Жұмысшы учаскеге оқу тестінің жақсы нәтижесімен келді. Әріптесі оны бірден бригадаға қосуды ұсынады: материал оқылған, сұрақтар шешілген, демек, даярлық аяқталған. Қателік бірінші операцияға дейін-ақ пайда болады. Теорияны сәтті тексеру білім туралы сұраққа жауап береді. Жарылыс жұмыстары — жарылыс энергиясын пайдалана отырып орындалатын жұмыстар. Оларды орындау құқығы басқа шарттарға байланысты: кәсіби дайындыққа — кәсіпке оқытуға, біліктілік емтиханына — осы кәсіпті меңгергенін тексеруге, Бірыңғай кітапшаға — жарылыс жұмыстарының құқығы мен түрі туралы жеке құжатқа, рұқсатқа — көзделген тексерулерден кейін жұмысқа ресми жіберуге және тағайындауға — ұйым басшысының жұмысты осы адамның орындауы туралы шешіміне; өздігінен жұмыс істеу, сонымен қатар, тағылымдамаға — тәжірибелі жарушының, яғни жарылыс жұмыстарының белгілі бір түрін орындауға дайындалған орындаушының, басшылығымен жұмыс істеуге — байланысты. Бұл шарттар № 343 Қағидалардың (жарылыс жұмыстарын қауіпсіз ұйымдастыруға қойылатын талаптары бар құжаттың) 30–33-тармақтарында аталған. Тест нәтижесі де, адамның сенімділігі де оларды аттап өтуге мүмкіндік бермейді. № 343 Қағидалар, 30–33-тармақтар.
Біліктілік — кәсіп бойынша жұмысқа расталған дайындық. Бұл сабақ бір ойға арналған: қауіпті түсіну және жұмысты орындау құқығына ие болу — әртүрлі нәрселер. Өнеркәсіптік қауіпсіздік — адамдардың, ұйымдардың және қоршаған ортаның қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен қорғалуы, яғни өндірістің адамдар мен қоршаған ортаға қауіпті әсерінен қорғалуы. „Азаматтық қорғау туралы“ Заң, 1-бап, 50) тармақша. Алдымен жарылыс жұмыстарының неліктен осы салаға жататынын талдаймыз. Содан кейін объектіге, ұйымға және жұмыскерге қойылатын талаптарды бөлеміз. Соңында курстың қандай пайда беретіні және қандай сұрақтардың бәрібір жұмыс берушіде және оқытудың белгіленген рәсімінде шешілетіні түсінікті болады.
Төменде келтірілген барлық жағдайлар — оқу жағдайлары. Олар нақты апаттарды сипаттамайды және учаскеде әрекеттерді қайталауға рұқсат болып табылмайды. Мысалдарда құжаттар, өкілеттіктер және жұмыс шекаралары туралы шешімдер қарастырылады; жарылысты дайындау мен орындау технологиясы бұл жерде түсіндірілмейді.
1. Қауіпті объектіні белгі емес, процесс айқындайды
Қауіпті өндірістік объект (ҚӨО) — 70-баптың қауіпті белгілері бар және сәйкестендірудің, яғни объектінің мәртебесін оның қауіпті белгілері бойынша айқындаудың белгіленген қағидалары бойынша осы санатқа жатқызылған кәсіпорын, бөлімше немесе кәсіпорынның өзге объектісі. Бұл құқықтық санат, учаскенің сыртқы түріне тұрмыстық баға беру емес. „Азаматтық қорғау туралы“ Қазақстан Республикасы Заңының 70-бабы қауіпті белгілерді тізбелейді. 71-бап кәсіпорындарды, бөлімшелерді және басқа да объектілерді ҚӨО-ға жатқызуды осы белгілердің болуымен және белгіленген тәртіппен сәйкестендірумен байланыстырады. Сондықтан тыныш ауысым немесе жабдықтың жақсы жағдайы туралы сөздер объектінің мәртебесі туралы сұраққа жауап бермейді. „Азаматтық қорғау туралы“ Заң, 70-бап; 71-бап, 1-тармақ.
