылдайды (11-баптың 3-тармағы). ІБҚ-ның болмауы және олардың талаптарға сәйкес келмеуі — әкімшілік құқық бұзушылықтардың жеке құрамдары (Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 16 және 15-бөліктері). 4-модуль.
5.3. Тәуекелдерді бағалау
11-1-баптың 7-тармағы субъектілерді тәуекелдерді бағалауға, бағалау нәтижелерін құжатпен тіркеуге және жаңартуға, тәуекелдерді басқару жөніндегі шараларды әзірлеуге және клиенттерді тәуекел дәрежесі бойынша сыныптауға міндеттейді. 2-модуль.
5.4. Клиенттерді тиісінше тексеру
5-баптың 1-тармағы: «Қаржы мониторингi субъектiлерi Қазақстан Республикасының қылмыстық жолмен алынған кiрiстердi заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы iс-қимыл туралы заңнамасына сәйкес өз клиенттерiн (олардың өкілдерін) және бенефициарлық меншік иелерін тиiсiнше тексеру жөнiнде шаралар қолдануға тиiс.» Тексеру іскерлік қатынастар орнатылған кезде, операциялар, оның ішінде күдікті операциялар жүзеге асырылған кезде және бұрын алынған мәліметтердің анықтығына күмән болған кезде жүргізіледі (5-баптың 2-тармағы). 2-модуль.
5.5. Операциялар туралы хабарламалар
10 және 10-1-баптар уәкілетті органға қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы және клиенттің күдікті қызметі туралы мәліметтерді — бөлінген байланыс арналары арқылы электрондық тәсілмен, белгіленген мерзімдерде беруге міндеттейді. 3-модуль.
5.6. Жеке кабинетте тіркелу
10-баптың 2-1-тармағы: субъектілер «қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы ақпарат пен мәліметтердің бар-жоғына қарамастан, уәкілетті органның бөлінген байланыс арналарындағы жеке кабинетте тіркелуге міндетті». Жеке кабинетте тәуекелдерді бағалау нәтижелері, ІБҚ және тестілеуден өткені туралы сертификат орналастырылады.
5.7. Бас тарту, тоқтата тұру, тоқтатып қою
13-бап тиісінше тексеру шараларын қабылдау мүмкін болмаған кезде іскерлік қатынастар орнатудан немесе операция жүргізуден бас тартуға міндеттейді; 12, 12-1 және 13-баптар — тиісті тізбелердегі тұлғалардың операцияларын тоқтатып қоюға. 3 және 4-модульдер.
5.8. Құжаттарды сақтау
11-баптың 4-тармағы: клиентті тиісінше тексеру нәтижелері бойынша алынған құжаттар мен мәліметтер, оның ішінде клиенттің дерекнамасы және онымен хат-хабар алмасу «клиентпен іскерлік қатынастарды тоқтатқан күннен бастап кемiнде бес жыл» сақталады; операциялар, оның ішінде күдікті операциялар туралы құжаттар мен мәліметтер, сондай-ақ күрделі, ерекше ірі және басқа да ерекше операцияларды зерделеу нәтижелері — «операция жасалғаннан кейін кемінде бес жыл». Олар «валюта сомасы мен түрлерін қоса алғанда, клиенттің операцияларын қалпына келтіруге мүмкіндік беретін ақпаратты қамтуға тиіс».
5.9. Клиентке хабарлауға тыйым
11-баптың 5-тармағы клиенттерге және өзге де тұлғаларға олардың қатысында қабылданатын КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ жөніндегі шаралар туралы хабарлауға тыйым салады. Ерекшеліктер сол жерде аталған: клиентке операцияларды тоқтатып қою туралы, іскерлік қатынастар орнатудан бас тарту туралы және операция жүргізуден бас тарту туралы хабарлауға болады. „Біз операция жүргізуден бас тартамыз“ деуге болады; „біз сіз туралы уәкілетті органға хабарлама жібердік“ деуге — болмайды. 3-модуль.
5.10. Уәкілетті органның сұрау салуларына жауаптар
Мерзімі — үш жұмыс күні, күдікті операцияны талдауға байланысты сұрау салу бойынша — бір жұмыс күнінен кешіктірмей (10-баптың 3-1-тармағы; алдыңғы сабақта талданды).
