Азаматтық қорғаныс бойынша санаттар, АҚ іс-шаралары және жауаптылық

Бұл сабақ не туралы

Бірінші сабақта азаматтық қорғаудың мемлекеттік жүйесі қалай құрылғанын және ол қандай актілерге сүйенетінін қарастырдық. Енді — модульдің практикалық өзегі: қандай ұйымдар азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған, бұл неге әкеп соғады, ұйым азаматтық қорғаныстың қандай іс-шараларын жүргізеді, оларға кім басшылық етеді, мұны кім және қалай тексереді және орындамағаны үшін не қатер төнеді.

Сабақ Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2014 жылғы 20 мамырдағы № 235 бұйрығымен бекітілген Оқу бағдарламасының 2-тарауындағы 36 «Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу» және 39 «Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау» тақырыптарына сәйкес келеді.

Сабақтың тірек актілері:

• «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V Заңы — 16, 19, 20, 21, 23, 36, 37, 37-1, 105-баптар;
• Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 6 наурыздағы № 190 бұйрығымен бекітілген Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидалары;
• Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі — 643 және 686-баптар.

Сабақтан кейін сіз:

• қалалардың неге топтарға, ал ұйымдардың азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға бөлінетінін түсіндіре аласыз;
• ұйымыңыздың аса маңызды немесе санатталған санатқа жатуы мүмкін бе екенін анықтап, тізбені кім және қалай жасайтынын түсінесіз;
• Заң барлық ұйымдарға жүктейтін міндеттерді және санатталған ұйымдардың қосымша міндеттерін атай аласыз;
• ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы мен азаматтық қорғаныс жөніндегі маманның рөлін сипаттай аласыз;
• күні бұрын және әскери қақтығыстар туындаған кезде жүргізілетін азаматтық қорғаныс іс-шараларын атап, әрқайсысының объектіде қалай көрінетінін көрсете аласыз;
• ұйымды азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалуы туралы жылдық есепке дайындай аласыз;
• азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылаудың қалай құрылғанын және іс-шараларды орындамағаны үшін қандай жауаптылық көзделгенін түсіндіре аласыз.

1-бөлім. Қалаларды топтарға, ал ұйымдарды санаттарға не үшін бөледі

Заңның 20-бабының 1-тармағы мақсатты түсіндіреді:

«1. Азаматтық қорғаныс бойынша қалаларды – топтарға, ал ұйымдарды санаттарға жатқызу мемлекеттiк, қорғаныстық маңызына және халықтың тiршілігін қамтамасыз етуге қарай азаматтық қорғаныс iс-шараларын кешендi және сараланған түрде жүргiзу мақсатында жүзеге асырылады.»

Түйінді сөз — «сараланған». Мемлекет әрбір ұйымнан азаматтық қорғаныстың бірдей көлемін талап етпейді. Шағын сауда фирмасы мен химия комбинаты әртүрлі жүктеме алады, ал айырмашылық өлшемшарты сол бапта аталған: мемлекеттік және қорғаныстық маңызы және халықтың тіршілігін қамтамасыз ету үшін маңызы.

Бұдан кез келген басшы үшін маңызды салдар шығады. Ұйымда азаматтық қорғаныс жүйесін құрмас бұрын оның санатқа жатқызылғанын-жатқызылмағанын нақты білу керек. Азаматтық қорғаныс жоспары, эвакуациялық комиссия, қорғаныш құрылысы, барлық жұмыскерлерді бағдарлама бойынша жыл сайын оқыту, нысан бойынша жылдық есеп және тағы басқалары қажет пе — осыған байланысты.

2-бөлім. Қалалар топтары

20-баптың 2-тармағы:

«2. Азаматтық қорғаныс бойынша орындалатын міндеттердің көлеміне байланысты қалалар үшін мынадай: ерекше, бірінші және екінші топтар айқындалады. Қалаларды топтарға жатқызу мынадай өлшемшарттар бойынша белгіленеді:

1. ерекше топқа астана жатады;

2. бірінші топқа республикалық маңызы бар қалалар жатады;

3. екінші топқа облыстық маңызы бар қалалар жатады.»

Ұйым үшін қаланың тобы жанама, бірақ айтарлықтай маңызды. Заңға тәуелді актілерден бірнеше мысал:

• азаматтық қорғаныс бойынша топтарға жатқызылған облыстардың қалалары мен аудандарында кешенді оқу-жаттығулар жиірек өткізіледі — «3 жылда 1 рет» орнына «2 жылда 1 рет» (Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2020 жылғы 2 шілдедегі № 494 бұйрығымен бекітілген Халыққа және азаматтық қорғау саласындағы мамандарға хабар беру, ілімді насихаттау, оқыту қағидаларының 86-тармағы);
• топтарға жатқызылған облыстар мен қалалардың азаматтық қорғаныс жоспарларына „құпия“ белгісі, ал топтарға жатқызылмаған қалалық және ауылдық аудандар мен қалаларға «қызметтік пайдалану үшін» белгісі белгіленеді (Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 21-тармағы);
• соғыс уақытының эвакуациялық іс-шаралары ең алдымен топтарға жатқызылған қалалардан жоспарланады: Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидалары 52-тармақта бірінші топқа «соғыс уақытында қалада (азаматтық қорғаныс бойынша топқа жатқызылған) жұмыс істеуді жалғастыратын» ұйымдардың жұмысшылары мен қызметшілерін, ал екінші топқа қызметін қауіпсіз аймаққа көшірген ұйымдардың жұмыскерлерін бөледі.

Егер санатталған ұйымыңыз астанада, республикалық немесе облыстық маңызы бар қалада орналасса, оның эвакуациялық іс-шаралар жоспары қаланың эвакуациялау жоспарымен байланысты. Бұл — үшінші модуль сабағының тақырыбы.

3-бөлім. Ұйымдардың санаттары

Екі санат

20-баптың 3-тармағы:

«3. Әлеуетті қауіптілікке, жаһандық, өңірлік және жергілікті ауқымдағы ықтимал төтенше жағдайлардың әлеуметтік-экономикалық салдарының шамасына және ұлттық қауіпсіздікке төнетін қатерге байланысты ұйымдар азаматтық қорғаныс бойынша мынадай санаттарға бөлінеді: аса маңызды және санатталған. Жұмылдыру тапсырыстары бар ұйымдар аса маңызды санатқа жатады. Санатталған ұйымдарға: аса маңызды мемлекеттік меншік объектiлері; стратегиялық объектілер; өнеркәсіптің, көлiк-коммуникация кешенiнiң жұмыс iстеп тұрған, салынып жатқан, реконструкцияланатын және жобаланатын қауiптi өндiрiстік объектiлерi бар, маңызды мемлекеттiк және экономикалық мәнi бар ұйымдар; уларды өндірумен, қайта өңдеумен, тасымалдаумен, сатып алумен, сақтаумен, өткізумен, пайдаланумен және жоюмен, патогендігі II топтағы патогенді биологиялық агенттермен жұмыс істеумен айналысатын ұйымдар; жұмыс істеп тұрған, салынып жатқан, реконструкцияланатын және жобаланатын тіршілікті қамтамасыз ету объектілері жатады.»

Терминологияға назар аударыңыз. Ауызекі сөйлеуде санаттарға жатқызылған ұйымдардың бәрін „санатталған“ деп атайды. Ал Заң екі санатты ажыратады: «аса маңызды» және „санатталған“. Басқа актілер «азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар» туралы айтқанда, екеуін де меңзейді.

Аса маңызды санат: жұмылдыру тапсырысы

Аса маңызды санаттың жалғыз өлшемшарты — жұмылдыру тапсырысының болуы. Оның не екенін «Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 маусымдағы № 127-I Заңы, 1-баптың 11) тармақшасы айқындайды:

«11) жұмылдыру тапсырысы – ұйымдарға жұмылдыру, соғыс жағдайы кезеңiнде және соғыс уақытында белгiлi бiр номенклатурада тауарлар өндiруге, жұмыстар орындауға және қызметтер көрсетуге, олардың мөлшері мен сапасына, арнаулы құралымдар құруға берiлетiн мемлекеттiк тапсырыс;»

Логикасы түсінікті: егер ұйым соғыс уақытында мемлекет үшін тауарлар өндіруге, жұмыстар орындауға немесе қызметтер көрсетуге тиіс болса, оның жұмысқа қабілеттілігі мен жұмыскерлерін қорғау қорғаныстық маңызға ие. Мысал — соғыс уақытында техниканы жөндеуге тапсырыс белгіленген шартты машина жасау зауыты немесе автомобильдер беруге тиіс автокөлік кәсіпорны.

Жұмылдыру тапсырыстары жұмылдыру дайындығымен, жұмыскерлерді брондаумен және ұйымды соғыс жағдайына көшірумен байланысты. Бұл тақырыптар (бағдарламаның 2-тарауының 52–54-тақырыптары) курстың төртінші модулінде қарастырылады.

Санатталғандар: бес топ

Әр топты талдайық.

Аса маңызды мемлекеттік меншік объектілері. Сабақ мемлекеттік меншік объектілері қандай өлшемшарттар бойынша аса маңызды деп танылатынын қарастырмайды: бұл өлшемшарттарды «Азаматтық қорғау туралы» Заң ашпайды.

Стратегиялық объектілер. Сабақ стратегиялық объектілердің тізбелерін де қарастырмайды: «Азаматтық қорғау туралы» Заңда бұл ұғымның анықтамасы жоқ.

Өнеркәсіптің және көлік-коммуникация кешенінің қауіпті өндірістік объектілері бар, маңызды мемлекеттік және экономикалық мәні бар ұйымдар. Бір мезгілде үш белгіге назар аударыңыз: қауіпті өндірістік объект бар; ол өнеркәсіпке немесе көлік-коммуникация кешеніне жатады; ұйымның маңызды мемлекеттік және экономикалық мәні бар. Қазандығы немесе лифті бар кез келген кәсіпорын санатталған бола бермейді. Тағы бір жайт: тізбеге жұмыс істеп тұрған ғана емес, салынып жатқан, реконструкцияланатын және жобаланатын объектілер де кіреді. Демек мұндай ұйымда азаматтық қорғаныс мәселелері жоба сатысында-ақ туындайды — және шынында да Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидалары 66-тармақта азаматтық қорғаныстың инженерлік-техникалық іс-шараларын ұйымдарды салу, кеңейту, реконструкциялау және техникалық қайта жарақтандыру жобаларында әзірлеуді талап етеді.