Осы мағынада сәйкестендіру — объектіні белгіленген қағидалар бойынша қауіпті деп айқындау. Бұл жұмысшының жеке шешімі емес. 70-баптан оқи отырып, жұмыскер белгілерді байқауды және талаптар саласын түсінуді үйренеді; ол өз қорытындысымен учаскенің құқықтық мәртебесін ресімдемейді. Қауіпті белгінің болуын және заңда көзделген объектіні жатқызуды бірге қарастыру керек. Заң, 70-бап; 71-бап, 1-тармақ.
Жарылғыш зат (ЖЗ) — «сыртқы әсердің белгілі бір түрлері кезінде жылу бөліп және газ құрап, өздігінен жылдам тарайтын химиялық өзгеріске ұшырай алатын затты». Мұндай зат 70-баптың 1) тармақшасында қауіпті заттардың қатарында аталған. Сонда-ақ қауіпті заттармен жүргізілетін процестер, оның ішінде өндіру, пайдалану, сақтау және жою тізбеленген. 3) тармақша жеке-жеке «тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстарын» атайды. Тау-кен жұмыстары жыныстар мен пайдалы қазбаларды өндірумен, геологиялық барлау — жер қойнауын зерттеумен, бұрғылау жұмыстары — бұрғылау арқылы тесік жасаумен байланысты. Курс үшін зат та, жұмыстың сипаты да маңызды. Заң, 70-бап, 1), 3) тармақшалар.
Оқу дауын қарастырайық. Алаңда жарылғыш заттар жасалмайды: оларды дайын түрінде алады. Осыдан қауіпті өндіріске қойылатын талаптар тек дайындаушы зауытқа қатысты деген қорытынды шығарады. Бұл уәж 1) тармақшада аталған пайдалану мен сақтауды және 3) тармақшадағы жарылыс жұмыстарының өзін қалдырып кетеді. Дайын бұйымды алу кейінгі процестің қауіпті белгісін жоймайды. Заң, 70-бап, 1), 3) тармақшалар.
Тағы бір жағдай: бүгін учаскеде тек дайындық жұмыстары ғана жүргізіледі. Осыдан бүкіл объект ауысым уақытында ҚӨО-ға жатпайтын болды деп қорытынды шығаруға болмайды. Объектіні жатқызу туралы мәселе белгілер мен сәйкестендіру бойынша шешіледі, белгілі бір сағатта жарылыстың болмауына қарай емес. Жұмысшы үшін ауысымды талаптардан бос деп өз бетінше жариялағаннан гөрі, өз учаскесінің шекараларын және қолданыстағы жұмыс тәртібін нақтылаған пайдалырақ. Бөлудің негізі — Заңның 70 және 71-баптары; нақтылау тәсілі — осы сабақтың оқу ұсынымы.
2. Бір сұраққа біріктіруге болмайтын үш сұрақ
Практикада рұқсат деген сөзді тым кең қолданады. Оны аумаққа кіруді де, оқуды аяқтауды да, жұмысты орындау құқығын да атайды. Мағынаны жоғалтып алмау үшін сұрақты толық қойыңыз: кімге рұқсат етіледі, неге, қандай негізбен? Бұл курста үш деңгейді ажыратамыз.
| Деңгей | Ол қандай сұраққа жауап береді | Негізді қайдан іздеу керек |
|---|---|---|
| Объект және өндірістік процесс | Неліктен мұнда өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары қолданылады? | Заңның 70–71-баптары |
| Жарылыс жұмыстарын ұйымдастыру | Жарылыс жұмыстарын жүргізуге рұқсатты қандай орган береді? | Заңның 75-бабының 4-тармағы |
| Нақты орындаушы | Жұмысты кім орындауға құқылы және қандай шарттарда? | № 343 Қағидалардың 30–33-тармақтары |
Кестенің нормативтік негіздері: Заң, 70–71-бап; 75-бап, 4-тармақ; № 343 Қағидалар, 30–33-тармақтар.