5.11. Қаржы топтары мен агенттердің ерекшеліктері
1-баптың 8-1) тармақшасы: қаржы тобы — «қаржы мониторингі субъектілері болып табылатын және өз арасында осы Заңға сәйкес өзара іс-қимыл жасайтын заңды тұлғалар тобы». Қаржы тобының қатысушылары болып табылатын 1)–5), 11) және 12) тармақшалар бойынша субъектілер топ үшін ІБҚ қабылдауға (11-баптың 3-тармағы) және шарттар сақталған кезде топ ішінде ақпарат алмасуға (11-баптың 6-тармағы) құқылы. Субъектілер өз филиалдарының, өкілдіктерінің және еншілес ұйымдарының ІБҚ-ны сақтауын қамтамасыз етеді (11-баптың 3-1-тармағы). Ал төлем агентімен немесе қосалқы төлем агентімен агенттік шарт жасасқан ұйымдар «оны қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі өздерінің бағдарламаларына енгізуге және оның осындай бағдарламаларды орындауына бақылауды жүзеге асыруға міндетті».
5.12. Субъектіні қорғау
«Ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды уәкілетті органға осы Заңға сәйкес берген жағдайда» субъектілер, олардың жұмыскерлері және лауазымды адамдары хабарлау нәтижелеріне қарамастан жауаптылықта болмайды (11-баптың 7-тармағы).
6. Қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъектілер
6.1. Бұл ұғым қайдан шыққан
Заң „қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъект“ ұғымын пайдаланбайды. Оны Оқыту жөніндегі талаптар енгізеді. 2-тармақтың 1) тармақшасы:
«субъектілер – өз қызметін жеке-дара жүзеге асыратын қаржы мониторингі субъектілері және КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы заңнаманы сақтаумен байланысты функцияларды жүзеге асыратын қаржы мониторингі субъектілерінің қызметкерлері»
Бұл анықтамадан екі қорытынды шығады.
Біріншіден, Оқыту жөніндегі талаптардың мақсаттары үшін „субъект“ — бұл адам: не қызметті өзі жалғыз жүргізетін адам, не КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ жөніндегі функцияларды орындайтын ұйым қызметкері.
Екіншіден, „жеке-дара“ қызмет түрлерінің тізбесі Заңда да, Оқыту жөніндегі талаптарда да жоқ. Жеке-даралық — нақты мән-жай: адам қызметті өзі көрсетеді және субъектінің барлық міндеттерін өзі орындайды, оларды жүктеуге болатын қызметкерлерсіз. Әдеттегі мысалдар — қызметкерлері жоқ жекеше нотариус, өз бетінше практика жүргізетін адвокат, жалдамалы жұмыскерлерсіз дара кәсіпкер ретінде жұмыс істейтін кәсіби бухгалтер немесе риелтор.
6.2. Жеке-дара субъект үшін не өзгереді
Жауапты адам. Қаржылық емес сектор үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптар қолданылатын субъектілер үшін — Заңның 3-бабы 1-тармағының 7), 8), 13), 15), 16), 18), 21) және 22) тармақшалары — сол Талаптардың 6-тармағы (ҚМА-ның № 4 бұйрығы) белгілейді: «Субъект дара кәсіпкер немесе жеке тұлға болған жағдайда, өзін жауапты адам ретінде тағайындайды. Бұл ретте жауапты адамға қойылатын талаптар, сертификаттың болуын қоспағанда, оларға қолданылмайды.» Яғни еңбек өтіліне, білімге және басшы мәртебесіне қойылатын талаптар мұндай субъектіге қолданылмайды, бірақ тестілеу туралы сертификат міндетті.
Тестілеу. Оқыту жөніндегі талаптардың 11-тармағы: «Қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъектілер өз қызметін жүзеге асырғаннан бастап 3 (үш) ай ішінде» уәкілетті органның интернет-ресурсында өз қызметінің түріне сәйкес онлайн форматта тестіленуші тұлғаның биометриялық бақылауын пайдалана отырып тестілеуден өтеді.
Қосымша оқыту. Оқыту жөніндегі талаптардың 6-тармағы қосымша оқытуды өткізуді ІБҚ-ны сақтау үшін жауапты субъектіге жүктейді, «өз қызметін жеке жүзеге асыратын субъектілерді қоспағанда». Жеке-дара субъектіге өзін-өзі оқытудың қажеті жоқ — бірақ заңнаманың және өз ІБҚ-сының өзгерістерін білуге, әрине, міндетті.