Улармен және патогендігі II топтағы патогенді биологиялық агенттермен жұмыс істейтін ұйымдар. Мұнда әрекеттер тізбесі кең: өндіру, қайта өңдеу, тасымалдау, сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану және жою. Яғни санатталған болып химия фабрикасы ғана емес, сондай-ақ қойма, тасымалдаушы, технологияда уларды пайдаланатын кәсіпорын, II топтағы патогенді агенттермен жұмыс істейтін зертхана да шығуы мүмкін.

Тіршілікті қамтамасыз ету объектілері — жұмыс істеп тұрған, салынып жатқан, реконструкцияланатын және жобаланатын. Заңның 1-бабының 75) тармақшасындағы анықтаманы еске салайық: бұл «ғимараттарды, құрылыстарды, технологиялық қондырғылар мен агрегаттарды пайдалану тоқтап (тоқтатыла тұрып) елді мекендер мен аумақтардың әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымдарының қызметі бұзылған кездегі денсаулық сақтау, телекоммуникация, байланыс, газбен жабдықтау, энергиямен жабдықтау, жылумен жабдықтау, сумен жабдықтау және су бұру ұйымдары». Аурухана, су арнасы, жылу желісі, электр желісі, газ компаниясы, байланыс операторы — типтік санатталған ұйымдар.

Бір өндірістік аумақ ережесі

20-баптың 4-тармағы:

«4. Ұйым азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйыммен бiр өндiрiстік аумақта орналасқан кезде ол сол санатқа теңестiрiледi.»

Бұл ережені жиі назардан тыс қалдырады. Қайта ұйымдастырудан кейін бірнеше заңды тұлға жұмыс істейтін бұрынғы ірі комбинаттың өнеркәсіптік алаңын елестетіңіз: негізгі өндіріс (санатталған), жөндеу фирмасы, көлік фирмасы, асхана, күзет кәсіпорны. Олардың бәрі бір өндірістік аумақта орналасқан және 4-тармақ бойынша сол санатқа теңестіріледі. Логикасы түсінікті: негізгі өндірісте авария болғанда немесе оған соққы тигенде алаңдағылардың бәрі зардап шегеді, сондықтан оларды бірдей қорғау керек.

Практикалық кеңес: егер ұйымыңыз санатталған кәсіпорынның аумағында үй-жай жалға алса, уәкілетті органның аумақтық органынан 4-тармақтың сізге қолданылатынын-қолданылмайтынын нақтылаңыз және жұмыскерлеріңізге хабар беру, оларды паналату және эвакуациялау мәселелерін негізгі кәсіпорынмен келісіңіз.

Тізбені кім жасайды және қаншалықты жиі

20-баптың 5-тармағы:

«5. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың жергілікті атқарушы органдары уәкілетті органның аумақтық органдарымен бірлесіп жыл сайын азаматтық қорғаныс бойынша ұйымдарды санаттарға жатқызу жөніндегі тізбені дайындайды, оны тиісті облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың азаматтық қорғанысы бастықтары бекітеді.»

Бұл тармақтан мыналар шығады:

1. Ұйым өзін санатқа өзі жатқызбайды. Тізбені жергілікті атқарушы орган мен уәкілетті органның аумақтық органы бірлесіп дайындайды.
2. Тізбе жыл сайын дайындалады. Ұйым тізбеге кіруі немесе одан шығуы мүмкін — мысалы, қауіпті өндірістік объект пайдалануға енгізілгеннен кейін немесе ол таратылғаннан кейін.
3. Тізбені облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың азаматтық қорғаныс бастығы — яғни әкім — бекітеді.

Сабақ тізбені ұйымдарға жеткізу тәртібін қарастырмайды: Заң оны белгілемейді. Іс жүзінде басшы өз ұйымының қолданыстағы тізбеге енгізілгенін-енгізілмегенін білуге тиіс, ал күмән болса, уәкілетті органның аумақтық органына жүгінуге тиіс. Мәртебесін анықтамай, „қалай болса да“ санатталмаған ұйым ретінде жұмыс істеу — тәуекел: санатталған ұйымның міндеттері басшының олар туралы білетін-білмейтініне қарамастан қолданылады.

Санат нені өзгертеді

Санатқа жатқызу бірқатар қосымша міндеттерге әкеп соғады. Оларды кестеге жинақтайық; әр жол осы сабақта немесе курстың басқа сабақтарында әрі қарай егжей-тегжейлі талданады.

4-бөлім. Заңның 16-бабы бойынша ұйымдардың міндеттері

Заңның 16-бабы үш қабат ретінде құрылған: барлық ұйымдардың міндеттері (2-тармақ), қауіпті өндірістік объектілері бар ұйымдардың қосымша міндеттері (3-тармақ) және азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың қосымша міндеттері (5-тармақ). 1-тармақ ұйымдардың құқықтарын санамалайды.

Ұйымдардың құқықтары

16-баптың 1-тармағы ұйымдарға, атап айтқанда, «мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарына азаматтық қорғауды қамтамасыз ету жөнінде ұсыныстар енгізуге», «өздерінің объектілерінде болған авариялардың, оқыс оқиғалар мен өрттердің себептері мен мән-жайларын анықтау жөнінде жұмыстар жүргізуге», «азаматтық қорғау мәселелері жөнінде ақпарат алуға» құқық береді. Ақпарат алу құқығын пайдаланған жөн: ұйым аумақтық органнан жоспарлау үшін өзіне қажетті мәліметтерді — мысалы, өзі орналасқан аудандағы ықтимал жағдай туралы — алуға құқылы.

Барлық ұйымдардың міндеттері

16-баптың 2-тармағы:

«2. Ұйымдар:

1. Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау саласындағы заңнамасында белгіленген талаптарды сақтауға, сондай-ақ мемлекеттік инспекторлардың бұзушылықтарды жою жөнінде берген нұсқамаларын орындауға;

2. өнеркәсіптік қауіпсіздік пен өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөнінде шаралар әзірлеуге және оларды жүзеге асыруға;

3. өртке қарсы насихат жүргізуге, сондай-ақ өз жұмыскерлерін өрт қауіпсіздігі шараларына оқытуға;

4. алып тасталды – ҚР 24.06.2025 № 196-VIII (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңымен;

5. өрт сөндіру жүйелері мен құралдарын жарамды күйде ұстауға, олардың мақсатсыз пайдаланылуына жол бермеуге;

6. өрттерді сөндіру, аварияларды жою, олардың туындау және өршу себептері мен жағдайларын анықтау кезінде, сондай-ақ өрт қауіпсіздігі мен өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзылуына, өрттердің және авариялардың туындауына жол берген тұлғаларды анықтау кезінде жәрдем көрсетуге, азаматтық қорғау күштерінің бөлімшелері ұйымдардың аумақтарында қызметтік міндеттерін жүзеге асырған кезде олардың Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен кіруін қамтамасыз етуге;

7. азаматтық қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органдардың және олардың мемлекеттік инспекторларының сұрау салуы бойынша өрт қауіпсіздігі мен өнеркәсіптік қауіпсіздіктің жай-күйі туралы, оның ішінде өздері өндіретін өнімдердің өрт қауіптілігі туралы, сондай-ақ өз аумақтарында болған өрттер, авариялар, оқыс оқиғалар және олардың салдары туралы мәліметтер мен құжаттарды беруге;

8. өртке қарсы қызметке туындаған өрт туралы, жолдар мен кірме жолдар жай-күйінің өзгеруі туралы дереу хабарлауға;

9. төтенше жағдайлардың туындау қатері туралы немесе туындауы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен беруге, жұмыскерлер мен халықты құлақтандыруға;

10. Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда, жұмыскерлерге және басқа да азаматтарға төтенше жағдайлардың салдарларынан келтірілген зиянды (нұқсанды) өтеуді қамтамасыз етуге, төтенше жағдайларды жойғаннан кейін қоршаған ортаны сауықтыру, жеке және заңды тұлғалардың шаруашылық қызметін қалпына келтіру жөнінде іс-шаралар жүргізуге;

11. жұмыскерлерді және өндірістік әрі әлеуметтік мақсаттағы объектілерді төтенше жағдайлардан қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлауға және жүзеге асыруға;

12. азаматтық қорғау саласында оқу-жаттығулар мен жаттығулар өткізуге міндетті.»

Көбіне сұрақ туғызатын жайттарды талдайық.

1) тармақша: нұсқамалар. Мемлекеттік инспекторлардың нұсқамаларын орындау заңнама талаптарын сақтаумен қатар ұйымның міндеті ретінде тікелей аталған. Нұсқамада көрсетілген мерзімді тілек ретінде емес, міндетті орындау мерзімі ретінде жоспарлау керек. Нұсқамаларды беру тәртібін және оларды орындамаудың кәсіпкерлік туралы заңнама бойынша салдарын сабақ қарастырмайды.

9) тармақша: жұмыскерлер мен халықты құлақтандыру. Бұл санатталған ұйымның ғана емес, әрбір ұйымның міндеті. Жиырма адамдық кеңсе де өз жұмыскерлерін қатер туралы тез ескерте білуге тиіс: бұл дауыс зорайтқыш байланыс, хабарлама тарату, телефон тізбегі болуы мүмкін, бірақ тәсіл болуға және белгілі болуға тиіс.

11) тармақша: төтенше жағдайлардан қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау. Бұл да барлық ұйымдардың міндеті. Санатталмаған ұйым үшін бұл, әдетте, басшы бекіткен өрт, жер сілкінісі, көрші кәсіпорындағы авария кезіндегі жұмыскерлердің іс-қимыл тәртібі.

12) тармақша: оқу-жаттығулар мен жаттығулар. Барлық ұйымдар оларды өткізуге міндетті. Нақты қандайын және қандай кезеңділікпен өткізу керектігін № 494 қағидалар белгілейді; мысалы, жұмыс істейтіндер саны 300 адамнан кем санатталмаған ұйымдар үшін объектілік жаттығулар үш жылда 1 рет көзделген (№ 494 қағидалардың 118-тармағы). Бұл мәселе модульдің үшінші сабағында жалғасады.

Алып тасталған 4) тармақша. Бұл орында бұрын 2-тармақта енді жоқ міндет тұрған. Егер ұйымыңыздың жергілікті құжаттарында „16-баптың 2-тармағының 4) тармақшасына“ сілтеме болса, оны түзету керек.

