Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама міндеттерді біркелкі бөлмейді. Мемлекеттік қызметші үшін ол әрбір қадамды дерлік жазып береді: нені декларациялау керек, нені қабылдауға болмайды, не туралы хабардар ету керек. Жеке компания жұмыскерінің тікелей міндеттері әлдеқайда аз, ал әдетте „сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс“ деп аталатын нәрсенің көбі жеке бизнес үшін талап емес, құқық немесе жақсы практика болып табылады. Ортасында — квазимемлекеттік сектор: формалды түрде бұл бизнес, бірақ мемлекеттік міндеттерге жақын көптеген міндеттері бар.
Бұл сабақта міндеттерді үш деңгейге бөліп қараймыз: барлық кәсіпкерлік субъектілеріне не міндетті, квазимемлекеттік сектор субъектілеріне қосымша не міндетті және не құқық немесе практика болып қалады. Заңда ненің жоқ екенін және осы курстың шекарасы қайдан өтетінін бөлек әрі тікелей айтамыз. Сабақтағы Заңға сілтемелер — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі — Заң).
Мұның маңызы неде? Екі жаққа да қателесуге болады. „Сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптар — мемлекеттік органдарға арналған“ деп есептейтін компания нақты міндеттер мен нақты жауаптылықты жіберіп алу қаупіне ұшырайды. Заң одан ірі корпорациялар жасайтынның бәрін талап етеді деп есептейтін компания күшін формальдылыққа жұмсайды және сонымен бірге шын мәнінде маңызды нәрсені жіберіп алуы мүмкін. „Не міндетті, не құқық, не практика“ екенін нақты білу ақшаны да, жүйкені де үнемдейді.
1. Квазимемлекеттік сектор субъектілері кімдер
Заң «квазимемлекеттік сектор субъектісі» терминін қолданады, бірақ оның анықтамасы басқа актіде — 2025 жылғы 15 наурыздағы № 171-VIII Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінде берілген. Бюджет кодексінің 5-бабының 20) тармақшасы:
«20) квазимемлекеттік сектор субъектілері – мемлекеттік кәсіпорындар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, оның ішінде мемлекет құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері болып табылатын Ұлттық әл-ауқат қоры, ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар, сондай-ақ еншілес, тәуелді және Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес олармен үлестес болып табылатын өзге де заңды тұлғалар, әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры, "Астана" халықаралық қаржы орталығы органдарының, олардың ұйымдарының және қатысушыларының қызметі үшін жағдайларды қамтамасыз ететін коммерциялық емес ұйым, жоғары ғылыми ұйым;»
Анықтаманы топтарға бөліп қарастырайық.
1-топ. Мемлекет қатысушысы болып табылатын ұйымдар
- мемлекеттік кәсіпорындар;
- құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері мемлекет болып табылатын жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар;
- оның ішінде Ұлттық әл-ауқат қоры, ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар.
Назар аударыңыз: анықтама мемлекет үлесінің ең төменгі мөлшерін белгілемейді. «мемлекет құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері болып табылатын» деген сөздерде „жартысынан астамы“ сияқты шек жоқ. Сондықтан „мемлекеттің үлесі небәрі 10 % болса ше?“ деген сұрақ бұл анықтама бойынша мәртебені алып тастамайды.
2-топ. Еншілес, тәуелді және үлестес ұйымдар
- бірінші топтағы ұйымдармен «Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес» үлестес болып табылатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғалар.
Бұл ең кең әрі ең қулығы көп топ. Компания кәдімгі жеке ЖШС сияқты көрінуі мүмкін, бірақ ол ұлттық компаниямен немесе бірінші топтағы өзге ұйыммен еншілес, тәуелді немесе үлестес болса, ол барлық туындайтын міндеттерімен бірге квазимемлекеттік сектор субъектісі болады. „Үлестестік“ дегеннің не екенін анықтама сілтеме жасайтын заңдар (мысалы, акционерлік қоғамдар туралы және серіктестіктер туралы заңнама) айқындайды; бұл сабақ оларды талдамайды. Практикалық қорытынды: егер компанияңыздың меншік иелерінің тізбегінде мемлекеттік ұйым болса, мәртебені болжаумен шектелмей, заңгермен бірге тексеру керек.
3-топ. Атауымен аталған ұйымдар
- әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры;
- Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры;
- «Астана» халықаралық қаржы орталығы органдарының, ұйымдарының және қатысушыларының қызметі үшін жағдайларды қамтамасыз ететін коммерциялық емес ұйым;
- жоғары ғылыми ұйым.
Мәртебені практикада қалай тексеруге болады
| Сұрақ | Егер „иә“ болса |
|---|---|
| Ұйым мемлекеттік кәсіпорын ба? | Квазимемлекеттік сектор субъектісі |
| Құрылтайшылардың, қатысушылардың немесе акционерлердің арасында мемлекет бар ма? | Квазимемлекеттік сектор субъектісі (анықтамада үлес шегі белгіленбеген) |
| Ұйым заң бойынша осындай ұйыммен еншілес, тәуелді немесе үлестес пе? | Квазимемлекеттік сектор субъектісі — үлестестік туралы қорытынды бейінді заң бойынша жасалады |
| Ұйым анықтамада атауымен аталған ба? | Квазимемлекеттік сектор субъектісі |
| Аталғандардың ешқайсысы емес | Квазимемлекеттік сектор субъектісі емес; оған жалпы кәсіпкерлік субъектілеріне арналған қағидалар қолданылады |
Екі ескертпе. Біріншіден: мәртебе өзін қалай сезінуіне қарай емес, заң бойынша айқындалады. „Жеке компания сияқты өмір сүретін“ компания, егер оның қатысушысы ұлттық компания болса, квазимемлекеттік сектор субъектісі болуын тоқтатпайды. Екіншіден: мәртебе өзгеруі мүмкін — үлес сатылғанда, қайта ұйымдастырылғанда, топқа кіргенде. Жақсы практика — мұны корпоративтік құжаттарда қадағалап, меншік құрылымы әр өзгерген сайын комплаенс-міндеттерді қайта қарау.