Оқытуды ұйымдастыру және есепке алу. Оқыту жөніндегі талаптардың 15-тармағы: «Өз қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъектілер оқыту бағдарламасынан өту тәртібін өз бетінше белгілейді.» Яғни жеке-дара субъект оқыту бағдарламасынан өтуді өзі ұйымдастырады және оның есебін де өзі жүргізеді.
7. Кім және қашан оқуға және тестілеуден өтуге міндетті
7.1. Оқыту
Оқыту жөніндегі талаптардың 6-тармағы: «Субъектілер КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ мақсатында осы Талаптарда көзделген оқу бағдарламасына сәйкес оқудан өтеді.» 2-тармақтағы „субъектілер“ анықтамасын ескере отырып, бұл жеке-дара субъектілерге және КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнаманы сақтаумен байланысты функцияларды орындайтын қызметкерлерге қатысты.
„Заңнаманы сақтаумен байланысты функцияларды жүзеге асыратын қызметкерлер“ деген кімдер? Оқыту жөніндегі талаптар бұл тізбені бермейді, оны субъектінің өзі өз ІБҚ-сында айқындайды. Іс жүзінде КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ жөніндегі функцияларды тек комплаенс бөлімшесі ғана орындамайды: сәйкестендіру үшін құжаттарды қабылдайтын банк операционисі, шартты ресімдейтін сақтандыру ұйымының менеджері, сатып алушымен сөйлесетін жылжымайтын мүлік агенті — бәрі де клиенттерді сәйкестендіру бағдарламасын орындайды. Оқыту бағдарламасына кімді енгізу керектігін шешкенде басшыға ІБҚ бағдарламаларын іс жүзінде кім орындайтынына сүйенген жөн.
7-тармақ функцияларды бастағанға дейін оқу туралы арнайы қағиданы белгілейді: «Субъектінің басшысы КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ туралы заңнаманы сақтаумен байланысты функцияларын жүзеге асыруды бастағанға дейін КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ мақсатында оқудан өтетін жауапты тұлғалардың тізбесін бекітеді.» Іс жүзінде бұл — КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесінің жұмыскерлері.
„Функцияларын жүзеге асыруды бастағанға дейін“ деген сөздерге назар аударыңыз. Бөлімшенің жаңа жұмыскері алдымен жұмысқа кірісіп, содан кейін қашан болса да оқудан өте алмайды.
Қосымша оқытуды (6-тармақ) ІБҚ-ны сақтау үшін жауапты субъект екі жағдайда өткізеді: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласындағы жаңа нормативтік құқықтық актілер қабылданған немесе қолданыстағыларына өзгерістер енгізілген кезде және жаңа ІБҚ бекітілген немесе қолданыстағылары өзгертілген кезде.
7.2. Тестілеу
| Кім | Қашан | Норма |
|---|---|---|
| КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бойынша жауапты қызметкер және (немесе) КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесінің қызметкері | КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнаманы сақтауға байланысты функцияларды орындауды бастамас бұрын | 10-тармақ |
| Қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъект | қызметті бастағаннан кейін 3 ай ішінде | 11-тармақ |
| КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында ұлттық немесе халықаралық сертификаттары бар субъектілер | өз қызметінің түріне сәйкес тестілеуден өтеді | 9-тармақ |
| Өткендердің бәрі | қайтадан — тестілеуден өткен күннен бастап 3 жылда кемінде 1 рет | 3-тармақ |
10-тармақ былай басталады: «КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ бойынша жауапты қызметкер және (немесе) КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ бөлімшесінің қызметкері Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ туралы заңнамасын сақтауына байланысты функцияларын орындауды бастамас бұрын өз қызметінің түріне сәйкес уәкілетті органның интернет-ресурсында» онлайн форматта тестіленуші тұлғаның биометриялық бақылауын пайдалана отырып тестілеуден өтеді.
„Өз қызметінің түріне сәйкес“ деген сөздерге назар аударыңыз: тестілеу субъектінің қызмет түрі бойынша өтеді. Банктен сақтандыру ұйымына ауысқан жұмыскер бұрынғы нәтижесінің жаңа жұмысқа сай келетін-келмейтінін бағалағанда мұны ескеруі керек; бұл сұрақты сабақ қарастырмайды.