Қауіпті өндірістік объектілері бар ұйымдардың қосымша міндеттері

16-баптың 3-тармағында ұзын тізбе бар — жол берілген технологияларды қолданудан бастап өнеркәсіптік қауіпсіздікті декларациялауға дейін. Бұл өнеркәсіптік қауіпсіздік туралы заңнаманың нысанасы, және сабақ оны егжей-тегжейлі қарастырмайды. Азаматтық қорғаныспен және төтенше жағдайлардан қорғаумен тікелей байланысты үш тармақшаны атап өтейік:

«9) орын алған авария туралы жұмыскерлерге, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметіне, уәкілетті органның аумақтық органына және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне, жергілікті атқарушы органдарға, қауіпті өндірістік факторлар туындаған кезде төтенше жағдайдың есепті аймағына жататын халыққа дереу хабарлауға;»

«27) қауіпті өндірістік объектілерде авария, оқыс оқиға болған жағдайда жұмыскерлерді іс-қимылдарға оқытуды жүзеге асыруға;»

«28) жергілікті құлақтандыру жүйелерін құруға және ұдайы әзірлікте ұстап тұруға міндетті.»

Санаттарға жатқызылған ұйымдардың қосымша міндеттері

16-баптың 5-тармағы:

«5. Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар осы баптың 2-тармағына қосымша:

1. азаматтық қорғаныс жоспарларын әзірлеуге және іске асыруға;

2. объектілік сипаттағы төтенше жағдайлар мен олардың салдарларын жою жөніндегі іс-қимылдар жоспарларын әзірлеуге, бекітуге және іске асыруға;

3. әскери қақтығыстар жүргізу кезінде жұмыскерлерді және объектілерді қорғау бойынша азаматтық қорғаныс іс-шараларын жүзеге асыруға;

4. азаматтық қорғаныс бойынша жұмыскерлерді оқытуды жүзеге асыруға;

5. ұжымдық және жеке қорғану құралдарының запастарын құруға және оларды ұдайы әзірлікте ұстап тұруға;

6. өз объектілерінде авариялық-құтқару жұмыстары мен кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргізуді ұйымдастыруға міндетті.»

«осы баптың 2-тармағына қосымша» деген сөздер санатталған ұйымның 2-тармақта санамаланғанның бәрін де, осы алты міндетті де орындайтынын білдіреді.

Әрқайсысын талдайық.

1) Азаматтық қорғаныс жоспарлары: әзірлеу және іске асыру. Мұнда «іске асыруға» етістігі «әзірлеуге» етістігі сияқты маңызды. Бар, бірақ іс-шаралары орындалмайтын жоспар міндетті орындамайды. Жоспардың құрылымы Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2014 жылғы 29 мамырдағы № 258 бұйрығымен бекітілген; жоспардың мазмұны — екінші модуль сабағының тақырыбы.

2) Объектілік сипаттағы төтенше жағдайларды жою жөніндегі іс-қимылдар жоспары. Азаматтық қорғаныс жоспарынан бөлек құжат. Назар аударыңыз: мұнда Заңда үш етістік бар — «әзірлеуге, бекітуге және іске асыруға». Азаматтық қорғаныс жоспарын азаматтық қорғаныс бастығы бекітеді (19-баптың 9-тармағының 1) тармақшасы). Санатталған ұйымның жылдық есебінің нысанында екі жоспардың әрқайсысының болуы — жеке міндетті жол, және екі жол да азаматтық қорғаныс бастығының бекітуі туралы айтады: 2-жол — «Тиісті деңгейдегі азаматтық қорғаныс бастығымен бекітілген» азаматтық қорғаныс жоспары туралы, 3-жол — «Азаматтық қорғаныстың тиісті бастығы бекіткен» іс-қимылдар жоспары туралы. Ұйымда бұл — оның бірінші басшысы.

3) Әскери қақтығыстар жүргізу кезінде жұмыскерлер мен объектілерді қорғау бойынша азаматтық қорғаныс іс-шаралары. Бұл Заңның 21-бабына сілтеме, оны 6-бөлімде талдаймыз.

4) Жұмыскерлерді азаматтық қорғаныс бойынша оқыту. Тәртібі — № 494 қағидалардың 40–53-тармақтары, бағдарламасы — № 235 Оқу бағдарламасының 2-тарауы. Толығырақ — модульдің үшінші сабағында.

5) Ұжымдық және жеке қорғану құралдары. Ұжымдық қорғану құралдары — бұл ең алдымен қорғаныш құрылыстары; жеке қорғану құралдары — тыныс алу органдары мен теріні қорғау құралдары. „Запастарын құру“ мен «ұдайы әзірлікте ұстап тұруға» — екі түрлі әрекет: сатып алынып, қоймада ұмыт қалған, сақтау мерзімі өтіп кеткен газтұмылдырықтар әзірлікті білдірмейді.

6) Өз объектілеріндегі авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстар. Ұйым өзі кәсіби құтқару қызметі болуға міндетті емес, бірақ жұмыстарды ұйымдастыруға міндетті: объектілік құралымдар құру, олардың іс-қимылдарын жоспарларда көздеу, келетін күштермен өзара іс-қимылды қамтамасыз ету.

5-бөлім. Ұйымда азаматтық қорғанысқа кім басшылық етеді

Ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы

Заңның 19-бабының 3-тармағы және оны қайталайтын Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 9-тармағы ұйымдарда азаматтық қорғанысқа басшылықты олардың бірінші басшылары жүзеге асыратынын белгілейді, «олар лауазымы бойынша азаматтық қорғаныстың тиiстi бастықтары болып табылады».

Бұдан бірнеше практикалық жайт шығады.

„АҚ бастығын тағайындау туралы“ жеке бұйрық талап етілмейді. Бірінші басшы лауазымына кіріскен адам азаматтық қорғаныс бастығы болады. Бірақ азаматтық қорғаныс жөніндегі бұйрықтарға басшы дәл осы сапада қол қояды: мысалы, № 494 қағидалар оқу-жаттығулар мен жаттығуларды дайындау және өткізу туралы бұйрықтарды «ұйым басшысының – азаматтық қорғаныс бастығының бұйрығы» деп атайды.

Жауаптылық басқаға берілмейді. Басшы құжаттарды дайындауды маманға тапсыра алады, бірақ Заңның 19-бабының 9-тармағымен азаматтық қорғаныс бастығына жүктелген міндеттер — оның өз міндеттері: азаматтық қорғаныс жоспарын бекіту, жұмылдыру жарияланған, соғыс жағдайы енгізілген кезде және соғыс уақытында оны қолданысқа енгізу, эвакуациялық іс-шаралар жүргізу, азаматтар мен ұйымдарды азаматтық қорғаныс іс-шараларына белгіленген тәртіппен тарту.

Басшының уақытша болмауы. Бірінші басшы демалыста немесе науқас кезінде азаматтық қорғаныс бастығының міндетін кім атқаратынын сабақ қарастырмайды: Заң мұны реттемейді. Ақылға қонымды тәжірибе — басшының міндеттерін жүктеу туралы бұйрықта міндетті атқарушы азаматтық қорғаныс бастығының міндеттерін де атқаратынын тікелей көрсету және мұны азаматтық қорғаныс жоспарында көздеу.

Азаматтық қорғаныс жөніндегі бөлімше немесе жұмыскер

Заңның 19-бабы 8-тармағының 3) тармақшасы (ол Қағидалардың 12-тармағының 3) тармақшасында қайталанады) азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалуын қамтамасыз етуді мыналарға жүктейді:

«3) азаматтық қорғаныс санаттарына жатқызылған, бірінші басшыға тікелей бағынатын ұйымдарда азаматтық қорғанысты ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі құрылымдық бөлімшелерге немесе жекелеген жұмыскерлерге жүктеледі.»

Бұл норма бойынша азаматтық қорғанысты ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі құрылымдық бөлімше немесе жұмыскер бірінші басшыға тікелей бағынады.

Қағидалардың 13-тармағы толықтырады:

«13. Орталық атқарушы органдар, Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар, жергілікті атқарушы органдар, азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар азаматтық қорғанысты ұйымдастыру мен жүргізу жөніндегі бөлімшелердің (қызметкерлердің) жасақталуын (тағайындалуын) жүзеге асырады, олардың функционалдық міндеттері мен штаттық кестесін әзірлейді және бекітеді.»

Демек санатталған ұйым:

1. Бөлімше құру немесе жұмыскерді тағайындау туралы құжат (бұйрық, шешім) шығаруға тиіс. Бұл жол санатталған ұйымның жылдық есебінің нысанында бірінші тұр: «Азаматтық қорғанысты ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі құрылымдық бөлімшені немесе жекелеген қызметкерлерді құру туралы құқықтық актінің (бұйрық, қаулы, шешім) болуы».
2. Бөлімшені немесе жұмыскерді тікелей бірінші басшыға бағындыруға тиіс — бұл штаттық кестеде және ұйымдық құрылымда көрінуге тиіс.
3. Функционалдық міндеттерді әзірлеп, бекітуге тиіс.
4. Осы жұмыскердің оқудан өтуін қамтамасыз етуге тиіс. Лауазымға алғаш тағайындалған және азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын адамдар тағайындалған сәттен бастап алғашқы алты ай ішінде оқытылады (№ 494 қағидалардың 19 және 28-тармақтары). Мұндай адамдарда оқудан өткені туралы сертификаттардың болуы — есептің жеке жолы.

Заң бөлімшенің санын ұйымның көлеміне байланысты белгілемейді. Бөлім мен бір жұмыскердің арасындағы таңдау — іс-шаралардың көлеміне қарай ұйымның шешімі. Бірақ бірнеше алаңы бар ірі кәсіпорында азаматтық қорғаныспен бір адам қоса атқару тәртібімен айналысса, ол жоспарды, оқытуды, құралымдарды, паналарды және есептілікті іс жүзінде іске асыра алмайды, және бұл нәтижелерден көрінеді.

Эвакуациялық комиссия

Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 46-тармағы эвакуациялық органдардың қатарында, атап айтқанда, «азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдарда» құрылатын эвакуациялық комиссияларды атайды. 47-тармақ белгілейді:

«Эвакуациялау комиссияларының төрағалары болып орталық атқарушы орган, Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган, жергілікті атқарушы орган, азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйым басшысы орынбасарларының бірі, ал эвакуациялық қабылдау комиссияларының төрағалары – жергілікті атқарушы органдар басшыларының орынбасарлары тағайындалады.»

Және: «Эвакуациялау (эвакуациялау қабылдау) комиссияларының құрамы мен ережесін тиісті азаматтық қорғаныс бастығы бекітеді.» Есеп нысанында бұл екі бөлек жол — комиссияны құру туралы және оның құрамы мен ережесін бекіту туралы.