2. Міндеттердің үш деңгейі: жалпы карта
Нормаларды талдамас бұрын тұтас бейнеге қарайық.
| Не | Барлық кәсіпкерлік субъектілері | Квазимемлекеттік сектор субъектілері — қосымша |
|---|---|---|
| Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі алты бағыттағы шаралар (16-баптың 1-тармағы) | Қабылдауға міндетті | Қабылдауға міндетті |
| Заңсыз сыйақы бермеу (ӘҚБтК-нің 676, 678-баптары және ҚК) | Міндетті | Міндетті |
| Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет немесе жауапты адам (16-баптың 3-тармағы) | Құруға құқылы | Айқындауға міндетті |
| Өз құзыреті шегінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл, басшылардың жауаптылығы (22-баптың 1, 1-1-тармақтары) | Тікелей аталмаған: 22-бап мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері және лауазымды адамдар туралы айтады (4.5-бөлімді қараңыз) | Міндетті; басшылар тәртіптік жауаптылықта болады |
| Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау (8-баптың 5-тармағы) | Практика | Міндетті |
| Жұмыскерлер үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер, қаржылық бақылау | — (егер жұмыскер 1-баптағы санаттарға жатпаса) | Теңестірілген адамдарға жататын жұмыскерлер үшін — міндетті |
| Жұмысқа қабылдау кезіндегі шектеулер (Еңбек кодексінің 26-бабы) | Мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқаннан кейін бір жыл бойы белгілі бір жағдайларда басқару лауазымдарына қабылдауға тыйым қолданылады | Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасаған адамдарды басқару лауазымдарына және өзге де аталған лауазымдарға қабылдауға тыйымдар қолданылады |
| Жұмыскерлерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға оқыту | Практика (міндетті норма жоқ, 5-бөлімді қараңыз) | Оқыту семинарларын ұйымдастыру — комплаенс-қызметтің функциясы (Үлгілік ереженің 18-тармағының 6) тармақшасы) |
| Сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау | Жұмыскердің құқығы (24-баптың 1-тармағының екінші бөлігі) | 24-баптың 1-тармағының бірінші бөлігінде аталған адамдардың қатарындағы жұмыскерлер үшін — міндет |
Әрі қарай әр жолды талдаймыз.
3. Барлық кәсіпкерлік субъектілеріне не міндетті
3.1. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шаралары: 16-баптың 1-тармағы
Заңның 16-бабының 1-тармағын біз бірінші сабақта оқыдық. Оның басын еске салайық:
«1. Кәсіпкерлік субъектілері өз қызметін жүзеге асыру кезінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде, оның ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды барынша азайту бойынша:»
Норма барлық кәсіпкерлік субъектілеріне — жеке кәсіпкерден бастап холдингке дейін — арналған. «қабылдайды» етістігі міндетті білдіреді. Бірақ міндеттің мазмұны нақты іс-әрекеттермен емес, бағыттармен берілген. Алты бағытты нақты компанияда не білдіруі мүмкін тұрғысынан талдайық. Оң жақ бағандағының бәрі — заң талабы емес, практика, мазмұн мысалдары.
| Бағыт (16-баптың 1-тармағының тармақшасы) | Заңда не делінген | Компанияда қалай көрінуі мүмкін (практика) |
|---|---|---|
| 1) | «шешімдер қабылдау рәсімдерінің есептілігін, бақылауда болуын және ашықтығын қамтамасыз ететін ұйымдық-құқықтық тетіктерді белгілеу;» | Жазбаша бекітілген сатып алу қағидалары; төлемдерге қос қолтаңба; „таңдады — қабылдады — төледі“ функцияларын бөлу; ірі мәмілелер бойынша шешімдерді хаттамалау |
| 2) | «адал бәсекелестік қағидаттарын сақтау;» | Саудаласуда сөз байласудан бас тарту; тауар туралы адал ақпарат; тапсырыс берушілерді бөлу туралы бәсекелестермен „келісімдерге“ тыйым |
| 3) | «мүдделер қақтығыстарын болғызбау;» | Жұмыскердің контрагенттердегі туыстары туралы хабарлау міндеті; жеке мүддесі бар шешімдерден өзін-өзі шеттету; ашылған мүдделер тізілімі |
| 4) | «іскерлік әдеп нормаларын қабылдау және сақтау;» | Түсінікті мысалдары бар іскерлік әдеп кодексі; сыйлықтар мен өкілдік шығыстар туралы қағидалар |
| 5) | «сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шараларды қабылдау;» | Басшылықтың ұстанымы; жұмыскерлерге түсіндіру; кіріспе нұсқама; жадынамалар; жағдайларды талдау; оқыту |
| 6) | «сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мәселелері бойынша мемлекеттік органдармен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау арқылы шаралар қабылдайды.» | Қорқытып алу фактілері туралы хабарлау; салалық бастамаларға қатысу; органдардың сұрауларына жауап беру |
(Еске салайық: 3) тармақша 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап «мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу» деген сөздермен жазылады; қазір келтірілген редакция қолданылады.)
Бұдан шағын бизнес үшін не шығады? Шаралардың ауқымы — компанияның өз ісі. Шағын ЖШС-да ұйымдық-құқықтық тетік контрагентке белгілі бір сомадан асатын кез келген төлемге екі адам қол қояды деген бір қағидадан тұруы мүмкін. Бұл да 16-баптың 1-тармағы бойынша шара. Міндет қалың құжат папкасын ұстауда емес, шараларды шын мәнінде қабылдауда.
Компания шаралар қабылдайтынын дәлелдей ала ма? Заң мұндай дәлелдің нысанын белгілемейді. Жақсы практика — қабылданған шараларды жазбаша тіркеу: сатып алу қағидалары туралы бұйрық, бекітілген әдеп кодексі, танысу парағы, тәуекелдерді талдау хаттамасы. Егер бір кезде компания сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін не істеді деген сұрақ туындаса, жазбаша іздер — ең жақсы жауап.
3.2. Бірлестіктердің стандарттары: 16-баптың 2-тармағы
«2. Кәсіпкерлік субъектілері үшін сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі стандарттарды кәсіпкерлік субъектілерінің бірлестіктері (қауымдастықтары, одақтары) әзірлеуі және қабылдауы мүмкін.»
Бұл міндет емес, мүмкіндік — «мүмкін». Егер сіздің салалық қауымдастығыңыз осындай стандарт қабылдаса, ол 1-тармақтағы шаралардың мазмұнын толтыру үшін ыңғайлы бағдар болады. Оның сіздің компанияңыз үшін міндетті-міндетті еместігі қауымдастықтың жарғысына және сіздің оның алдындағы міндеттемелеріңізге байланысты; Заңның өзі оны жекелеген компания үшін міндетті етпейді.
3.3. Заңсыз сыйақы беруге тыйым
Бұл міндет 16-баптан емес, құқық бұзушылық құрамдарынан туындайды. ӘҚБтК-нің 678-бабы мемлекеттік және оларға теңестірілген функциялары бар адамдарға, сондай-ақ шетелдік және халықаралық лауазымды адамдарға заңсыз материалдық сыйақы бергені үшін заңды тұлғаның жауаптылығын белгілейді; ӘҚБтК-нің 676-бабы — жеке тұлғаның жауаптылығын; ҚК — пара бергені үшін (367-бап) және басқа құрамдар үшін қылмыстық жауаптылықты. Толығырақ — модульдің бірінші сабағында және 3–4-модульдерде. Мұнда тек бір нәрсені атап өту маңызды: бұл міндет бәріне — жеке компанияға да, квазимемлекеттік компанияға да, жеке кәсіпкерге де — бірдей.