Егер ұйым жұмыстарды заңды негізде жүргізсе, бұл оның кез келген қызметкерін жарушы — жарылыс жұмыстарының белгілі бір түріне расталған кәсіби дайындығы бар орындаушы — етпейді. Және керісінше: адамда кәсіби құжаттың болуы нақты жұмыстарды көзделген ұйымдастыруды алмастырмайды. 30-тармақ жұмыстарды орындауды рұқсатпен, Бірыңғай кітапшамен және ұйым басшысының тағайындауымен байланыстырады; 23-тармақ — жарылыс жұмыстарының жетекшісімен, яғни осы жұмыстарға басшылық жасауға бұйрықпен — ұйымның жазбаша өкімдік шешімімен — тағайындалған адаммен және наряд-тапсырмамен — қол қойдырып таныстыра отырып жарылыс жұмыстарын орындауға берілетін жазбаша тапсырмамен байланыстырады. Бұл шарттар бір қызметтің әртүрлі жақтарына жатады. № 343 Қағидалар, 23, 30-тармақтар.
Тек жарылыс жұмыстарын жүргізуге рұқсаты бар құжаттар қапшығын көз алдыңызға елестетіңіз. Ол бір маңызды сұраққа жауап береді, бірақ жаңа жұмыскердің біліктілігі туралы өздігінен ештеңе дәлелдемейді. Енді кері қапшықты елестетіңіз: жұмыскердің жеке құжаттары бар, бірақ нақты тапсырманы ұйымдастыру оған белгісіз. Ол да толық жауап бермейді. Пайдалы әдет — бір әмбебап парақты іздемей, әр құжаттың нақты қандай сұрақты жабатынын анықтау.
3. Курста қандай құжаттар кездеседі
„Азаматтық қорғау туралы“ Заң — Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V Заңы. Бірінші модульде оның қауіпті белгілер, жарылыс жұмыстарын жүргізуге рұқсат, даярлау және білімін тексеру туралы ережелері маңызды. Заң жалпы құқықтық шеңберді белгілейді; ол нақты ауысымға арналған қысқа технологиялық нұсқаулық емес. Заң, 70, 75, 79-баптар.
№ 343 Қағидалар — жарылыс жұмыстарына және өнеркәсіптік мақсаттағы жарылғыш материалдармен (ЖМ) — жарылғыш заттармен және олардың жарылысын қоздыруға арналған бұйымдармен — жұмыс істеуге қойылатын талаптары бар құжат. Ол Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 343 бұйрығымен бекітілген. Оның 1-тарауы негізгі ережелерді, 2-тарауы — персоналды даярлауды айқындайды. Одан кейінгі тараулар жекелеген жұмыстар мен жағдайларға арналған. № 343 Қағидалар, 1–2-тараулар.
№ 332 Қағидалар — Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшыларды, мамандар мен жұмыскерлерді даярлау, қайта даярлау және білімін тексеру қағидалары. Олар оқу процесін және білімін тексеруді реттейді. Олардың 6-тармағы мұндай даярлауды мамандыққа оқытудан бөледі. Мұнда қайта даярлау — заңда көзделген өзгерістер немесе бұзушылықтар кезінде қауіпсіздік талаптарына қайта оқыту, жаңа кәсіп алу емес (Заң, 79-бап, 5-тармақ). № 332 Қағидалар, 1, 6-тармақтар.
Нормативтік құқықтық акт — міндетті құқықтық ережелерді белгілейтін ресми құжат. Мұндай мәтінді оқу үшін баптың, тармақтың, тармақшаның және қосымшаның айырмашылығын білу пайдалы. Бап — Заңның құрылымдық бөлігі; тармақ пен тармақша нақты талапты нақтылайды; қосымшада құжаттың нысаны болуы мүмкін. Тармағы жоқ бұйрық нөміріне сілтеме көбіне тым кең: бір актіде жұмысшыға, басшыға, қоймаға және оқытуды ұйымдастыруға қойылатын талаптар қатар тұрады.