Санатталған ұйымда азаматтық қорғанысты басқарудың типтік сұлбасы

Шамамен бір жарым мың жұмыскері бар шартты зауытта сұлба былай көрінуі мүмкін:

• директор — азаматтық қорғаныс бастығы;
• азаматтық қорғаныс және төтенше жағдайлар жөніндегі бөлім — директорға бағынады;
• директордың орынбасары — эвакуациялық комиссияның төрағасы;
• цех басшылары — өз бөлімшелерінде іс-шаралардың орындалуына жауап береді, сабақ топтарының жетекшілері болып тағайындалады;
• объектілік құралымдардың командирлері — оқудан өткен жұмыскерлердің қатарынан;
• кезекші диспетчер — басшының немесе ол уәкілеттік берген адамның өкімі бойынша құлақтандыруды іске қосады.

Шағын санатталған ұйымда — мысалы, екі жүз адамдық аудандық электр желісі компаниясында — сол сұлба жеңілдейді: директор — азаматтық қорғаныс бастығы; директорға бағынатын азаматтық қорғаныс жөніндегі бір маман; орынбасар — эвакуациялық комиссияның төрағасы; бірнеше құралым.

6-бөлім. Азаматтық қорғаныс іс-шаралары

Заңның 21-бабы

21-баптың кіріспе бөлігі іс-шараларды кім және не үшін жүргізетінін айқындайды:

«Әскери қақтығыстар туындаған кезде Қазақстан Республикасының халқын, объектілерін және аумағын қорғау, нұқсан мен шығынды азайту мақсатында Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар, орталық және жергілікті атқарушы органдар, азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар өз құзыреті шегінде азаматтық қорғаныстың мынадай іс-шараларын жүргізеді:»

Назар аударыңыз: ұйымдардың ішінен тек «азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар» аталған. Санатталмаған ұйымдар 21-бап бойынша азаматтық қорғаныс іс-шараларын жүргізбейді; оларда 16-баптың 2-тармағы бойынша міндеттер қалады — жұмыскерлерді төтенше жағдайлардан қорғау, құлақтандыру, оқу-жаттығулар мен жаттығулар.

Іс-шаралар екі топқа бөлінеді. Біріншісі күні бұрын жүргізіледі:

«1) күні бұрын:

азаматтық қорғаныс жоспарларын әзірлеу;

қосалқы (қалалық, қала сыртындағы), қосымша және жылжымалы басқару пункттерін, құлақтандыру және байланыс жүйелерін құру әрі дамыту және оларды пайдалануға әзірлікте ұстап тұру;

азаматтық қорғау күштерін құру, жасақтау, жарақтандыру және әзірлікте ұстап тұру;

қазіргі заманғы зақымдаушы құралдар қолданылған жағдайда қорғану тәсілдері мен іс-қимылдарға азаматтық қорғаудың басқару органдарын дайындау және халықты оқыту;

азаматтық қорғаныстың қорғаныш құрылыстарын салу және оның қорын жинақтау, оларды жұмыс істеу әзірлігінде ұстау;

азаматтық қорғаныс мүлкін құру, жинақтау және уақтылы жаңарту;

эвакуациялық іс-шараларды жоспарлау;

салалар мен ұйымдардың орнықты жұмыс істеуі жөнінде іс-шараларды жоспарлау және орындау;»

Екіншісі — әскери қақтығыстар туындаған кезде:

«2) әскери қақтығыстар туындаған кезде:

азаматтық қорғаныс жоспарларын қолданысқа енгізу, қосалқы (қалалық, қала сыртындағы), қосымша және жылжымалы басқару пункттерін іске қосу;

қазіргі заманғы зақымдаушы құралдардың қатерi мен қолданылуы туралы құлақтандыру, халыққа іс-қимылдар тәртібі туралы хабар беру;

халықты азаматтық қорғаныстың ең қарапайым жасырын паналары мен қорғаныш құрылыстарында паналату, қажет болған кезде - жеке қорғану құралдарын пайдалану;

жараланғандар мен зақым алғандарға медициналық көмек көрсету;

эвакуациялық іс-шараларды жүргізу;

азаматтық қорғаудың қосымша басқару пункттерін, құлақтандыру және байланыс жүйелерін құру;

авариялық-құтқару жұмыстары мен кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргізу;

бұзылған құлақтандыру және байланыс жүйелерін қалпына келтіру;

азаматтық қорғау құралымдарының әзірлігін қалпына келтіру.»

Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 2-тармағы осы екі топты байланыстырады:

«2. Азаматтық қорғанысты жүргізуге дайындық „Азаматтық қорғау туралы“ Қазақстан Республикасы Заңының 21-бабында айқындалған азаматтық қорғаныс іс-шараларын алдын ала орындау болып табылады.»

Басқаша айтқанда, ұйымдағы азаматтық қорғаныс жөніндегі бүкіл күнделікті жұмыс — күні бұрын жүргізілетін сегіз іс-шараны орындау. Соғыс уақытының тоғыз іс-шарасы күні бұрын жүргізілетіндері қаншалықты дайындалса, соншалықты ғана орындалады.

Екі топтың іс-шаралары қалай байланысты

„Күні бұрын → әскери қақтығыс кезінде“ жұптарын көрген пайдалы:

Сол жағы дайындалмаған әрбір оң жақ ұяшық суырыпсалмаға айналады.

Күні бұрын жүргізілетін іс-шараларды ұйым деңгейінде талдау

Азаматтық қорғаныс жоспарларын әзірлеу. Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 14-тармағы:

«14. Азаматтық қорғаныс жоспары бейбіт және соғыс уақытындағы азаматтық қорғаныс іс-шараларының көлемін, ұйымдастырылуын, орындау тәртібін, мерзімдерін айқындайды.»

Объектілік деңгейде жоспарды «азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған және базасында азаматтық қорғау қызметі құрылған ұйымдар әзірлейді» (Қағидалардың 16-тармағы). Оны азаматтық қорғаныс бастығы бекітеді, және жоспарлар «жоспарланатын жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жыл сайын түзетіледі» (19-тармақ). Жоспарларды қайта жасау тиісті азаматтық қорғаныс бастықтарының өкімдері негізінде жүзеге асырылады; 20-тармақ қайта жасауды бес жылдық кезеңмен байланыстырады. Санатталған ұйымның жоспарына құпиялық белгісі «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпиялар саласындағы заңнамасына сәйкес ұйым басшысының шешімі бойынша» белгіленеді (21-тармақ). Жоспардың мазмұны — екінші модуль сабағының тақырыбы.

Түзету мен қайта жасаудың айырмашылығына назар аударыңыз. Түзету — деректерді жыл сайын нақтылау (саны, жауапты адамдар, мекенжайлар, телефондар, мүлік). Қайта жасау — жоспарды азаматтық қорғаныс бастығының өкімі бойынша жаңадан жасау; оның кезеңділігі 20-тармақта бес жылмен байланыстырылған.

Басқару пункттері, құлақтандыру және байланыс жүйелері. Ұйым үшін — ең алдымен басшы дағдарыс кезінде басқаратын орын және, егер ұйым оған міндетті болса, жергілікті құлақтандыру жүйесі. Санатталған ұйымның есебінде «Талап етілетін, жарамды құлақтандыру жүйесінің, оның ішінде локалды құлақтандыру жүйесінің болуы» туралы жол бар. Толығырақ — екінші модуль сабағында.

Азаматтық қорғау күштері. Ұйым деңгейінде — объектілік құралымдар. Олар Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 23 сәуірдегі № 387 бұйрығымен бекітілген Азаматтық қорғау құралымдарын құру, ұстау, материалдық-техникалық қамтамасыз ету, дайындау және оларды тарту қағидалары бойынша құрылады. Осы Қағидалардың 11-тармағы объектілік құралымдарды шарттардың біріне сәйкес келетін ұйымдар құратынын белгілейді, және солардың біріншісі ретінде Заңның 20-бабының 3-тармағына сәйкес азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылу аталған. Әзірлікке келтіру уақыты шектелген: Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 33-тармағы «құтқару, инженерлік құралымдар және азаматтық қорғау қызметтері құралымдары, оның ішінде шұғыл ден қою жасағының құрамына кіретін құралымдар үшін – 4 сағаттан аспайды, қалған барлық құралымдар үшін – 6 сағаттан аспайды» деп белгілейді. Есепте — үш жол: объектілік құралымдарды құру туралы бұйрық, құралымның әрбір мүшесіне тыныс алу органдарын қорғау құралдары және негізгі құралымдардың әзірлігі.

Басқару органдарын дайындау және халықты оқыту. Ұйым деңгейінде — басшы құрам мен жұмыскерлерді оқыту. Есепте оқытуға байланысты алты жол бар: азаматтық қорғанысты жүргізетін адамдардың сертификаттары; сабақтар өткізуге арналған құралдар жиынтығы және азаматтық қорғау бұрышы (100 адамға дейінгі, қоса алғанда, ұйымдар үшін); көпсалалы кабинет немесе әр ғимаратта бұрыштар (100 адамнан асатын ұйымдар үшін); оқу топтарының, жетекшілердің тізімдері және сабақ кестесі; өткізілген сабақтарды есепке алу журналы; оқудан өткені туралы анықтамалар. Мұның бәрі — модульдің үшінші сабағы.

Қорғаныш құрылыстарының қоры. Заңның 23-бабының 5-тармағы:

«Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың азаматтық қорғаныстың қорғаныш құрылысжайлары көрсетілген ұйымдардың қаражаты есебінен күтіп-ұсталады. Азаматтық қорғаныстың қорғаныш құрылысжайлары неғұрлым үлкен жұмыс істейтін ауысымға есептелуге және азаматтық қорғау мақсатында пайдаланылуға тиіс.»

«неғұрлым үлкен жұмыс істейтін ауысымға» деген тіркес — сыйымдылықты есептеудің кілті. Үш ауысыммен жұмыс істейтін зауытта бұл жалпы сан емес, ең көп адамы бар ауысымның саны. Қорғаныш құрылыстарына үшінші модульдің сабағы арналған.

Азаматтық қорғаныс мүлкі. 23-баптың 1-тармағы оның құрамын санамалайды: «жеке қорғану құралдары, радиациялық, химиялық барлау және дозиметрлiк бақылау аспаптары, жеке медициналық қорғану құралдары, байланыс және құлақтандыру құралдары және басқа да материалдық-техникалық құралдар». 21-баптағы «уақтылы жаңарту» сақтау мерзімі өтіп бара жатқан мүлікті уақтылы ауыстыруды білдіреді. Есепте — мүлік қорлары туралы және оны сақтауға арналған қойма үй-жайлары туралы жолдар.