3.4. Мемлекеттік қызметтен немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметтен кейін жұмысқа қабылдау: Еңбек кодексінің 26-бабы
2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің (бұдан әрі — ЕК) 26-бабы туралы көбіне „мемлекеттік секторға арналған“ норма ретінде ойлайды. Бірақ оның қағидаларының бірі дәл квазимемлекеттік сектор субъектілері болып табылмайтын коммерциялық ұйымдарға арналған. 2026 жылғы 12 маусымдағы № 311-VIII Қазақстан Республикасының Заңының редакциясында мынадай лауазымға жұмысқа орналастыруға жол берілмейді:
«1) егер адам еңбек қызметін тоқтатар алдындағы соңғы бір жылда өзінің лауазымдық өкілеттіктеріне орай коммерциялық ұйымның қызметін тексеру нысанында бақылауды тікелей жүзеге асырған болса не осы коммерциялық ұйымның мүддесін қозғайтын шешім қабылдаған болса не осы коммерциялық ұйымның қызметі оның лауазымдық өкілеттіктеріне сәйкес аталған адаммен тікелей байланысты болса, мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оған теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқаннан кейін бір жыл бойы осы адамды, квазимемлекеттік сектор субъектісі болып саналатын ұйымды қоспағанда, осы коммерциялық ұйымға басқару функцияларын орындауға байланысты лауазымға;»
Шарттарды ретімен оқиық.
- Қайда: коммерциялық ұйымға, квазимемлекеттік сектор субъектілерінен басқа.
- Қандай лауазымға: басқару функцияларын орындауға байланысты лауазымға.
- Кімді: мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқан адамды.
- Қашан: тоқтатқаннан кейін бір жыл бойы.
- Қандай шартпен: егер тоқтатар алдындағы соңғы бір жылда бұл адам лауазымдық өкілеттіктеріне орай осы компанияны тікелей тексерсе, не оның мүддесін қозғайтын шешім қабылдаса, не компанияның қызметі оның өкілеттіктері бойынша онымен тікелей байланысты болса.
Норманың мәні түсінікті: кеше компанияны тексерген немесе оның мәселелерін шешкен инспектор бүгін оның басқарушысы болмауға тиіс. Әйтпесе қызмет кезеңінде компанияға жұмсақ қарап, болашақ лауазымды „табу“ азғыруы пайда болады.
Жеке компанияның кадр қызметі үшін бұдан қарапайым практикалық қағида шығады: соңғы бір жыл ішінде мемлекеттік қызметте немесе квазимемлекеттік секторда тиісті функциялары бар лауазымда жұмыс істеген адамды басқару лауазымына жалдағанда, оның сіздің компанияңызға қатысты өкілеттіктері болды ма — соны анықтау. Егер болса — бір жыл өткенге дейін мұндай лауазымға еңбек шарты жасалмайды.
4. Квазимемлекеттік сектор субъектілеріне қосымша не міндетті
4.1. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет: 16-баптың 3-тармағы
Заңның 16-бабының 3-тармағы бес бөліктен тұрады. Барлығын оқып шығайық.
Бірінші бөлігі:
«3. Квазимемлекеттік сектор субъектісінде негізгі міндеті осы ұйымның және оның жұмыскерлерінің Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын сақтауын қамтамасыз ету болып табылатын құрылымдық бөлімше немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын атқаратын жауапты адам айқындалады. Бұл ретте сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын атқаратын жауапты адам мүдделердің ықтимал қақтығысы ескеріле отырып айқындалады.»
Екінші бөлігі:
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің басшысы, жұмыскерлері немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын орындайтын жауапты адам өз өкілеттіктерін квазимемлекеттік сектор субъектісінің атқарушы органынан, лауазымды адамдарынан тәуелсіз жүзеге асырады, директорлар кеңесіне, байқау кеңесіне (ол болған кезде) немесе өзге де тәуелсіз басқару органына есеп береді және Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасы талаптарының сақталуын қамтамасыз ету кезінде тәуелсіз болады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын орындайтын жауапты адамның құзыреті, жұмысын ұйымдастыру және жұмыс істеу тәртібі квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы үлгілік ереже негізінде квазимемлекеттік сектор субъектісінің ішкі актісінде айқындалады.»
Үшінші бөлігі:
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі уәкілетті орган кәсіпкерлік жөніндегі уәкілетті органмен келісу бойынша квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы үлгілік ережені әзірлейді және бекітеді.»
Төртінші бөлігі:
«Квазимемлекеттік сектор субъектілері болып табылмайтын кәсіпкерлік субъектілері сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер құруға құқылы.»
Бесінші бөлігі:
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын орындайтын жауапты адам квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы үлгілік ережеде көзделген тәртіппен сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі уәкілетті органмен өзара іс-қимыл жасайды.»
Осы бес бөліктен негізгі қорытындылар шығады.
- Квазимемлекеттік сектор субъектісі үшін комплаенс-қызмет немесе жауапты адам — міндетті («айқындалады»). Таңдау тек нысанда: құрылымдық бөлімше немесе жауапты адам.
- Тәуелсіздік — тілек емес, заң талабы: қызмет (адам) атқарушы органнан тәуелсіз әрекет етеді және директорлар кеңесіне, байқау кеңесіне немесе өзге де тәуелсіз басқару органына есеп береді.
- Қызмет туралы ішкі акт үлгілік ереже негізінде қабылданады.
- Жеке компания үшін — құқық («құруға құқылы»). Жеке компанияның комплаенс-қызмет құрмағаны үшін Заң ешқандай жауаптылық белгілемейді. Бірақ 16-баптың 1-тармағы бойынша шаралар қабылдау міндеті сақталады: қызметтің болмауы шаралардан босатпайды.
4.2. Үлгілік ереже: қашан қызмет, қашан жауапты адам
Квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы үлгілік ереже 2023 жылғы 31 наурыздағы № 112 бұйрықпен бекітілген және 2026 жылғы 13 тамыздан бастап қолданысқа енгізілетін 2026 жылғы 10 тамыздағы № 143 бұйрықтың редакциясында қолданылады. Оның тармақшаларының бір бөлігі 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі, ал бір бөлігі осы күнге дейін уақытша редакцияда қолданылады; төменде тек қолданыстағы ережелер туралы айтамыз.
Дербес құрылымдық бөлімше Үлгілік ереженің 7-тармағында аталған ұйымдарда құрылады:
«7. Қызмет дербес құрылымдық бөлімше нысанында Ұлттық әл-ауқат қорында, ұлттық басқарушы холдингтерде, ұлттық холдингтерде, ұлттық компанияларда, сондай-ақ олармен үлестес, жұмыскерлерінің орташа жылдық саны жүз адамнан асатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғаларда, әлеуметтік медициналық сақтандыру қорында, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорында, сондай-ақ "Астана" халықаралық қаржы орталығы органдарының, олардың ұйымдары мен қатысушыларының қызметіне жағдайларды қамтамасыз ететін коммерциялық емес ұйымда, сондай-ақ осы Үлгілік ереженің 8-тармағында көзделген талаптар болған кезде құрылады.»
Және 8-тармақтың талаптары болған кезде:
- Қызмет квазимемлекеттік сектор субъектісінде мынадай талаптардың біреуі немесе бірнешеуі болған кезде дербес құрылымдық бөлімше ретінде құрылады:
- квазимемлекеттік сектор субъектісі Қазақстан Республикасы Үкіметінің не орталық мемлекеттік органның шешімі бойынша құрылған;
- квазимемлекеттік сектор субъектісінің еншілес, тәуелді немесе үлестес ұйымдары, филиалдары не өкілдіктері бар;
- жұмыскерлерінің орташа жылдық саны жүз адамнан асады.