Оқу мысалы: сізге 4-қосымшаға сілтеме көрсетіп, бұл өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша куәліктің — осы талаптар бойынша белгіленген емтиханның оң нәтижесі туралы құжаттың — нысаны дейді. Алдымен актіні нақтылау керек. № 343 Қағидаларда 4-қосымшада Бірыңғай кітапшаның нысаны бар. № 332 Қағидаларда 4-қосымша емтихан хаттамасына — оның нәтижелерінің ресімделген жазбасына жатады, ал куәлік 5-қосымша бойынша ресімделеді. Актінің атауынсыз қосымшаның бір нөмірі қате қорытындыға оңай апарады. № 343 Қағидалар, 30-тармақ, 4-қосымша; № 332 Қағидалар, 24–25-тармақтар, 4–5-қосымшалар.
4. Материалдардың атаулары неліктен маңызды
Заряд — жару үшін дайындалған және орналастырылған жарылғыш заттың белгілі бір мөлшері. Бастамашыл құралдар (БҚ) — зарядтың жарылысын қоздыру үшін бастапқы әсерді беретін бұйымдар. Жарылғыш материалдар (ЖМ) — жарылыс жұмыстарында қолданылатын жарылғыш заттар мен бастамашыл құралдардың жалпы атауы. Материалдар деген сөз зат пен бастамашылыққа арналған бұйымдарды да қамтиды, сондықтан ЖМ мен ЖЗ-ді бір-бірін алмастыратын белгілер деп санамау керек. № 343 Қағидалар, 3, 5, 31-тармақтар.
Соққыш — жарылыс импульсін зарядтың қалған бөлігіне беру үшін бастамашыл құралы бар жарылғыш зат зарядының бөлігі; патрон-соққыш — қабықтағы заттың үлесі түріндегі осындай соққыш. Термин зарядтың бөлігінің мақсатын білдіреді; дайындау тәсілдері 9-тарауда бөлек талданады. Жарушының көмекшісі — жарушының басшылығымен және бақылауымен жұмыс істейтін нұсқама алған жұмыскер; 31-тармақ оның жұмыстарынан бастамашыл құралдармен және патрон-соққыштармен жұмыс істеуді шығарып тастайды. № 343 Қағидалар, 31-тармақ, 9-тарау.
Бұрғылаудағы жұмысшыға бұл неліктен маңызды? Себебі қорап немесе заттың әдеттегі атауы өкілеттіктердің басқа шеңберін жасыруы мүмкін. Затпен жұмыс істеу құқығы туралы қорытындыны оның мөлшерінен, қаптамасының таныс көрінісінен немесе әріптестің әрекеттің қарапайымдығы туралы сөздерінен шығаруға болмайды. Алдымен рөл мен тапсырманың мазмұны анықталады. Көмекшіге қатысты шектеудің негізі — № 343 Қағидалардың 31-тармағы; жарушылар — жарылыс жұмыстарының белгілі бір түрлерін орындайтын білікті орындаушылар — және жарушы-шеберлер орындайтын жұмыстардың жалпы ережесі — 30-тармақ. Жарушы-шебер — газ бойынша қауіпті шахталарға немесе тозаңның жарылуы бойынша қауіпті қабаттарды — пайдалы қазбаның қатпарларын — не кен денелерін — кеннің табиғи жиналымдарын — игеретін шахталарға арналған орындаушының біліктілігі. Мұнда қауіп деп газ немесе тозаң ортасының жарылу мүмкіндігі айтылады.
Оқу жауаптарында ЖМ-ді барлық жағдайда ЖЗ деген сөзбен алмастыруға тырыспаңыз. Егер сұрақ көмекшіні шектеуге қатысты болса, 31-тармақта аталған бастамашыл құралдар мен патрон-соққыштар маңызды. Егер сұрақ ҚӨО белгісіне қатысты болса, 70-баптың жарылғыш зат пен жұмыс түрлері туралы тұжырымы маңызды. Дәл сөз дәл норманы таңдауға көмектеседі.