Тесттің өз параметрлері (100 сұрақ, 100 минут, кемінде 70 дұрыс жауап, 14 күнтізбелік күннен кейін қайта әрекет, нәтиженің 3 жылдық қолданылу мерзімі) алдыңғы сабақта талданды. Оқыту жөніндегі талаптардың 13-тармағы сондай-ақ «Сертификат оның қолданылу мерзімі ішінде заңды күшке ие және электрондық не баспа түрінде ұсынылуы мүмкін» екенін белгілейді.
7.3. Растау қайда сақталады
- Тестілеуден өткені туралы сертификат субъектінің жеке кабинетінде орналастырылады (Заңның 10-бабы 2-1-тармағының 3) тармақшасы); қаржылық емес сектор үшін бұл ҚМА-ның ІБҚ-ға қойылатын талаптарының 6-тармағында тікелей қайталанған: «Сертификат субъектінің жеке кабинетінде орналастырылады».
- Оқыту бағдарламасынан өтуді есепке алуды жауапты қызметкер жүргізеді (Оқыту жөніндегі талаптардың 14-тармағы), жеке-дара субъект оқытуды өзі ұйымдастырады (15-тармақ).
- Қызметкердің оқыту бағдарламасынан өткенін растайтын сертификат қызметкердің жеке ісіне тіркеледі (15-тармақ).
- Тестілеуден өткен адамдарды есепке алуды уәкілетті орган жүргізеді (16-тармақ).
7.4. Курс нені алмастырмайды
Үш ескертпе — курстың сертификаты ҚМА интернет-ресурсындағы тестілеуді алмастырмайды, оқыту сағаттары нормативтік түрде белгіленбеген, „үш жылда кемінде бір рет“ оқытуға емес, тестілеуге қатысты — алдыңғы сабақта (7.3-бөлім) егжей-тегжейлі талданды. Олар жоғарыда сөз болған барлық субъектілер мен жұмыскерлерге толық қатысты.
8. Практикадан жағдайлар
1-жағдай. Заң консультанты. Заң консультанты — заң көмегін көрсететін компанияда еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін жеке тұлға — клиенттің тапсырмасы бойынша ол үшін жауапкершілігі шектеулі серіктестік құруға қатысады, содан кейін сенімхат бойынша осы серіктестіктің банктік шотын басқарады: төлем тапсырмаларын дайындайды және қол қояды. Оның әріптесі сол күні басқа клиенттің мүддесін еңбек дауы бойынша сотта білдіреді. Талдау. 1-баптың 3-7) тармақшасы заң мәселелері жөніндегі тәуелсіз маманды «заң қызметтерін дербес те, әріптес немесе заң көмегін көрсететін кәсіпкерлік субъектісімен еңбек шартының негізінде жұмыскер ретінде де көрсететін жеке тұлға» ретінде анықтайды. 3-бап 1-тармағының 7) тармақшасы заң консультанттарын және басқа да тәуелсіз мамандарды аталған қызметке қатысты «олар клиенттің атынан немесе оның тапсырмасы бойынша ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларға қатысатын кездегі жағдайларда» субъектілерге жатқызады — олардың ішінде «заңды тұлғаларды құруға, сатып алуға-сатуға, олардың жұмыс істеуіне немесе оларды басқаруға» және «банктік шоттарды немесе бағалы қағаздар шоттарын басқаруға». Бірінші консультант жұмысының екі бөлігі де осы тармақшаға жатады. Соттағы өкілдік — ол бойынша мәліметтер берілмейтін сала (10-бап 3-тармағының 1) тармақшасы). 7) тармақша бойынша субъектілер (адвокаттарды қоспағанда) қызметтің басталғаны туралы хабарлама жіберуге міндетті (3-баптың 3-тармағы); олардың ІБҚ-сына қойылатын талаптарды уәкілетті орган белгілейді (ҚМА-ның № 4 бұйрығы).
2-жағдай. Нотариус. Қызметкерлері жоқ жекеше нотариус сенімхаттарды куәландырады, қолтаңбалардың түпнұсқалығын куәландырады, сондай-ақ жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату шарттарын және қарыз шарттарын куәландырады. Талдау. Ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен нотариаттық іс-қимылдар (сатып алу-сату, қарыз) бойынша нотариус — қаржы мониторингі субъектісі (3-бап 1-тармағының 6) тармақшасы). Ақшамен және мүлікпен байланысты емес іс-қимылдар бойынша мәліметтер берілмейді (10-бап 3-тармағының 2) тармақшасы). Нотариустардың ІБҚ-сына қойылатын талаптарды тиісті мемлекеттік орган уәкілетті органмен келісу бойынша белгілейді (11-баптың 3-2-тармағы); ҚМА-ның № 4 бұйрығы нотариустарға қолданылмайды, және бұл сабақ олардың ІБҚ-сына қойылатын талаптарды қарастырмайды. Есесіне Оқыту жөніндегі талаптар — бәріне ортақ: жеке-дара жұмыс істейтін нотариус қызметті бастағаннан кейін үш ай ішінде уәкілетті органның интернет-ресурсында тестілеуден өтеді (11-тармақ) және оқыту бағдарламасынан өту тәртібін өзі белгілейді (15-тармақ).