Қалған жағдайларда — 12-тармақ:
«12. Осы Үлгілік ереженің 7 және 8-тармақтарында көрсетілген талаптарға сәйкес келмейтін квазимемлекеттік сектор субъектілерінде Қызметтің функцияларын орындайтын жауапты тұлға (бұдан әрі – Жауапты тұлға) айқындалады, оған осы Үлгілік ережеде көзделген Қызметтің міндеттері, функциялары мен өкілеттіктері қолданылады.»
Сонымен, еншілес, тәуелді немесе үлестес ұйымдары, филиалдары не өкілдіктері жоқ, жұмыскерлерінің саны жүз адамға дейін және Үкіметтің немесе орталық мемлекеттік органның шешімімен құрылмаған шағын мемлекеттік кәсіпорында бөлімшенің орнына жауапты адам болуы мүмкін. Бірақ оның міндеттері мен функциялары сол күйі қалады.
4.3. Қызметтің тәуелсіздігі практикада
Үлгілік ереже тәуелсіздікті бірнеше қағида арқылы ашады. 13-тармақ:
«13. Қызметтің тәуелсіздігін қамтамасыз ету мақсатында оған сатып алумен, қаржымен, бухгалтерлік есеппен, кадрлық және шарттық жұмыспен, мүлікті басқарумен, ішкі аудитпен, қауіпсіздікті қамтамасыз етумен, сондай-ақ Қызмет тарапынан мониторинг жүргізілуге жататын процестерді құқықтық сүйемелдеумен байланысты функциялар жүктелмейді.»
15-тармақ қызметтің басшысы мен жұмыскерлеріне атқарушы органның, директорлар кеңесінің, байқау кеңесінің немесе өзге де тәуелсіз басқару органының құрамына кіруге тыйым салады; өз құзыретіндегі мәселелерді қарау кезінде олар бұл органдардың отырыстарына дауыс беру құқығынсыз қатысады.
Мәні түсінікті: бақылаушы өзін-өзі бақыламауға тиіс. Егер комплаенс-офицер бір мезгілде сатып алуды жүргізсе, ол сатып алуды бейтарап тексере алмайды.
4.4. Қызметтің функциялары және жұмыскерлерді оқыту
Үлгілік ереженің 18-тармағы қызметтің функцияларын тізіп береді. Осы сабақтың тақырыбы үшін екеуі маңызды:
«5) квазимемлекеттік сектор субъектісінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру мәселелері бойынша түсіндіру іс-шараларын өткізеді;»
«6) квазимемлекеттік сектор субъектісінің жұмыскерлері үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту семинарларын ұйымдастырады;»
Заңнамада жұмыскерлерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту міндет ретінде тікелей аталған жер дәл осы: квазимемлекеттік сектор субъектісінде семинарларды комплаенс-қызмет (немесе жауапты адам) ұйымдастырады. Бұл ретте Үлгілік ереже олардың нысанын, ұзақтығын, сағатпен есептелетін кезеңділігін немесе жұмыскер қорытындысы бойынша алатын құжатты белгілемейді.
Сонымен қатар Үлгілік ереженің 16-тармағы комплаенс-мамандардың өз біліктілігі туралы айтады: «16. Қызметтің басшысы мен жұмыскерлері уәкілетті органдар және комплаенс саласындағы кәсіби ұйымдар өткізетін оқыту іс-шараларына қатысу арқылы кәсіби біліктілігін үнемі арттыруы қажет.»
Қызметтің басқа функцияларының арасында — ұйымның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тиімділігі туралы ақпаратты жинау және талдау, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдауды үйлестіру, анықталған тәуекелдерге мониторинг жүргізу, жұмыскерлердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саясатын сақтауын бақылау, контрагенттердің сенімділігіне кешенді тексеру, сыбайлас жемқорлық фактілері туралы өтініштер бойынша қызметтік тексерулер. Толығырақ — 4-модульде.
4.5. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жасау міндеті және басшылардың жауаптылығы: 22-бап
Заңның 22-бабының 1-тармағы:
«1. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылды өз құзыреті шегінде барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері мен лауазымды адамдар жүргізуге міндетті.»
1-1-тармақ:
«1-1. Мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшылары бағынысты адамдардың және ведомстволық бағынысты ұйымдар басшыларының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жасау, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасалуының алдын алу жөніндегі лауазымдық міндеттерін орындамағаны немесе тиісінше орындамағаны үшін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес тәртіптік жауаптылықта болады.»
Квазимемлекеттік сектор субъектісі үшін бұл екі нәрсені білдіреді. Біріншіден, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл — тек комплаенс-қызметтің ісі емес, оның «өз құзыреті шегінде» тікелей міндеті. Екіншіден, басшы өзінің жеке міндеттері үшін ғана емес, бағыныстылардың және ведомстволық бағынысты ұйымдар басшыларының құқық бұзушылықтарының алдын алу үшін де тәртіптік жауаптылықта болады. Комплаенс-қызмет басшыға көмектеседі, бірақ жауаптылықты одан алып тастамайды. Үлгілік ереженің 28-тармағы да соны айтады: квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшылары өз құзыреті шегінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі жұмыстың жүргізілуін қамтамасыз етеді және заңдарда белгіленген жауаптылықта болады.
Ал жеке компания ше? 22-бап, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау туралы 8-баптың 5-тармағы сияқты, мемлекеттік органдарды, ұйымдарды және квазимемлекеттік сектор субъектілерін атайды. Бұл қатардағы «ұйымдар» сөзін Заң бөлек анықтамайды, бірақ жеке қатысушыларды қамтығысы келген жерде оларды бөлек атайды: 18-баптың 3) тармақшасы «мемлекеттік органдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері, қоғамдық бірлестіктер, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғалар» деп тізеді, ал 23-бап «Жеке тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер және өзге де заңды тұлғалар» деген сөздермен аталғандарға арналған. 8-баптың 5-тармағындағы адресаттардың сол қатарын Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларының 1-тармағы қайталайды. Сондықтан заңды ақылға қонымды оқу мынадай: 22-бап пен 8-баптың 5-тармағы мемлекеттік органдарға, ұйымдарға және квазимемлекеттік сектор субъектілеріне арналған, ал жеке бизнеске 16-бап тікелей қатысты. Егер сіздің компанияңыз үшін бұл мәселе принципті болса, оны заңгермен талдаған жөн. Ал практикалық жауап бұған байланысты емес: жеке компанияның сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі шараларды қабылдау міндеті 16-баптың 1-тармағы бойынша бар, және ол үшін нақты басшының жауап бергені орынды.
4.6. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау
Заңның 8-бабының 5-тармағы мемлекеттік органдарды, ұйымдарды және квазимемлекеттік сектор субъектілерін сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізуге және оның нәтижелері бойынша шаралар қабылдауға міндеттейді. Тәртібі Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларымен (2016 жылғы 19 қазандағы № 12 бұйрық, қолданыстағы редакциясында) белгіленген: жылына кемінде бір рет, 30 жұмыс күніне дейінгі мерзімде, оны 15 жұмыс күнінен аспайтын мерзімге ұзарту мүмкіндігімен. Квазимемлекеттік сектор субъектісінде мұндай талдауды үйлестіру — комплаенс-қызметтің функциясы (Үлгілік ереженің 18-тармағының 2) тармақшасы). Толығырақ — 4-модуль.