Эвакуациялық іс-шараларды жоспарлау. Ұйымда — эвакуациялық комиссия, жұмыскерлерді таратуға есептер, эвакуациялық жинау пункттерімен өзара іс-қимыл. Үшінші модульдің сабағы.

Орнықты жұмыс істеу. Орнықтылықты арттыру жөніндегі іс-шараларды жоспарлау және орындау — бағдарламаның 2-тарауының 46-тақырыбы және төртінші модульдің сабағы.

Азаматтық қорғаныстың инженерлік-техникалық іс-шаралары

Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 6-тарауы. 66-тармақ азаматтық қорғаныстың инженерлік-техникалық іс-шаралары, атап айтқанда, мына жағдайларда әзірленетінін белгілейді:

«ұйымдарды салу, кеңейту, реконструкциялау және техникалық қайта жарақтандыру жобаларында;

кәсіпорындарды, ғимараттарды және құрылыстарды салуға арналған жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу, келісу, бекіту кезінде әзірленеді.»

67-тармақ:

«67. Бөлімді әзірлеуге арналған бастапқы деректер мен техникалық талаптарды жобалау ұйымының қатысуымен жобаға тапсырыс беруші әзірлейді. Тапсырыс берушінің сұрау салуы бойынша уәкілетті органның аумақтық органдары жобаның жоспарланған ауданының жай-күйі туралы бастапқы деректер, сондай-ақ бөлім мазмұны бойынша ұсыныстар береді. Жобаның аяқталуы туралы ақпаратты тапсырыс беруші уәкілетті органның аумақтық органдарына ұсынады.»

Практикалық мәні: егер санатталған ұйым цехты реконструкцияласа немесе жаңа корпус салса, жобада азаматтық қорғаныстың инженерлік-техникалық іс-шаралары бөлімі болуға тиіс. Бұл іс-шаралардың көлемін Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2014 жылғы 24 қазандағы № 732 бұйрығымен бекітілген Азаматтық қорғаныстың инженерлік-техникалық іс-шараларының мазмұны мен көлемі жөніндегі нұсқаулық айқындайды; сабақ оның мазмұнын қарастырмайды.

Азаматтық қорғаныс объектілері мен мүлкі: жыл сайынғы тексеру

Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 73-тармағы:

«73. Азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар жыл сайын уәкілетті орган белгілеген әдістемелік ұсынымдарға сәйкес азаматтық қорғаныс объектілеріне кешенді тексеру жүргізеді.»

74-тармақ қорғаныш құрылыстарын тексеру кезінде болуға тиіс құжаттаманы санамалайды: паналайтын жердің (радиацияға қарсы жасырын пананың) паспорты, кадастрлық паспорт, қорғаныш құрылысын тексеру журналы, микроклимат пен ауадағы газ құрамының көрсеткіштерін тіркеу журналы, қорғаныш құрылысының жоспары, әзірлікке келтіру жоспары, жабдықтар мен мүліктің тізбесі, басқару органдары телефондарының тізімі, қызмет көрсету тобының жеке құрамының тізімі, тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің пайдалану сұлбасы, дизельдік электр станциясына және сүзгі-желдету жабдығына қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулықтар (бар болса).

75-тармақ:

«75. Азаматтық қорғаныстың қорғаныш құрылыстарын кешенді тексерудің нәтижелері азаматтық қорғаныс объектісін тексеру журналына енгізіледі және уәкілетті органның аумақтық органдарына тиісті жылдың 1 желтоқсанына дейін жолданады.»

Жылдық цикл шығады: объектілерді жыл бойы тексеру; іс-шаралардың орындалуы туралы есеп — 1-10 қарашада; қорғаныш құрылыстарын тексеру нәтижелері — 1 желтоқсанға дейін; азаматтық қорғаныс жоспарын түзету — 1 қаңтардағы жағдай бойынша.

7-бөлім. Азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалуы туралы жылдық есеп

Мерзімі және алушысы

Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 6-тармағы:

«6. Жыл сайын тиісті жылғы 1-10 қараша аралығында ағымдағы жылғы азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалуы туралы есептерді (бұдан әрі - есеп) осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша (Мәліметтерді таратылуы шектелген қызметтік ақпаратқа жатқызу және онымен жұмыс істеу қағидаларына сәйкес растайтын материалдарды қоса бере отырып):

базасында астананың, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың азаматтық қорғау қызметтері құрылған ұйымдар уәкілетті органның аумақтық органдарына;

азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған және олардың базасында облыстық маңызы бар қалалар мен аудандардың азаматтық қорғау қызметтері құрылған ұйымдар уәкілетті органның аумақтық органдарының аудандық және қалалық төтенше жағдайлар басқармаларына (бөлімдеріне) ұсынылады.»

Санатталған ұйым үшін 3-(АҚ) индексті нысан көзделген — «Азаматтық қорғаныс бойынша санатқа жатқызылған ұйымдардың азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындауы туралы есеп». Кезеңділігі — жылдық, жинау әдісі — электронды түрде, мерзімі — Қағидалардың 6-тармағы бойынша жыл сайын 1-10 қараша аралығы.

3-(АҚ) нысанының он тоғыз жолы тексеру парағы ретінде

3-(АҚ) нысаны — санатталған ұйымның өзін-өзі тексеруіне арналған ең жақсы дайын тексеру парағы, өйткені оны уәкілетті органның өзі жасаған. Онда он тоғыз жол бар, және әрқайсысы бойынша «Бар/орындалды» немесе «Жоқ/орындалмаған» деген белгі қойылады:

1. Азаматтық қорғанысты ұйымдастыру және жүргізу жөніндегі құрылымдық бөлімшені немесе жекелеген қызметкерлерді құру туралы құжат (бұйрық, қаулы, шешім).
2. Тиісті деңгейдегі азаматтық қорғаныс бастығы бекіткен азаматтық қорғаныс жоспары.
3. Азаматтық қорғаныстың тиісті бастығы бекіткен объектілік сипаттағы төтенше жағдайларды және олардың салдарларын жою жөніндегі іс-қимылдар жоспары.
4. Эвакуациялық комиссия құру туралы құжат.
5. Эвакуациялық (эвакуациялық қабылдау) комиссияның құрамын және ережесін бекіту туралы құжат.
6. Азаматтық қорғаныс мүлкі қорларының талап етілетін саны және оларды әзірлікте ұстау.
7. Азаматтық қорғаудың объектілік құралымдарын құру туралы басшының бұйрығы.
8. Азаматтық қорғау құралымының әрбір мүшесіне тыныс алу органдарын қорғау құралдары.
9. Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыруды және жүргізуді жүзеге асыратын адамдардың уәкілетті органның аумақтық органдарында оқудан өткені туралы сертификаттар.
10. Талап етілетін, жарамды құлақтандыру жүйесі, оның ішінде локалды құлақтандыру жүйесі.
11. Азаматтық қорғау бойынша сабақтар өткізуге арналған құралдар жиынтығы және азаматтық қорғау бойынша бұрыш.
12. Көп бейінді кабинет немесе әрбір әкімшілік және өндірістік ғимаратта бір-бірден азаматтық қорғау бұрышы.
13. Ұйым басшысы бекіткен оқу топтарының, сабақ жетекшілерінің тізімі және сабақ кестесі.
14. Азаматтық қорғау саласында өткізілген сабақтарды есепке алу журналы.
15. Ұйым жұмыскерлерінің азаматтық қорғау саласында оқудан өткені туралы анықтамалар.
16. № 494 қағидалардың 81-тармағына сәйкес ұйымдастыру құжаттарының көшірмелерін қоса бере отырып, оқу-жаттығулар мен жаттығуларды өткізу туралы аумақтық органдарға ұсынылған ақпарат.
17. Азаматтық қорғаудың негізгі құралымдарының, оның ішінде шұғыл ден қою жасағына кіретін құралымдардың және авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстарды қамтамасыз ететін құралымдардың әзірлігі.
18. Азаматтық қорғаныстың қорғаныш құрылыстарының қоры, оларды жұмыс істеуге әзірлікте ұстау.
19. Азаматтық қорғаныс мүлкін сақтауға арналған қойма үй-жайлары.

Нысанды толтыру жөніндегі түсініктеме маманға білу маңызды бірнеше ережені белгілейді:

• «1-10, 13-17, 19 жолдар міндетті түрде толтырылады.»
• «11-жол қызметкерлер саны қоса алғанда 100 адамға дейінгі азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар үшін толтыруға міндетті.»
• «12-жол қызметкерлер саны 100 адамнан асатын азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар үшін толтыруға міндетті.»
• «18-жол ұйымдардың ең көп жұмыс істейтін ауысымы, сондай-ақ медициналық ұйымдардың тасымалдауға келмейтін науқастары болған кезде толтыруға міндетті.»
• «1-7, 9, 13-16 жолдарды „Бар/орындалды“ толтыру кезінде жоспарлардың, бұйрықтардың, қаулылардың, шешімдердің, сертификаттардың, тізімдердің, журналдардың, анықтамалардың, тауарларды босатуға арналған жүкқұжаттардың көшірмелерін қоса беру қажет.»
• Бір жолда екі бағанды бірдей белгілеуге болмайды.

Растайтын көшірмелер туралы соңғы ереже ерекше маңызды. Көшірмесі қоса берілмеген „Бар“ белгісі — расталмаған мәлімдеме. Ал құжат шын мәнінде жоқ жерде қойылған „Бар“ белгісі — алғашқы тексеруде-ақ анықталатын анық емес ақпарат.

Есепке қалай дайындалу керек

Ең практикалығы — нысанды жұмыс бумасына айналдыру. Он тоғыз жолдың әрқайсысына бөлім ашыңыз, онда жыл бойы растайтын құжаттар жиналады: бұйрық, жоспар, сертификат, журнал, анықтамалар, аумақтық органға жолданғаны туралы белгісі бар оқу-жаттығулар туралы ақпараттардың көшірмелері, мүлікке арналған жүкқұжаттар. Сонда қарашада есеп екі аптада емес, бір сағатта жиналады.

Мына реттілікті есте сақтаңыз: есеп нақты жағдайды көрсетеді. Егер жол „Жоқ/орындалмаған“ болса — адал белгі келесі жылға түзетуді жоспарлауға мүмкіндік береді. Ол міндеттен босатпайды, бірақ ұйымның проблеманы көріп отырғанын көрсетеді.