3-жағдай. Зергерлік шеберхана. Дара кәсіпкер тек клиенттердің зергерлік бұйымдарын жөндеумен және тазалаумен айналысады. Бір жылдан кейін ол халықтан алтын сынығын сатып алып, дайын бұйымдарды сата бастайды. Талдау. Қызмет жөндеумен шектелген кезде сатып алу-сату болған жоқ және 1-баптың 2-2) тармақшасы оны қамтымады. Сатып алу және сату басталғаннан кейін кәсіпкер 3-бап 1-тармағының 15) тармақшасы бойынша субъект болды: ол қызметтің басталғаны туралы хабарлама жіберуге, жеке кабинетте тіркелуге, ІБҚ бекітуге, өзін жауапты адам етіп тағайындауға және қызметті бастағаннан кейін үш ай ішінде тестілеуден өтуге (егер жеке-дара жұмыс істесе) міндетті.
4-жағдай. Қызметкерлері бар жылжымайтын мүлік агенттігі. Жылжымайтын мүлік агенттігінде он екі агент және директор бар. Директор жауапты адам етіп өзін тағайындады және тестті тек өзі тапсыруы керек деп санайды. Талдау. Функцияларды орындауды бастағанға дейін тестілеу КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бойынша жауапты қызметкер және (немесе) КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесінің қызметкері үшін міндетті (10-тармақ). Агенттер, егер КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесіне кірмесе, 10-тармақ бойынша тестілеуден өтпеуі мүмкін, бірақ егер олар клиенттерді сәйкестендіру бағдарламасын орындаса, оларды оқыту бағдарламасына енгізген жөн — клиентпен алғашқы кездесу дәл солардың мойнында. Директор сондай-ақ жауапты адамға қойылатын талаптарға сәйкес келуі тиіс (ҚМА-ның ІБҚ-ға қойылатын талаптарының 6-тармағы), өйткені агенттік — дара кәсіпкер емес, заңды тұлға.
5-жағдай. Банк, комплаенстің жаңа қызметкері. Банк КЖ/ТҚ бөлімшесіне маман қабылдап, оған бірден операцияларды талдауды тапсырды, тестілеуден „сынақ мерзімі ішінде өтеді“ деп шешті. Талдау. Оқыту жөніндегі талаптардың 7 және 10-тармақтары жұмыскердің оқудан да, тестілеуден де функцияларды жүзеге асыруды бастағанға дейін өтуін талап етеді. Тестілеуге дейін операцияларды талдауға жіберу — инспектор жұмысқа қабылдау туралы бұйрықтың күнін, функцияларға жіберу күнін және сертификаттың күнін салыстыра отырып көретін бұзушылық.
6-жағдай. Ұялы байланыс операторы. Ұялы байланыс операторының сату жөніндегі маманы өз компаниясының қаржы мониторингі субъектісі екеніне таң қалады. Талдау. Ұялы байланыс операторлары 3-бап 1-тармағының 22) тармақшасында тікелей аталған; олардың ІБҚ-сына қойылатын талаптарды уәкілетті орган белгілейді (11-баптың 3-2-тармағы), оларды да сол бақылайды. Оператордың нақты қандай операциялары мониторингке жататыны 3-модульде талданады.
9. Әдеттегі қателер
- „Біз қаржы ұйымы емеспіз, демек субъект емеспіз“. 3-баптың тізбесі риелторларды, зергерлерді, бухгалтерлерді, ұялы байланыс операторларын, Мемлекеттік корпорацияны қамтиды — тек қаржы ұйымдарын ғана емес.
- Қызметтің басталғаны туралы хабарлама жібермеу. 7) (адвокаттардан басқа), 13), 15) және 16) тармақшалар үшін бұл тікелей міндет.