4.7. Квазимемлекеттік сектор жұмыскерлері: адамға шектеулер қашан қолданылады
Адамның квазимемлекеттік сектор субъектісінде жұмыс істеуінің өзі оны сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер қолданылатын адамға айналдырмайды. Заңның 1-бабы бойынша санат шешеді. Өткен сабақта көргеніміздей, 1-баптың 4) тармақшасына (теңестірілген адамдар) атап айтқанда мыналар кіреді:
- мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқару функцияларын атқаратын адам;
- сатып алуды ұйымдастыру және өткізу жөнінде шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген не мемлекеттік бюджеттен және (немесе) Ұлттық қордан қаржыландырылатын жобалар мен бағдарламаларды іріктеуге, қаржыландыруға, іске асыруға немесе мониторингтеуге қатысатын адам — егер ол дербес құрылымдық бөлімше басшысынан төмен емес лауазымда болса.
Мұндай жұмыскерлер үшін заң арнаулы қағидалардың тұтас жиынтығын белгілейді. Оларды тереңдемей тізіп шығайық (толығырақ — 2-модульде).
Қаржылық бақылау. 11-баптың 3-тармағының 4) тармақшасы: кірістері мен мүлкі туралы декларацияны «4) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар мен олардың жұбайлары (зайыптары)» ұсынады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер. 12-баптың 1-тармағы мемлекеттік функциялары бар адамдар, оларға теңестірілген адамдар (нормада аталған сайланбалы лауазымдарға кандидаттарды қоспағанда) және лауазымды адамдар қабылдайтын шектеулерді тізіп береді. Шектеулерді қабылдауға келісімді кадр қызметі жазбаша тіркейді (12-баптың 3-тармағы), ал қабылдамаудың салдары 4-тармақта аталған:
«4. Осы баптың 1-тармағының бірінші абзацында аталған адамдардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдамауы лауазымға қабылдаудан бас тартуға не жұмыстан шығаруға (атқарып жүрген лауазымынан босатуға, өкілеттіктерін тоқтатуға) алып келеді, оларды сақтамау жұмыстан шығаруға (атқарып жүрген лауазымынан босатуға, өкілеттіктерін тоқтатуға) негіз болып табылады.»
Сыйыспайтын қызмет. Ұлттық басқарушы холдингтерде, ұлттық холдингтерде, ұлттық компанияларда, ұлттық және өңірлік даму институттарында және олардың еншілес ұйымдарында жұмыс істейтін теңестірілген адамдар үшін 13-баптың 1-тармағы тыйымдар белгілейді, оның ішінде «2) кәсіпкерлік қызметпен айналысуға;». Қалған теңестірілген адамдар үшін 13-баптың 1-1-тармағы коммерциялық ұйымды басқаруға қатысуды, кәсіпкерлік және басқа да ақы төленетін қызметті, егер ол міндеттерді орындауға кедергі келтірсе, қызметтік мүлікті пайдалануға алып келсе немесе мүдделер қақтығысы болған кезде шектейді.
Мүдделер қақтығысы. Қолданыстағы редакциядағы 15-бап мұндай адамдарға мүдделер қақтығысы кезінде міндеттерді атқаруға тыйым салады және бұл туралы басшылықты жазбаша хабардар етуге міндеттейді (жаңа жүйе 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізіледі; бұл туралы — өткен сабақта және 2-модульде).
Сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау міндеті. 24-баптың 1-тармағының бірінші бөлігі:
«1. Дайындалып жатқан, жасалып жатқан немесе жасалған сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық туралы ақпаратқа ие жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам, лауазымды адам бұл туралы жоғары тұрған басшыны және (немесе) өзі жұмыскері болып саналатын мемлекеттік органның, ұйымның не квазимемлекеттік сектор субъектісінің басшылығын және (немесе) уәкілетті мемлекеттік органдарды жазбаша түрде дереу хабардар етуге тиіс.»
Өздеріне мәлім болған сыбайлас жемқорлық қылмыстардың жағдайлары туралы хабарламағаны үшін әкімшілік жауаптылық белгіленген. ӘҚБтК-нің 680-бабының екінші бөлігі:
«2. Жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамның, лауазымды адамның дайындалып жатқан, жасалатын немесе жасалған сыбайлас жемқорлық қылмыстардың өздеріне мәлім болған жағдайлары туралы жоғары тұрған басшының және (немесе) өзі жұмыскері болып саналатын мемлекеттік орган не ұйым не квазимемлекеттік сектор субъектісі басшылығының және (немесе) уәкілетті мемлекеттік органдардың назарына жеткізбеуі, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, -»
«бір жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.»
Ал келіп түскен хабар бойынша шара қабылдамаған басшылық сол баптың үшінші бөлігі бойынша жауап береді:
«3. Осы баптың екінші бөлігінде аталған адамдардың жоғары тұрған басшыларының, мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектісі басшылығының, уәкілетті мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сыбайлас жемқорлық қылмыс туралы келіп түскен хабар бойынша шаралар қабылдамауы, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, –»
«екі жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.»
Мұны 1-баптың ешбір санатына жатпайтын жеке компания жұмыскерінің жағдайымен салыстырыңыз. Ол үшін 24-баптың 1-тармағының екінші бөлігі құқық белгілейді: «Өзге жеке тұлғалар дайындалып жатқан, жасалып жатқан немесе жасалған сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық туралы осы тармақтың бірінші бөлігінде аталған адамдар мен органдарға хабарлауға құқылы.» Міндет емес, құқық — және хабарлаған адамды қорғау, бұл туралы 3-модульде айтылады.
4.8. Жұмысқа қабылдау: ЕК-нің 26-бабы, ЕК-нің 143-1-бабы және ӘҚБтК-нің 681-бабы
Квазимемлекеттік сектор субъектілері мен мемлекеттік ұйымдар үшін ЕК сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасаған адамдармен еңбек шартын жасасуға тыйымдар белгілейді. № 311-VIII Заңның редакциясында сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған адамды жұмысқа орналастыруға жол берілмейді, оның ішінде:
«мемлекеттік ұйымдарда немесе квазимемлекеттік сектор субъектілерінде басқару функцияларын орындауға байланысты лауазымдарға, сондай-ақ аталған ұйымдарда сатып алуды, оның ішінде мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру мен өткізу бойынша шешімдер қабылдау жөніндегі өкілеттіктерді жүзеге асыруға не мемлекеттік бюджеттің және (немесе) Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қаражатынан қаржыландырылатын жобаларды және (немесе) бағдарламаларды іріктеуді немесе қаржыландыруды немесе іске асыруды немесе мониторингтеуді жүзеге асыруға байланысты дербес құрылымдық бөлімше басшысынан төмен емес лауазымдарға;»
Сол заң жұмысқа орналасқанға дейінгі үш жыл ішінде әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасағаны үшін әкімшілік жаза қолданылған адамды осы лауазымдарға қабылдауға тыйым салуды көздейді. Бұл ретте осы қағиданың қолданысы № 311-VIII Заң алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін үш жылға тоқтатыла тұрады, ал тоқтатыла тұрған кезеңде ол осы заңның 2-бабының 2-тармағында белгіленген редакцияда қолданылады:
«2-1) активтері мен міндеттемелері туралы декларацияны ұсынбаған адамды жұмысқа қабылдағаны үшін алғаш рет әкімшілік жауаптылыққа тартылған жағдайды қоспағанда, жұмысқа орналасқанға дейінгі үш жыл ішінде әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасағаны үшін әкімшілік жаза қолданылған адамды осы тармақтың 2) тармақшасында көрсетілген лауазымға;»
Мұндағы ерекшеліктің қаншалықты тар екеніне назар аударыңыз: ол адам алғаш рет және дәл активтері мен міндеттемелері туралы декларацияны ұсынбаған адамды жұмысқа қабылдағаны үшін жауаптылыққа тартылған жағдайға ғана қатысты. Үш жыл ішіндегі кез келген басқа әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық аталған лауазымдарға қабылдауға кедергі болады.