Базасында азаматтық қорғау қызметі құрылған ұйымның есебі

Мұндай ұйымдар үшін сегіз жолдан тұратын 2-(АҚ) индексті өз нысаны көзделген: азаматтық қорғаныс жоспары, іс-қимылдар жоспары, мүлік қорлары, объектілік құралымдарды құру туралы құқықтық акт, құралымның әрбір мүшесіне тыныс алу органдарын қорғау құралдары, азаматтық қорғанысты жүргізетін адамдардың — уәкілетті органның аумақтық органдарында және оқу орындарында оқудан өткені туралы — сертификаттары, негізгі құралымдардың әзірлігі. Егер ұйымыңыз бір мезгілде санатталған және қызметтің базасы болса, оның қандай нысандарды ұсынатынын аумақтық органнан нақтылаңыз.

8-бөлім. Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау

Заңда бақылау қай жерде

Бақылау мәселелері Заңның 7-тарауында — «АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ҚАДАҒАЛАУ» — шоғырланған. Азаматтық қорғаныс үшін негізгі баптар — 36, 37 және 37-1.

Анықтаманы 1-баптың 18) тармақшасы береді:

«азаматтық қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау – өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау саласындағы заңнамасының талаптарын жеке және заңды тұлғалардың сақтауын қамтамасыз етуге бағытталған, азаматтық қорғау саласындағы және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органдардың қызметі»

Бақылау мен қадағалаудың үш түрі

36-баптың 2-тармағы:

«2. Азаматтық қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау:

1. азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылауға;

2. өрт қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік бақылауға және қадағалауға;»

«3) өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалауға бөлінеді.»

Бұл бір ұйымда азаматтық қорғау бойынша неге үш түрлі тексеру болуы мүмкін екенін түсіндіреді: азаматтық қорғаныс жөніндегі инспектор, өрт қауіпсіздігі жөніндегі инспектор және өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі инспектор. Әрқайсысының өз нысанасы бар. Бұл сабақ бірінші түрге қатысты. Өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздіктен айырмашылығы, азаматтық қорғаныс саласында Заң „қадағалау“ сөзінсіз, тек бақылау туралы айтады.

36-баптың 3-тармағы:

«3. Азаматтық қорғау саласындағы мемлекеттiк бақылау тексеру және бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау және тергеп-тексеру нысанында жүзеге асырылады.»

Азаматтық қорғаныс саласында кімді тексереді

37-баптың 1-тармағы:

«1. Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың, орталық және жергілікті атқарушы органдардың, азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдардың, базасында азаматтық қорғау қызметтері құрылған ұйымдардың және табиғи және жасанды су айдындарындағы көпшілік демалатын орындар бекітіліп берілген ұйымдардың, сондай-ақ лауазымды адамдардың және азаматтардың, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген азаматтық қорғаныс жөніндегі талаптар мен іс-шараларды атқаруды қамтамасыз етуіне бағытталған.»

Ұйымдардың ішінен үш топ бақылауға жатады:

• азаматтық қорғаныс бойынша санаттарға жатқызылған ұйымдар;
• базасында азаматтық қорғау қызметтері құрылған ұйымдар;
• табиғи және жасанды су айдындарындағы көпшілік демалатын орындар бекітіліп берілген ұйымдар.

Үшінші топ көпшілік үшін күтпеген жайт. Ол су айдындарындағы қауіпсіздіктің азаматтық қорғаныстың қарауына жатқызылғанымен түсіндіріледі — және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте тиісті бапты азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган дәл «азаматтық қорғаныс саласындағы» құқық бұзушылық ретінде қарайды (бұл туралы төменде).

Ұйымдардан басқа, бақылау лауазымды адамдар мен азаматтарға да қолданылады.

Кім тексереді

37-баптың 2-тармағы азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын лауазымды адамдарды санамалайды: Қазақстан Республикасының бас мемлекеттік инспекторы және оның орынбасары, Қазақстан Республикасының мемлекеттік инспекторлары — уәкілетті органның ведомствосында; облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың бас мемлекеттік инспекторлары және олардың орынбасарлары — аумақтық органдардың басшылары және олардың орынбасарлары; облыстың, қаланың, ауданның, қала ауданының мемлекеттік инспекторлары — аумақтық органдардың лауазымды адамдары.

Ұйым үшін практикалық қорытынды қарапайым: азаматтық қорғаныс бойынша тексерушi — бұл азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау жөніндегі мемлекеттік инспектор болып тағайындалған, уәкілетті органның немесе оның аумақтық органының лауазымды адамы.

Ұйымдарға қатысты бақылау нысандары

37-баптың 3-тармағы:

«3. Кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау және жоспардан тыс тексерулер нысанында жүзеге асырылады.»

37-баптың 4-тармағы:

«4. Мемлекеттік органдарға қатысты азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау осы Заңның 37-1-бабына сәйкес тексеру нысанында жүзеге асырылады.»

Демек коммерциялық ұйымға — кәсіпкерлік субъектісіне — екі нысан қолданылады: бару арқылы профилактикалық бақылау және жоспардан тыс тексерулер, ал олардың тәртібін Кәсіпкерлік кодекс айқындайды. Кәсіпкерлік кодекс бойынша егжей-тегжейлі тәртіпті — негіздерді, мерзімдерді, хабарламаларды, тексерілетін тұлғаның құқықтарын — сабақ қарастырмайды.

Егер ұйымыңыз мемлекеттік орган болса, оған Заңның 37-1-бабы қолданылады. Ол туралы қысқаша:

• тексерулер мерзімдік және жоспардан тыс болады (37-1-баптың 1-тармағы);
• «Азаматтық қорғаныс саласындағы талаптарға сәйкестігі тұрғысынан тексерілетін мемлекеттік органдарға қатысты мерзімдік тексеру үш жылда бір рет жүзеге асырылады.» (5-тармақ);
• мерзімдік тексерудің мерзімі — он бес жұмыс күнінен аспайды, он бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге ұзартылады (2-тармақ); жоспардан тыс тексерудің мерзімі — он жұмыс күнінен аспайды, онға дейін ұзартылады (7-тармақ);
• «Анонимдік жолданымдар болған жағдайларда жоспардан тыс тексерулер жүргізілмейді.» (8-тармақ);
• нәтижелері бойынша қорытынды жасалады, ал бұзушылықтарды жою туралы талаптарды орындау мерзімі «тексеру нәтижелері туралы қорытынды табыс етілген күннен бастап кемінде он жұмыс күнін құрайды» (10-тармақ);
• ескертулер мен қарсылықтар жазбаша жазылады және қорытынды табыс етілген күннен бастап үш жұмыс күні ішінде жіберіледі (11-тармақ).

Мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындар бекітіліп берілген ұйымдарға бұл нормаларды білген пайдалы, бірақ кәсіпкерлік субъектілері үшін Кәсіпкерлік кодекс қолданылады.

Тексеру кезіндегі құқықтар мен міндеттер: жалпы бастамалар

Егжей-тегжейі кім тексерілетініне қарай ерекшеленгенімен, 37-1-баптың мемлекеттік органдарға арналған кейбір ережелері кез келген ұйымға сақтау ақылға қонымды жалпы бастамаларды білдіреді. Тексеруші тексеруді тағайындау туралы актіні және қызметтік куәлігін көрсетуге міндетті (37-1-баптың 17-тармағы). Тексерілетін тұлға рұқсаттамалық режимді сақтай отырып үй-жайларға кіруді қамтамасыз етуге, тексерудің нысанасына жататын құжаттарды ұсынуға, тексеру кезінде тексерілетін құжаттарға өзгерістер енгізбеуге міндетті (19-тармақ). Тексерілетін тұлға тексерудің нысанасына жатпайтын құжаттарды ұсынбауға және тексеру барысын кедергі жасамай аудио- және бейнетехника құралдарымен тіркеуге құқылы (18-тармақ). Қайталайық: кәсіпкерлік субъектілеріне заң бойынша Кәсіпкерлік кодекстің тәртібі қолданылады, ал оны сабақ қарастырмайды.

Инспектор мәні бойынша нені қарайды

Заңда да, Азаматтық қорғаныс іс-шараларын ұйымдастыру және жүргізу қағидаларында да санатталған ұйым үшін тексеру сұрақтарының жеке тізбесі жоқ. Бірақ бақылаудың нысанасы 37-баптың 1-тармағымен айқындалған — «Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген азаматтық қорғаныс жөніндегі талаптар мен іс-шараларды» атқару. Ал бұл талаптардың құрамы 3-(АҚ) нысанынан көрінеді: оның он тоғыз жолы — уәкілетті орган ұйымнан жыл сайын жазбаша сұрайтын нәрсе. Барған кезде инспектор нақ осы позицияларды шындықпен салыстырады деп есептеген жөн:

• құжаттар: азаматтық қорғаныс жөніндегі бөлімше немесе жұмыскер туралы бұйрық, азаматтық қорғаныс жоспары, іс-қимылдар жоспары, эвакуациялық комиссияның құжаттары, құралымдар туралы бұйрық;
• оқыту: азаматтық қорғанысты жүргізетін адамдардың сертификаттары; оқу топтарының тізімдері, сабақ жетекшілері, кесте; журналдар; жұмыскерлерге анықтамалар; санына қарай оқу базасы;
• әзірлік: құлақтандыру жүйесі, құралымдар, құралым мүшелерінің тыныс алу органдарын қорғау құралдары, мүлік пен қойма, қорғаныш құрылыстары;
• оқу-жаттығулар мен жаттығулар: олар өткізілді ме және аяқталғаннан кейін бес күн ішінде ұйымдастыру құжаттарының көшірмелерімен аумақтық органға ақпарат ұсынылды ма (№ 494 қағидалардың 81-тармағы).

Тәжірибелі инспектордың әдеттегі тәсілі — құжатты шындықпен салыстыру. Журналда наурызда № 2 цех тобымен сабақ өткені жазылған — инспектор осы топтың екі жұмыскерінен „Баршаның назарына!“ сигналы не екенін және ең жақын пана қайда екенін сұрайды. Құралымдар туралы бұйрықта төрт адамнан тұратын санитарлық пост жазылған — инспектор санитарлық сөмкелерді көрсетуді сұрайды және пост командирінен оның міндеттері туралы сұрайды. Сондықтан тексеруге „құжаттарға“ емес, құжаттардың шындыққа сай болуына дайындалу керек.

9-бөлім. Жауаптылық

Заңның жалпы нормасы

Заңның 105-бабы:

«Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау туралы заңнамасын бұзу Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.»