- Заңгердің немесе нотариустың бүкіл қызметі мониторингке жатады деп санау. Жоқ — тек тиісті тармақшада аталған қызмет қана; консультациялар мен өкілдікке 10-баптың 3-тармағы қолданылады.
- КЖ/ТҚ бөлімшесінің жұмыскерін оқу мен тестілеуге дейін функцияларға жіберу. Оқыту жөніндегі талаптардың 7 және 10-тармақтары оқу мен тестілеуді функцияларды жүзеге асыруды бастағанға дейін талап етеді.
- Жеке-дара субъект „қызметкерлері жоқ болғандықтан“ тестілеуден өтпейді. 11-тармақ оны қызметті бастағаннан кейін үш ай ішінде тестілеуден өтуге міндеттейді.
- Оқытуды есепке алмау. Есепке алу — жауапты қызметкердің міндеті (14-тармақ), ал жеке-дара субъект оқыту бағдарламасынан өту тәртібін де, оның есебін де өзі айқындайды (15-тармақ).
- Тестілеу туралы сертификатты және курстан өткені туралы құжатты шатастыру. Жеке кабинетке тестілеуден өткені туралы сертификат орналастырылады; оқыту бағдарламасынан өткені туралы құжат жеке іске тіркеледі.
10. Инспектор нені тексереді
- Субъектінің мәртебесі. Нақты қызмет 3-баптың тармақшаларының біріне сәйкес келе ме және егер талап етілсе, хабарлама жіберілді ме.
- Жеке кабинет. Субъект тіркелді ме, ІБҚ, тәуекелдерді бағалау нәтижелері және тестілеу туралы сертификат орналастырылды ма.
- Жауапты адам. Тағайындау туралы бұйрық, талаптарға сәйкестігі (жеке-дара субъект үшін — сертификаттың болуы).
- Күндер. Қызметтің басталған немесе жұмыскерді қабылдаған күні, КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ жөніндегі функцияларға жіберу күні, оқу күні және тестілеу туралы сертификаттың күні салыстырылады; нәтиженің үш жылдық қолданылу мерзімінің өтпегені тексеріледі.
- Оқыту бағдарламасы және оның орындалуы. ІБҚ-да бағдарлама бар ма, оқудан өтетін жауапты тұлғалардың тізбесі бекітілді ме (7-тармақ), есеп жүргізіле ме (14, 15-тармақтар), заңнама мен ІБҚ өзгергеннен кейін қосымша оқыту өткізілді ме (6-тармақ). ІБҚ-да бекітілген даярлау және оқыту бағдарламасын орындамау Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 11-бөлігінің құрамын құрайды.
11. Ең бастысы қысқаша
- Заңның 3-бабы 1-тармағындағы субъектілер тізбесі жабық; көптеген тармақшаларда субъектілер аясын белгілі бір қызметпен шектейтін ескертпелер бар.
- Мемлекеттік органдар субъект болып табылмайды; „Азаматтарға арналған үкімет“ мемлекеттік корпорациясы — субъект.
- Заңгерлер (адвокаттардан басқа), лицензиясыз лизинг берушілер, асыл заттарды сатушылар және риелторлар қызметтің басталғаны және тоқтатылғаны туралы уәкілетті органға хабарлауға міндетті.
- Субъектілердің әр түрі үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптарды белгілі бір орган белгілейді; қаржылық емес сектор үшін — ҚМА (№ 4 бұйрық).
- Ортақ міндеттер: оқыту бағдарламасы бар ІБҚ, тәуекелдерді бағалау, тиісінше тексеру, хабарламалар, жеке кабинетте тіркелу, бас тарту, тоқтата тұру және тоқтатып қою, құжаттарды кемінде бес жыл сақтау, клиентке хабарлауға тыйым.
- Жеке-дара субъект өзін жауапты адам етіп тағайындайды, қызметті бастағаннан кейін үш ай ішінде тестілеуден өтеді және оқытуды өзі ұйымдастырады.
- КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесінің жұмыскерлері және жауапты қызметкер функцияларды орындауды бастағанға дейін оқудан және тестілеуден өтеді; тестілеу үш жылда кемінде бір рет қайталанады.
- Курстың сертификаты ҚМА интернет-ресурсындағы тестілеуді алмастырмайды; оқыту сағаттары нормативтік түрде белгіленбеген.
Осы сабақпен бірінші модуль аяқталады. Екінші модульде біз әр субъектінің басты құралына — клиентті тиісінше тексеруге көшеміз.