ЕК-нің 143-1-бабы еңбек заңнамасын сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамамен байланыстырады:
«"Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" Қазақстан Республикасы Заңының талаптары қолданылатын адамдардың еңбегі "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" Қазақстан Республикасының Заңында көзделген ерекшеліктерімен осы Кодексте реттеледі.»
Басқаша айтқанда, Заңның талаптары қолданылатын жұмыскер үшін еңбек шарты тек ЕК емес: Заңдағы шектеулер, декларациялар, мүдделер қақтығысы туралы қағидалар оның еңбек қатынастарының бір бөлігіне айналады.
Және ақырында, тыйымдарды бұзғаны үшін басшының жауаптылығы. ӘҚБтК-нің 681-бабы «Бұрын сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған адамдарды жұмысқа қабылдау»:
«Мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, квазимемлекеттік сектор субъектілері басшыларының бұрын сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған адамдарды Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жұмысқа қабылдауы, сондай-ақ олардың одан әрі жұмыс істеуіне жол беруі –»
«бір жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.»
Бұдан квазимемлекеттік сектор субъектісінің кадр қызметі үшін практикалық қағида шығады: басқару лауазымдарына және сатып алумен әрі мемлекеттік жобалармен байланысты лауазымдарға қабылдағанда кандидаттың сыбайлас жемқорлық қылмыстар мен әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны туралы мәліметтерді тексеру. ӘҚБтК-нің 681-бабы бойынша жауаптылықта басшы болады — қабылдағаны үшін де, «олардың одан әрі жұмыс істеуіне жол беруі» үшін де.
5. Оқыту: заңда не бар және не жоқ
Бұл бөлім — сіздің осы курстан не үшін өтіп жатқаныңызды және ол не емес екенін түсіну үшін ең маңыздысы. Тікелей айтайық.
Жеке (квазимемлекеттік емес) компанияны жұмыскерлерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға оқытуға міндеттейтін норма жоқ. Заңның 16-бабының 1-тармағы барлық кәсіпкерлік субъектілерін сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде шаралар қабылдауға, оның ішінде «сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шараларды қабылдау» арқылы міндеттейді, бірақ оқытуды атамайды және оның нысандарын айқындамайды. Заңның 9-бабы сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім беруді сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің өз құзыреті шегіндегі қызметі ретінде сипаттайды — бұл да жеке компания жұмыскерлерін міндетті оқытусыз.
Квазимемлекеттік сектор субъектісінде жұмыскерлерге арналған оқыту семинарларын сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет ұйымдастырады (Үлгілік ереженің 18-тармағының 6) тармақшасы).
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытудың нысаны, сағаттары және оны аяқтағаны туралы құжат нормамен белгіленбеген — жеке компаниялар үшін де, квазимемлекеттік сектор үшін де. Заң сертификатты талап етпейді, сағаттардың ең аз санын белгілемейді және мұндай оқытуды кім өткізуге құқылы екенін айқындамайды.
Бұдан жұмыс беруші үшін не шығады?
- Жеке компания жұмыскерлерді оқытуға құқылы — бұл сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі ең табиғи шаралардың бірі. Бірақ егер сізге „заң бойынша әрбір жұмыскер сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытудан өтіп, сертификат алуға міндетті“ десе — бұл дұрыс емес.
- Квазимемлекеттік сектор субъектісі комплаенс-қызмет арқылы оқыту семинарларын ұйымдастыруға міндетті. Сыртқы курс пайдалы толықтыру болуы мүмкін, бірақ ұйымның оны өз іс-шараларына есептейтін-есептемейтінін ұйымның өзі өз ішкі актілері бойынша шешеді.
6. Жиынтық кесте: міндетті, құқылы, жақсы практика
| Шара | Жеке компания | Квазимемлекеттік сектор субъектісі |
|---|---|---|
| 16-баптың 1-тармағындағы алты бағыт бойынша шаралар | Міндетті | Міндетті |
| Заңсыз сыйақы бермеу | Міндетті | Міндетті |
| Компанияны тексерген немесе оның мәселелерін шешкен адамды мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқаннан кейін бір жыл бойы басқару лауазымдарына қабылдауға ЕК-нің 26-бабындағы тыйымды сақтау | Міндетті (коммерциялық ұйым) | Коммерциялық ұйымдар туралы қағида оларға қолданылмайды; қабылдау кезінде өз тыйымдары қолданылады |
| Комплаенс-қызмет немесе жауапты адам | Құқылы | Міндетті |
| Комплаенс-функцияның атқарушы органнан тәуелсіздігі | Жақсы практика | Міндетті |
| Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау | Жақсы практика | Міндетті |
| Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат, әдеп кодексі, сыйлықтар туралы қағидалар | Жақсы практика (16-баптың 1-тармағының 4), 1) тармақшаларының мазмұнын толтыру) | Комплаенс-қызмет туралы ішкі акт — міндетті; қалғаны — шаралар мен қызмет функциялары шеңберінде |
| Жұмыскерлерді оқыту | Жақсы практика (5-бөлім) | Семинарларды комплаенс-қызмет ұйымдастырады — міндетті (5-бөлім) |
| Бұзушылықтар туралы хабарлау арнасы | Жақсы практика | Қызмет өтініштер бойынша қызметтік тексерулер жүргізеді (Үлгілік ереженің 18-тармағының 16) тармақшасы); 24-баптың 1-тармағының бірінші бөлігінде аталғандардың қатарындағы жұмыскерлер хабарлауға міндетті |
| Контрагенттерді тексеру | Жақсы практика | Комплаенс-қызметтің функциясы (Үлгілік ереженің 18-тармағының 15) тармақшасы) |
7. Курстың шегі
Біз мұны тікелей айтуға уәде бердік. Міне, шекара.
- Курс — ұйымдар жұмыскерлеріне арналған Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасы бойынша теориялық дайындық.
- Курс сіздің ұйымыңыздың ішкі актілерін — сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты, комплаенс-қызмет туралы ережені, іскерлік әдеп кодексін, сыйлықтар туралы қағидаларды алмастырмайды. Егер олар курста баяндалған жалпы нормалардан қатаңырақ болса — сіз үшін солар қолданылады.