5. № 343 Қағидалардың бірінші тарауы нені белгілейді
1-тармақ Қағидалардың саласын айқындайды: жарылыс жұмыстарын және өнеркәсіптік мақсаттағы ЖМ-мен жұмыстарды жүргізетін ҚӨО-ның өнеркәсіптік қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Мұндай өндірістер үшін ұйым технологиялық регламенттерді — жергілікті жағдайларда қауіпсіз процестің тәртібі бар құжаттарды; өндірістік бақылау туралы ережені — ұйымда талаптардың сақталуын тексеру туралы құжатты; апаттарды жою жоспарын — авария кезіндегі дайындалған іс-әрекеттері бар құжатты әзірлейді. Авария — ғимараттардың, құрылыстардың немесе техникалық құрылғылардың бұзылуы, бақыланбайтын жарылыс не қауіпті заттардың шығарылуы (Заң, 1-бап, 1) тармақша). № 343 Қағидалар, 1-тармақ.
Бұл құжаттар әртүрлі міндеттерді шешеді. Регламент процестің қауіпсіз барысын белгілейді, өндірістік бақылау талаптардың сақталуын тексереді, апаттарды жою жоспары авария жағдайына арналған әрекеттерді дайындайды. Сондықтан бір құжаттың болуы қалған мәселелердің шешілгенін дәлелдемейді. Оларды әзірлеу талабы № 343 Қағидалардың 1-тармағында бар.
Жергілікті құжаттың болмауы мәселесін әмбебап жадынамамен шешуге болмайды. Жадынама тақырыпты еске түсіруге көмектеседі, бірақ учаскенің барлық ерекшеліктерін қамтымайды және оқуға ыңғайлы болғандықтан ғана технологиялық регламент мәртебесін алмайды. Оқу талдауы үшін мынаны сұраған пайдалы: қандай құжат жергілікті жағдайларды ескеруі тиіс және жұмыскер өзіне қатысты мәліметтерді қайдан алады? Негіз — № 343 Қағидалардың 1-тармағы; танысу тәсілі туралы мәселе ұйымда өз жұмысына қатысты нақтыланады.
22-тармақ персоналдың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, ЖЗ шаңымен және жарылыстың улы өнімдерімен улануды ескертуді, ЖЗ шаңының жарылуына қарсы шаралар кешенін талап етеді. Шараларды ұйымның техникалық жетекшісі — ұйым қызметінің техникалық жағына басшылық жасайтын тұлға — бекітеді. Демек, қауіпсіздік нысаны жарылыс сәтінен кең: ол заттардың адамдарға әсерін және қорғау шараларын ұйымдастыруды қамтиды. № 343 Қағидалар, 22-тармақ.
Сабақ мұндай шараларды өз бетіңізше жасауды ұсынбайды. Оның міндеті — қауіпсіздік бір құралдың бүтіндігіне немесе бір жарушының тәжірибесіне саяды деген қате ойды байқауға үйрету. 22-тармақ шаралар кешенін сипаттайды және оларды бекіту деңгейін айқындайды. Бұл жеке ұқыптылықтың қажет екенін, бірақ жұмысты ұйымдастыру жүйесін алмастырмайтынын көрсетеді.
6. Жұмыстарға рұқсат және жеке біліктілік
Уәкілетті орган — өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшылықты жүзеге асыратын орталық мемлекеттік орган; оның ведомствосы мемлекеттік саясатты іске асырады және бақылау, қадағалау функцияларын орындайды. Аумақтық бөлімше тиісті аумақта белгіленген өкілеттіктер шегінде әрекет етеді (№ 332 Қағидалар, 2-тармақ, 4), 5) тармақшалар). Заңның 75-бабының 4-тармағы жарылыс жұмыстарын жүргізуге рұқсатты дәл уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесі беретінін белгілейді. Беру тәртібінің өзін уәкілетті орган айқындайды. Бұл сабақта рұқсатты ресімдеу қарастырылмайды: жұмысшыға оны өзінің біліктілік туралы құжатымен шатастырмау маңызды. Заң, 75-бап, 4-тармақ.