«Азаматтық қорғау туралы» Заңның өзі санкциялар белгілемейді. Олар — Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде және басқа заңдарда.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 643-бабы

«643-бап. Азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалмауына әкеп соққан құқыққа қарсы әрекеттер (әрекетсіздік)

Азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалмауына әкеп соққан құқыққа қарсы әрекеттер (әрекетсіздік) – елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.»

Құрамын талдайық.

Әрекет немесе әрекетсіздік. Бұзушылық белсенді де (мысалы, қорғаныш құрылысын жарамсыз күйге келтіретіндей пайдалану), енжар да (құралымдар құрылмады, оқыту өткізілмеді, жоспар әзірленбеді) болуы мүмкін.

Құқыққа қарсылық. Әрекет немесе әрекетсіздік белгіленген талаптарды — Заңды, қағидаларды, бағдарламаны — бұзуға тиіс.

Салдары — азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалмауы. Мұнда Заңның 21-бабының іс-шараларымен байланыс тікелей.

Санкция — елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл. Бап айыппұлдың мөлшерін субъектілердің түрлері бойынша бөлмейді: Кодекстің көптеген басқа баптарынан айырмашылығы, ол жеке, лауазымды тұлғалар мен шағын, орта және ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін әртүрлі сомалар белгілемейді. Айлық есептік көрсеткіштің мөлшері жыл сайын республикалық бюджет туралы заңмен белгіленеді; сабақ теңгедегі соманы атамайды, өйткені ол жыл сайын өзгереді.

Істерді кім қарайды

Кодекстің 686-бабы «Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган». 1-бөлігінің 3) тармақшасы:

«3) осы Кодекстің 412 және 643-баптарында көзделген азаматтық қорғаныс саласындағы;»

686-баптың 4-бөлігі салынатын айыппұлдар бойынша өкілеттіктерді бөледі:

«4. Азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалмауына байланысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға және азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның атынан әкімшілік жазалар қолдануға:

1. астананың, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, ауданның, облыстық маңызы бар қаланың, қаладағы ауданның азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау жөніндегі мемлекеттік инспекторы – жеке тұлғаларға – айлық есептік көрсеткіштің сегізге дейінгі, лауазымды және заңды тұлғаларға жиырма беске дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға;

2. Қазақстан Республикасының азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау жөніндегі мемлекеттік инспекторы, астананың, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспекторы мен оның орынбасары – жеке тұлғаларға, лауазымды адамдарға және заңды тұлғаларға айлық есептік көрсеткіштің елу беске дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға;

3. Қазақстан Республикасының азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспекторы мен оның орынбасары – жеке тұлғаларға, лауазымды адамдарға және заңды тұлғаларға айлық есептік көрсеткіштің алпыс беске дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға құқылы.»

Салыстырыңыз: 643-баптың санкциясы — елу айлық есептік көрсеткіш, ал 686-баптың 4-бөлігі бойынша ауданның, облыстық маңызы бар қаланың немесе облыстың мемлекеттік инспекторының өкілеттіктері лауазымды және заңды тұлғалар үшін жиырма беске дейінгі сомамен шектелген. 4-бөліктің мәтіні бойынша 643-бапта көзделген мөлшердегі жазаны 2) және 3) тармақшаларда аталған лауазымды адамдар — Қазақстан Республикасының мемлекеттік инспекторы, астананың, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың бас мемлекеттік инспекторлары және олардың орынбасарлары, Қазақстан Республикасының бас мемлекеттік инспекторы және оның орынбасары қолдануға құқылы. Істі беру процестік тәртібін сабақ қарастырмайды.

412-бап: су айдындарындағы қауіпсіздік

Азаматтық қорғаныс саласына жатқызылған екінші бап — Кодекстің 412-бабы:

«412-бап. Су айдындарында қауіпсіздік қағидаларын бұзу немесе орындамау

Қылмыстық жаза қолданылатын іс-әрекет белгілері болмаған кезде су айдындарында қауіпсіздік қағидаларының сақталуына жауапты тұлғаның оларды бұзуы немесе орындамауы – жеке тұлғаларға – жеті, лауазымды адамдарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – он, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – жиырма, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне алпыс айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.»

Бұл бап ең алдымен су айдындарындағы көпшілік демалатын орындар бекітіліп берілген ұйымдарға — Заңның 37-бабының 1-тармағы бойынша бақылауға жататын ұйымдардың үшінші тобына қатысты.

Жауаптылықтың басқа түрлері

Өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзу Кодекстің басқа баптары бойынша жауаптылыққа әкеп соғады; сабақ оларды қарастырмайды. Сабақ сондай-ақ қылмыстық жауаптылықты, төтенше жағдай салдарынан келтірілген зиян үшін азаматтық-құқықтық жауаптылықты (Заңның 16-бабы 2-тармағының 10) тармақшасы жұмыскерлерге және басқа да азаматтарға зиянды өтеуді «Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда» атайды) және жұмыскерлердің еңбек заңнамасы бойынша тәртіптік жауаптылығын қарастырмайды.

Айыппұл неге басты тәуекел емес

643-бап бойынша айыппұл елеулі, бірақ нағыз апат кезіндегі әзірліксіздіктің құнымен салыстыруға келмейді. Бақылау мен жауаптылықтың мақсаты — жазалау емес, іс-шараларды орындау. Тексеруді тәртіп орнатуға себеп деп қабылдаған ұйым аварияда жұмыс істейтін жүйе алады; ескертулерді қағаз жүзінде ғана „жапқан“ ұйым бұрынғы тәуекелмен қалады.

10-бөлім. Жағдаяттарды талдау

1-жағдаят. Жанар-жағармай материалдарының (ЖЖМ) қоймасы және жаңа резервуарлар паркі

Шартты компания мұнай өнімдерін қала сыртындағы қоймада сақтайды. Өткен жылы ол жаңа резервуарлар паркін пайдалануға енгізді, ал биыл аумақтық орган компанияның санатталған ұйымдар тізбесіне енгізілгенін хабарлады.

Не істеу керек:

1. Ұйымның бекітілген тізбеге енгізілгеніне көз жеткізіп, күнін тіркеу.
2. Азаматтық қорғаныс жөніндегі жұмыскерді тағайындау (немесе бөлім құру) туралы бұйрық шығару, ол тікелей директорға бағынады; функционалдық міндеттерді бекіту; оны оқуға жіберу — алғаш тағайындалған адамға алты ай беріледі.
3. № 258 бұйрықпен бекітілген құрылым бойынша азаматтық қорғаныс жоспарын және объектілік сипаттағы төтенше жағдайларды жою жөніндегі іс-қимылдар жоспарын әзірлеу; оларды директорға — азаматтық қорғаныс бастығына бекіту.
4. Эвакуациялық комиссия құру, оның құрамы мен ережесін бекіту; төрағасы — директордың орынбасары.
5. Қажеттілікті есептеп, бұйрықпен объектілік құралымдар құру; құралымның әрбір мүшесін тыныс алу органдарын қорғау құралдарымен қамтамасыз ету.
6. Жұмыскерлерді № 235 бағдарламаның 2-тарауы бойынша оқытуды ұйымдастыру: топтар, жетекшілер, кесте, журналдар, тестілеу, анықтамалар.
7. Жергілікті құлақтандыру жүйесін тексеру — қойма қауіпті өндірістік объектіні пайдаланады.
8. Оқу-жаттығулар мен жаттығуларды жоспарлау, мүлікті есепке алуды жүргізу, ең көп жұмыс істейтін ауысымды паналату мәселесін шешу.
9. Қарашада растайтын көшірмелерімен 3-(АҚ) нысаны бойынша есеп ұсыну.

2-жағдаят. Комбинат аумағындағы жөндеу фирмасы

Алпыс адамдық шағын жөндеу фирмасы санатқа жатқызылған химия комбинатының өнеркәсіптік алаңында цех жалға алады. Фирма директоры азаматтық қорғаныстың оған қатысы жоқ деп есептейді.

Талдау: Заңның 20-бабының 4-тармағы бойынша санатталған ұйыммен бір өндірістік аумақта орналасқан ұйым сол санатқа теңестіріледі. Директор мәртебесін растау үшін аумақтық органға жүгінуі тиіс және, егер ол расталса, жүйені өз санын ескере отырып санатталған ұйым ретінде құруы тиіс: мысалы, көпсалалы кабинеттің орнына — сабақтарға арналған құралдар жиынтығы және азаматтық қорғау бұрышы (100 адамға дейінгі сан үшін). Алаңдағы жұмыскерлерді құлақтандыру, паналату және эвакуациялау мәселелерін комбинатпен жазбаша келіскен жөн.

3-жағдаят. Шаруашылық меңгерушісіне бағынатын АҚ маманы

Шартты қалалық ауруханада — тіршілікті қамтамасыз ету объектісінде — азаматтық қорғаныс жөніндегі инженер штаттық кесте бойынша бас дәрігердің шаруашылық жөніндегі орынбасарына бағынады. Тексеру кезінде бұл Заңның 19-бабы 8-тармағының 3) тармақшасына сәйкессіздік ретінде анықталды.

Қалай түзету керек: инженер бас дәрігерге бағынатындай етіп штаттық кесте мен ұйымдық құрылымды өзгерту; жаңартылған функционалдық міндеттерді бекіту. Талаптың мәнін түсіну маңызды: азаматтық қорғаныс жөніндегі маман азаматтық қорғаныс бастығына делдалсыз, тікелей баяндайды, өйткені ол көтеретін мәселелерді — мысалы, қорғаныш құрылысына салынатын қаржыны немесе жұмыскерлерді сабаққа босатуды — тек бірінші басшы шешеді.

4-жағдаят. „Бізде бәрі бар, бірақ көшірмелерді қоса бермеу үшін есепте „орындалмаған“ деп қоямыз“

Бұл екі жаққа да қате. Іс-шара орындалған жерде қойылған «Жоқ/орындалмаған» белгісі аумақтық орган үшін көріністі бұрмалайды. Ал көшірмелер талап етілетін жерде көшірмелерсіз қойылған «Бар/орындалды» белгісі — толық емес есеп. Дұрысы: белгіні нақты жағдай бойынша қою және нысанға түсініктемеде көзделген жерде көшірмелерді қоса беру.