- Курс квазимемлекеттік сектор субъектісінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметі ұйымдастыратын семинарларды алмастырмайды. Курсты бұл іс-шараларға есептеу-есептемеуді ұйым шешеді.
- Курс нақты іс бойынша заң кеңесін алмастырмайды.
- KNOWIKA сертификаты теорияны оқып-үйренгенді және платформада емтихан тапсырғанды растайды. Ол заң талап ететін құжат емес, өйткені заң мұндай құжатты белгілемейді.
- Курстың сағаттары — оның көлемі, норма емес. Заң сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту сағаттарының санын белгілемейді.
Біз мұны неге соншалықты табанды түрде қайталаймыз? Өйткені „курстан өтіңіз — заң талаптары орындалды“ деген жалған уәде қауіпті. Ол ұйымда мәселе жабылды деген сезім тудырады, ал шын мәнінде бар міндеттер — 16-баптың 1-тармағы бойынша шаралар, квазимемлекеттік сектордағы комплаенс-қызмет, тәуекелдерге ішкі талдау, жұмысқа қабылдау кезіндегі тексерулер — ешбір сертификатпен орындалмайды.
8. Жағдайларды талдау
Жағдайлар ойдан шығарылған.
1-жағдай. „Біз жекеміз, 15 % мемлекеттік серіктесте“
ЖШС логистикамен айналысады. Оның үлесінің 15 %-ы жалғыз акционері ұлттық компания болып табылатын акционерлік қоғамға тиесілі. Директор ЖШС-ны жеке компания деп есептейді, өйткені „бақылау бізде“.
Пайымдау. Бюджет кодексінің 5-бабының 20) тармақшасындағы анықтама ұлттық компаниялармен және бірінші топтағы басқа ұйымдармен «Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес» үлестес болып табылатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғаларды қамтиды. Анықтама үлес шегін белгілемейді; мәселе ЖШС-ның ұлттық компанияға тиесілі ұйыммен бейінді заң бойынша үлестес болып табылатын-табылмайтынында. Бұл директордың пікірі үшін емес, заңдық талдау үшін мәселе.
Қорытынды. Мәртебе анықталғанша дұрыс қадам — оны заңгермен тексеру. Егер ЖШС квазимемлекеттік сектор субъектісі болып шықса, оған комплаенс-қызмет немесе жауапты адам, тәуекелдерге ішкі талдау, жалдау кезіндегі тексерулер қажет болады, ал оның басқарушылары мен дербес бөлімше басшысынан төмен емес сатып алушылары теңестірілген адамдарға айналады.
2-жағдай. Бұрынғы инспектор филиал директоры болғысы келеді
Жеке құрылыс компаниясында филиал директоры лауазымына төрт ай бұрын мемлекеттік органнан жұмыстан шыққан адам үміткер. Жарты жыл бұрын ол осы компанияны тексеруге қатысқан.
Пайымдау. Компания — квазимемлекеттік сектор субъектісі болып табылмайтын коммерциялық ұйым. Филиал директорының лауазымы басқару функцияларын орындауға байланысты. Қызметті тоқтатқан сәттен бастап бір жыл өткен жоқ. Жұмыстан шығар алдындағы соңғы бір жылда үміткер лауазымдық өкілеттіктеріне орай осы компанияның қызметін тексеру нысанында бақылауды тікелей жүзеге асырды. ЕК-нің 26-бабының (№ 311-VIII Заңның редакциясында) барлық шарттары сәйкес келеді.
Қорытынды. Бір жыл өткенге дейін бұл лауазымға еңбек шартын жасасуға болмайды. Кадр қызметіне қызметті тоқтатудың нақты күнін анықтап, мерзім өткеннен кейін — егер үміткер әлі де қызықты болса — мәселеге қайта оралған жөн.
3-жағдай. Шағын жеке компанияның директоры „міндетті курс“ туралы сұрайды
Серіктесі шағын жеке сауда компаниясының директорына „заң бойынша биылдан бастап барлық жұмыскерлер сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытудан өтуі керек, әйтпесе айыппұл“ деп айтты.
Пайымдау. Жеке компанияны жұмыскерлерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға оқытуға міндеттейтін норма жоқ. Сәйкесінше, оның болмағаны үшін айыппұл да жоқ. Компанияның басқа міндеті бар — 16-баптың 1-тармағы бойынша сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде шаралар қабылдау, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шараларды. Оқыту — оны орындаудың бір тәсілі, бірақ жалғыз да, міндетті де емес.
Қорытынды. Директорға оқыту мәселесін мәні бойынша шешкен жөн: компанияның тәуекелдері бар ма (мемлекеттік тапсырыс берушілерге сату, рұқсаттар, кеден), жұмыскерлер тәуекелді жағдайларда өздерін қалай ұстау керектігін түсіне ме. Егер нашар түсінсе — оқыту пайдалы. Бірақ оны „айыппұл салмауы үшін“ сатып алу — жалған алғышарт бойынша әрекет ету деген сөз.
4-жағдай. Комплаенс-офицері жоқ шағын мемлекеттік кәсіпорын
Жұмыскерлерінің саны 60 адам, еншілес, тәуелді және үлестес ұйымдары, филиалдары мен өкілдіктері жоқ, Үкіметтің немесе орталық мемлекеттік органның шешімімен құрылмаған мемлекеттік кәсіпорын. Комплаенс-қызмет жоқ, функциялар заңгер мен директордың қаржы жөніндегі орынбасары арасында „әйтеуір бөлінген“.
Пайымдау. Мемлекеттік кәсіпорын — квазимемлекеттік сектор субъектісі. 16-баптың 3-тармағы бойынша онда сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын атқаратын құрылымдық бөлімше немесе жауапты адам айқындалуға тиіс. Кәсіпорын Үлгілік ереженің 7 және 8-тармақтарының талаптарына сәйкес келмейді, сондықтан жауапты адам болуы мүмкін (12-тармақ). Бірақ „әйтеуір бөлінген“ — „айқындалған“ дегенмен бірдей емес. Жауапты адамды таңдауға қойылатын басты талапты Заңның өзі — 16-баптың 3-тармағының бірінші бөлігі белгілейді: «Бұл ретте сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын атқаратын жауапты адам мүдделердің ықтимал қақтығысы ескеріле отырып айқындалады.» Үлгілік ереженің 12-тармағы жауапты адамға Қызметтің міндеттерін, функциялары мен өкілеттіктерін береді; Қызметке сатып алумен, қаржымен, бухгалтерлік есеппен және басқаларымен байланысты функцияларды жүктеуге 13-тармақтағы тыйым Қызметке арналған. Жауапты адам үшін ол бағдар болады: ол Заң айтып отырған мүдделердің ықтимал қақтығысын қандай қоса атқарулар тудыратынын көрсетеді.