Сол баптың өзінде ЖЗ-ді және олардың негізінде жасалған бұйымдарды ұдайы қолдануға рұқсат бөлек қарастырылады. Бұл рұқсат беру рәсімінің басқа нысаны. Материалды қолдануға жол берілетіні туралы мәліметтердің болуы жұмыстарды жүргізуге рұқсат туралы сұраққа, әсіресе нақты орындаушыны жіберу туралы сұраққа өздігінен жауап бермейді. Заң, 75-бап, 1–4-тармақтар.
Жарушының, жарушы-шебердің Бірыңғай кітапшасы — белгіленген нысандағы кәсіби құжат. № 343 Қағидалардың 30-тармағы онымен жарылыс жұмыстарының белгілі бір түрін жүргізу құқығын байланыстырады; 4-қосымша басшылық жасау немесе жүргізу құқығын және жұмыс түрін көрсетуді көздейді. Бұл ЖМ-мен кез келген қызметке жалпы өтетін рұқсат емес. № 343 Қағидалар, 30-тармақ, 4-қосымша.
Оқу мысалы: қызметкер Бірыңғай кітапшаны көрсетіп, бүкіл бригаданы даярлау мәселесін жабылған деп санауды ұсынады. Құжат оның ішінде көрсетілген адамға қатысты, төңірегіндегілерге емес. Сонымен қатар, оның иесі үшін де 30-тармақ рұқсат пен тағайындауды, ал 33-тармақ өздігінен жұмыс істеуге дейін тағылымдаманы көздейді. Біреудің құжатын біліктіліктің ұжымдық растамасы ретінде пайдалануға болмайды. № 343 Қағидалар, 30, 33-тармақтар.
7. Бағдарлама нені қамтиды
Бұл курс жұмысшыларға арналған: жарушыларға, жарушы-шеберлерге, ЖМ таратушыларға — 40 және 95-тармақтар бойынша ЖМ-ді жарушыларға беретін және қалдықтарды қабылдайтын қойма қызметкерлеріне, жарушылардың көмекшілеріне, бұрғылаудағы — тау жынысында тесік жасаудағы — және оқтаудағы — зарядтарды оларға арналған орындарға орналастырудағы жұмысшыларға. Ол талаптарды түсінуге, өз рөліңіздің шекараларын тануға, құжаттардың айырмашылығын көруге және адам қате шешім қабылдағанға дейін жағдайларды талдауға көмектеседі. Курстың мазмұны — теориялық даярлық, жаңа мамандық беру емес.
Істен шығу — бастамашыл әсерден, яғни жарылысты қоздыруға есептелген әсерден кейін зарядтың жұмыс істемеуі. Істен шығуға заряд техникалық себептермен жарыла алмайтын жағдайлар да жатады: 253-тармақ жару желісінің — зарядтарға бастамашыл әсерді беру жүйесінің — жойылмайтын бұзылуларын тікелей атайды. Мұндай зарядты жаруға әрекет жасалғанға дейін де істен шығу ретінде қарастырады. № 343 Қағидалар, 253-тармақ. Бұл терминді түсіну істен шыққан зарядты өз бетінше тексеруге немесе жоюға құқық бермейді; бұл жұмыстардың тәртібі № 343 Қағидалардың 14-тарауында бөлінген.