5-жағдаят. Тізбеден тыс кеңсе компаниясы

Қырық адамдық компания бизнес-орталықта бір қабатты жалға алады және санатталғандар тізбесіне кірмейді. Ол 21-бап бойынша азаматтық қорғаныс іс-шараларын жүргізбейді, азаматтық қорғаныс жоспарын әзірлемейді. Бірақ оның 16-баптың 2-тармағы бойынша міндеттері бар: азаматтық қорғау туралы заңнама талаптарын сақтау, өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жұмыскерлерді қатер туралы құлақтандыру, жұмыскерлерді төтенше жағдайлардан қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау, оқу-жаттығулар мен жаттығулар өткізу. Санатталмаған ұйымдардың жұмыскерлері қалай оқытылатыны — № 494 қағидалардың 75–78-тармақтары, модульдің үшінші сабағы.

11-бөлім. Әдеттегі қателер

• Ұйым тізбеге енгізілгенін-енгізілмегенін білмейді және бұл туралы инспектордан біледі.
• Бір өндірістік аумақ ережесі ескерілмеген: санатталған кәсіпорынның алаңындағы жалға алушылар мен еншілес фирмалар өздерін міндеттерден бос деп санайды.
• Азаматтық қорғаныс жөніндегі маман бірінші басшыға бағынбайды немесе бекітілген функционалдық міндеттерсіз „қоса атқару тәртібімен“ тағайындалған.
• Бөлімше құру немесе жұмыскерді тағайындау туралы құжат жоқ — штаттық кестеде жазба ғана бар.
• Азаматтық қорғаныс жоспары 1 қаңтардағы жағдай бойынша түзетілмеген немесе қайта жасау азаматтық қорғаныс бастығының өкімінсіз жүргізілген.
• Азаматтық қорғаныс жоспары мен төтенше жағдайларды жою жөніндегі іс-қимылдар жоспары бір құжатқа біріктірілген.
• Эвакуациялық комиссия құрылған, бірақ оның құрамы мен ережесін азаматтық қорғаныс бастығы бекітпеген.
• Құралымдар бұйрықпен құрылған, бірақ жасақталмаған, тыныс алу органдарын қорғау құралдарымен қамтамасыз етілмеген және белгіленген уақытта жиналмайды.
• Азаматтық қорғаныс объектілеріне кешенді тексеру жүргізілмеген, қорғаныш құрылыстарын тексеру нәтижелері 1 желтоқсанға дейін жолданбаған.
• 3-(АҚ) нысаны бойынша есеп 1-10 қараша мерзімінен тыс, растайтын көшірмелерсіз, шындыққа сай келмейтін белгілермен ұсынылған.
• Өткізілген оқу-жаттығулар мен жаттығулар туралы ақпарат аумақтық органға бес күн ішінде жолданбаған.
• Ұйымның құжаттарында алып тасталған нормаларға, мысалы, Заңның 16-бабы 2-тармағының 4) тармақшасына сілтемелер бар.

12-бөлім. Санатталған ұйым басшысының тексеру парағы

Тексеру алдында немесе жылдық есепті дайындау кезінде сұрақтарға жауап беріңіз:

1. Ұйым қолданыстағы тізбеге енгізілген бе? Қандай негізде (20-баптың 3-тармағы ме, әлде 4-тармағы ма)?
2. Азаматтық қорғаныс жөніндегі бөлімше немесе жұмыскер туралы бұйрық бар ма? Ол маған тікелей бағынады ма? Функционалдық міндеттер бекітілген бе?
3. Бұл жұмыскерде оқудан өткені туралы сертификат бар ма? Егер ол жақында тағайындалса — алты айға сыйамыз ба?
4. Азаматтық қорғаныс жоспарын мен бекіттім бе? Ол 1 қаңтардағы жағдай бойынша түзетілді ме? Ол соңғы рет қашан қайта жасалды?
5. Объектілік сипаттағы төтенше жағдайларды жою жөніндегі іс-қимылдар жоспары бекітілген бе?
6. Эвакуациялық комиссия құрылды ма, оның құрамы мен ережесі бекітілді ме, төрағасы — менің орынбасарым ба?
7. Объектілік құралымдардың құрамы бұйрықпен құрылды ма? Әр мүшесі тыныс алу органдарын қорғау құралдарымен қамтамасыз етілген бе? Әзірлікке келтіру уақытына сыйамыз ба?
8. Құлақтандыру жүйесі, оның ішінде, егер бізде болуы міндетті болса, жергілікті жүйе жарамды ма?
9. Біздің санымызға сай оқу базасы бар ма: 100 адамға дейін (қоса алғанда) — жиынтық пен бұрыш, 100-ден асса — көпсалалы кабинет немесе әр ғимаратта бұрыштар?
10. Оқу топтарының тізімдері, сабақ жетекшілері және кесте бекітілген бе? Журналдар жүргізіле ме? Қорытынды тестілеу өткізілді ме, анықтамалар берілді ме?
11. Оқу-жаттығулар мен жаттығулар кесте бойынша өткізілді ме, ақпарат аумақтық органға бес күн ішінде жолданды ма?
12. Қорғаныш құрылысы ең көп жұмыс істейтін ауысымға әзір ме, кешенді тексеру жүргізілді ме, нәтижелері 1 желтоқсанға дейін жолданды ма?
13. Азаматтық қорғаныс мүлкінің қорлары және оларды сақтауға арналған қойма бар ма, мүлік жаңартылып отыра ма?
14. 3-(АҚ) нысаны бойынша есеп 1-10 қарашада растайтын көшірмелерімен ұсынылды ма?

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Азаматтық қорғаныс бойынша қалалар топтарға, ал ұйымдар санаттарға қандай мақсатпен жатқызылады?
2. Қалалардың топтарын және оларға жатқызу өлшемшарттарын атаңыз.
3. Заң ұйымдардың қандай екі санатын белгілейді? Аса маңызды санаттың жалғыз өлшемшарты қандай?
4. Санатталған ұйымдардың бес тобын санамалаңыз.
5. Бір өндірістік аумақ ережесі нені білдіреді? Мысал келтіріңіз.
6. Санаттарға жатқызылған ұйымдардың тізбесін кім дайындайды және кім бекітеді? Қаншалықты жиі?
7. Заңның 16-бабының 2-тармағы барлық ұйымдарға жүктейтін кемінде алты міндетті атаңыз.
8. Санаттарға жатқызылған ұйымдардың алты қосымша міндетін санамалаңыз.
9. Ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы кім? Оның 19-баптың 9-тармағы бойынша міндеттері қандай?
10. Санатталған ұйымдағы азаматтық қорғаныс жөніндегі құрылымдық бөлімше немесе жұмыскер кімге бағынады?
11. Азаматтық қорғаныстың күні бұрын жүргізілетін сегіз іс-шарасын және әскери қақтығыстар туындаған кездегі тоғыз іс-шарасын атаңыз.
12. Азаматтық қорғаныс жоспарын түзету оны қайта жасаудан немен ерекшеленеді? Мерзімдері қандай?
13. Құралымдарды әзірлікке келтірудің шекті мерзімдері қандай?
14. Санатталған ұйым азаматтық қорғаныс іс-шараларының орындалуы туралы есепті қандай мерзімде ұсынады? Нысан қалай аталады?
15. 3-(АҚ) нысанының қандай жолдары ұйым жұмыскерлерінің санына байланысты?
16. Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау шеңберінде кімді тексереді? Кәсіпкерлік субъектілеріне бақылаудың қандай нысандары қолданылады?
17. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 643-бабы қандай айыппұл көздейді? Оның мөлшері субъектінің түріне байланысты ма?
18. Кодекстің қандай баптары азаматтық қорғаныс саласына жатқызылған?

Сабақтың қорытындысы

• Қалалардың топтары мен ұйымдардың санаттары азаматтық қорғаныс іс-шараларын сараланған түрде жүргізу үшін қажет. Топтар: ерекше (астана), бірінші (республикалық маңызы бар қалалар), екінші (облыстық маңызы бар қалалар).
• Ұйымдардың санаттары: аса маңызды (жұмылдыру тапсырыстары бар ұйымдар) және санатталған (бес топ, оның ішінде қауіпті өндірістік объектілері бар ұйымдар және тіршілікті қамтамасыз ету объектілері). Санатталған ұйыммен бір өндірістік аумақтағы ұйым сол санатқа теңестіріледі.
• Тізбені жыл сайын жергілікті атқарушы органдар уәкілетті органның аумақтық органдарымен бірлесіп дайындайды; оны облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың азаматтық қорғаныс бастықтары бекітеді.
• Барлық ұйымдар Заңның 16-бабының 2-тармағы бойынша міндеттерді атқарады; санатталғандар — қосымша 5-тармақ бойынша алты міндетті, оның ішінде азаматтық қорғаныс жоспары мен жұмыскерлерді оқыту.
• Ұйымның азаматтық қорғаныс бастығы — лауазымы бойынша оның бірінші басшысы. Санатталған ұйымда іс-шараларды бірінші басшыға тікелей бағынатын бөлімше немесе жұмыскер қамтамасыз етеді.
• 21-бап бойынша азаматтық қорғаныс іс-шаралары күні бұрын және әскери қақтығыстар туындаған кезде жүргізіледі; азаматтық қорғанысты жүргізуге дайындық — бұл күні бұрын жүргізілетін іс-шараларды орындау.
• Санатталған ұйымның жылдық циклі: жоспарды 1 қаңтардағы жағдай бойынша түзету; жыл бойы оқу-жаттығулар, жаттығулар, оқыту; 3-(АҚ) нысаны бойынша есеп — 1-10 қарашада; қорғаныш құрылыстарын тексеру нәтижелері — 1 желтоқсанға дейін.
• Азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік бақылау санатталған ұйымдарға, азаматтық қорғау қызметтерінің базасы болып табылатын ұйымдарға және су айдындарындағы көпшілік демалатын орындар бекітіліп берілген ұйымдарға қолданылады; кәсіпкерлік субъектілеріне Кәсіпкерлік кодекс бойынша бару арқылы профилактикалық бақылау және жоспардан тыс тексерулер қолданылады.
• Азаматтық қорғаныс іс-шараларын орындамау Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 643-бабы бойынша елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұлға әкеп соғады.

Курстың шекарасын еске саламыз: сабақ — № 235 бағдарламаның 2-тарауының 36 және 39-тақырыптары бойынша өзіндік даярлықтың бөлігі. Ол сіздің ұйымыңыздағы сабақтарды, оқытуды жүзеге асыратын ұйымның басшысы бекіткен қорытынды тестілеуді, № 494 қағидаларға 8-қосымшаның нысаны бойынша анықтаманы, оқу-жаттығулар мен жаттығуларды алмастырмайды.