Қорытынды. Жауапты адамды ішкі актіде бекітілген шешіммен айқындап, оны өзін-өзі бақыламайтындай етіп таңдау керек. Заңның 16-бабының 3-тармағын Үлгілік ереженің 13-тармағындағы бағдарды ескере отырып оқысақ, директордың қаржы жөніндегі орынбасары бұл рөлге нашар сәйкес келеді: оған өзі жауап беретін процестердегі тәуекелдерді бағалауға тура келер еді. Бұл тікелей тыйым емес, мүдделердің ықтимал қақтығысы туралы норманы оқу; түпкілікті шешімді ұйым өз құрылымын ескере отырып қабылдайды.
5-жағдай. Жеке компания жұмыскері пара туралы білді
Жеке компанияның бухгалтері құжаттардан сату бөлімінің басшысы мемлекеттік тапсырыс берушінің жұмыскеріне „агенттік шарт“ арқылы ақша беріп жатқанын түсінеді.
Пайымдау. Бухгалтер Заңның 24-бабының 1-тармағының бірінші бөлігінде аталған адамдарға жатпайды. Ол үшін екінші бөлік қолданылады: ол ұйым басшылығына және (немесе) уәкілетті мемлекеттік органдарға хабарлауға құқылы. ӘҚБтК-нің 680-бабының екінші бөлігі бойынша орындамағаны үшін әкімшілік жауаптылық белгіленген міндет онда жоқ — бұл норма мемлекеттік және оларға теңестірілген функциялары бар адамдарға арналған. Бұл ретте мүддесі үшін ақша берілетін компания ӘҚБтК-нің 678-бабы бойынша жауаптылыққа, ал ақша беретін жұмыскер — жеке жауаптылыққа тартылу қаупіне ұшырайды.
Қорытынды. Заң бухгалтерге құқық пен қорғау береді (3-модуль). Компания үшін жақсы практика — мұндай белгі өзі туралы хабарланып отырған адамның қолына түспей жететін арнаны алдын ала ұстау.
9. Типтік қателер
„Квазимемлекеттік — демек, мемлекетте жартысынан көбі“. Бюджет кодексінің анықтамасы шек белгілемейді және еншілес, тәуелді және үлестес ұйымдарды қамтиды.
„Бізде комплаенс-қызмет жоқ болса, міндеттер де жоқ“. Жеке компания үшін қызмет — құқық, бірақ 16-баптың 1-тармағы бойынша шаралар — міндет.
„Комплаенс-офицер етіп кез келген адамды қоса атқару тәртібімен тағайындауға болады“. Квазимемлекеттік сектор субъектісінің Қызметіне сатып алумен, қаржымен, бухгалтерлік есеппен, кадрлық және шарттық жұмыспен, мүлікті басқарумен, ішкі аудитпен, қауіпсіздікті қамтамасыз етумен, сондай-ақ оның мониторингіне жататын процестерді құқықтық сүйемелдеумен байланысты функциялар жүктелмейді (Үлгілік ереженің 13-тармағы). Жауапты адам Заңның 16-бабының 3-тармағы бойынша мүдделердің ықтимал қақтығысы ескеріле отырып айқындалады; 13-тармақтағы тізбе қандай қоса атқарулар мұндай қақтығысты тудыратынының жақсы бағдары.
„Квазимемлекеттік компанияның әрбір жұмыскері — теңестірілген адам“. Жоқ: 1-баптың 4) тармақшасы бойынша функциялар мен лауазым шешеді.
„Жалдау кезіндегі тыйымдар — тек мемлекеттік сектор үшін“. ЕК-нің 26-бабындағы компанияны тексерген немесе оның мәселелерін шешкен, мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқан адамдарға арналған бір жылдық шектеу туралы қағида дәл квазимемлекеттік сектор субъектілері болып табылмайтын коммерциялық ұйымдарға арналған.
„Заң сертификаты бар сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытуды талап етеді“. 5-бөлімді қараңыз: жеке компания үшін мұндай норма жоқ, ал сертификатты заң ешкімнен талап етпейді.
„Сыбайлас жемқорлық туралы әркім хабарлауға міндетті“. Міндет 24-баптың 1-тармағының бірінші бөлігінде аталған адамдар үшін белгіленген; қалғандары хабарлауға құқылы.
Түйін
- Квазимемлекеттік сектор субъектілері Бюджет кодексінің 5-бабының 20) тармақшасында айқындалған: мемлекеттік кәсіпорындар, мемлекет қатысатын ЖШС мен АҚ (үлес шегі белгіленбеген), оның ішінде Ұлттық әл-ауқат қоры, ұлттық холдингтер мен компаниялар, олардың еншілес, тәуелді және үлестес тұлғалары, сондай-ақ атауымен аталған қорлар мен ұйымдар.
- Барлық кәсіпкерлік субъектілері Заңның 16-бабының 1-тармағындағы алты бағыт бойынша сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде шаралар қабылдауға міндетті; шаралардың нысанын өздері таңдайды. Кәсіпкерлер бірлестіктері стандарттар қабылдауы мүмкін (16-баптың 2-тармағы).
- Заңсыз сыйақы беруге тыйым бәріне бірдей. Квазимемлекеттік сектор субъектілері болып табылмайтын коммерциялық ұйымдар мемлекеттік қызметті немесе мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты өзге де қызметті тоқтатқаннан кейін бір жыл бойы өздерін тексерген немесе өз мәселелерін шешкен адамдарды басқару лауазымдарына қабылдамайды (№ 311-VIII Заңның редакциясындағы ЕК-нің 26-бабы).
- Квазимемлекеттік сектор субъектілері атқарушы органнан тәуелсіз комплаенс-қызметті немесе жауапты адамды айқындауға міндетті (16-баптың 3-тармағы); қашан қызмет қажет, қашан жауапты адам жеткілікті екенін Үлгілік ереженің 7, 8 және 12-тармақтары айқындайды. Олар өз құзыреті шегінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүргізеді, олардың басшылары тәртіптік жауаптылықта болады (22-бап), олар тәуекелдерге ішкі талдау жүргізеді (8-баптың 5-тармағы).
- Олардың басқарушылары мен дербес бөлімше басшысынан төмен емес сатып алушылары — теңестірілген адамдар: декларациялар, шектеулер, мүдделер қақтығысы туралы қағидалар, сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау міндеті және ӘҚБтК-нің 680-бабының екінші және үшінші бөліктері бойынша жауаптылық. Жалдау кезінде ЕК-нің 26-бабындағы тыйымдар қолданылады, ал оларды бұзғаны үшін басшы ӘҚБтК-нің 681-бабы бойынша жауап береді.
- Жеке компаниялар комплаенс-қызметтер құруға құқылы. Жеке компанияның жұмыскері сыбайлас жемқорлық туралы хабарлауға құқылы.
- Жеке компания жұмыскерлерін міндетті түрде сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту туралы норма жоқ. Квазимемлекеттік секторда семинарларды комплаенс-қызмет ұйымдастырады. Оқытудың нысаны, сағаттары және оны аяқтағаны туралы құжат нормамен белгіленбеген.
- Курстың шегі: теориялық дайындық; ішкі актілерді, комплаенс-қызмет семинарларын және заң кеңесін алмастырмайды; KNOWIKA сертификаты теорияны оқып-үйренгенді және емтихан тапсырғанды растайды және заң талап ететін құжат емес; курстың сағаттары — оның көлемі, норма емес.