Ұңғыма — тау жынысында немесе грунтта бұрғыланған цилиндр тәрізді қуыс. Теспе — зарядқа арналған, әдетте шағынырақ мөлшердегі бұрғыланған тесік; оның тереңдігі мен диаметрін бұрғылау-жарылыс жұмыстарының (БЖЖ) паспортында — бұрғылау мен жарудың параметрлері және қауіпсіз ұйымдастыру шаралары бар техникалық құжатта — көрсетеді; паспорттың құрамы 190-тармақпен белгіленген. Ұңғымалық заряд ұңғымада, қазандықты заряд — оның арнайы кеңейтілген бөлігінде, камералық заряд — арнайы дайындалған жерасты қуысында — камерада орналасады. Жаппай жарылыс жұмыс жағдайларына қарай ажыратылады. Жерасты жұмыстарында бұл — жарылыстан кейін шахтаны желдету және жұмысты қалпына келтіру үшін күнделікті жұмысты ұйымдастыру кезінде есептеуде көзделгеннен артық уақыт қажет болатын жарылыс. Ашық жұмыстарда бұл — «екі және одан көп ұңғымаларда, қазандықтарда немесе камералық зарядтарда жалпы жару желісіне қондырылған жарылыс». Құрылыс объектілерінде жаппай жарылыстарды жарылыс жұмыстарын ұйымдастыру жобалары — жарылысты қауіпсіз ұйымдастырудың параметрлері мен шаралары бар техникалық құжаттар — бойынша жүргізеді. № 343 Қағидалар, 187-тармақ. Өлшемдер жағдайларға байланысты, дыбыстың қаттылығынан алынған әсерге емес.
Бағдарламада бес модуль бар. Біріншісі құқықтық негізге және рұқсатқа арналған. Екіншісі — ЖМ-ді жеткізуге, сақтауға, есепке алуға және жоюға. Үшіншісі жару тәсілдеріне, соққыштарға, оқтауға және қауіпсіз қашықтықтарға қойылатын талаптарды қарастырады. Төртіншісі — жұмыстарды жүргізуді ұйымдастыруға, жаппай жарылыстарға, газдарға және істен шығуларға. Бесіншісі — ерекше жағдайларға, қоймаларға және жоғалтуларға. Бұл осы бағдарламаның бағыты, оны өткеннен кейінгі кәсіби құқықтар тізбесі емес.
Әр модульден кейін чекпойнт — өту балы 70 болатын сегіз сұрақтан тұратын аралық оқу тексеруі — көзделген. Курстың қорытынды емтиханында 40 сұрақ бар, өту балы — 75, прокторинг көзделген, яғни емтиханның өтуін бақылау. Бұл сандар — курстың параметрлері. Оларды білімін тексерудің мемлекеттік тәртібінің параметрлері деп көрсетуге болмайды.
8. Курс нені қамтымайды
№ 332 Қағидалардың 6-тармағы өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлау мен емтихандарды мамандықтар бойынша білім мен дағдыларды беруден тікелей бөледі. Жарушы үшін қосымша № 343 Қағидалар бойынша кәсіби дайындық қолданылады. Демек, қауіпсіздік талаптары бойынша курс өзінің атауымен кәсіпті, біліктілікті немесе өздігінен жаруға құқықты бере алмайды. № 332 Қағидалар, 6-тармақ; № 343 Қағидалар, 32–33-тармақтар.
Курс Бірыңғай кітапшаны бермейді және өндірістен қол үзіп — оқу уақытында өндірістік жұмыстан босатылып — кәсіби оқытуды, біліктілік емтиханын, оқу ұйымында — осындай оқытуды жүргізуге ресми танылған құқығы бар ұйымда — өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту мен емтиханды (№ 332 Қағидалар, 2-тармақ, 1) тармақша), хаттаманы және куәлікті, арнайы есептер бойынша тексеруді — ішкі істер органдарында, құқықтық статистика және денсаулық сақтау органдарында адам туралы көзделген мәліметтерді тексеруді, тағылымдаманы және наряд-тапсырманы — қол қойдырып таныстыра отырып жарылыс жұмыстарын орындауға арналған жазбаша тапсырманы алмастырмайды. Бұл курс жарылыс жұмыстарына жібермейді. Жекелеген рәсімдердің негіздері: № 343 Қағидалар, 23, 27-1, 30–33, 37-тармақтар; № 332 Қағидалар, 6–7, 24–25-тармақтар.
Ішкі емтиханның неғұрлым жоғары өту балы осы шекараларды жояды деп санауға болмайды. 75 шегі бар 40 сұрақтан тұратын сынақ осы курстың сынағы болып қала береді. № 332 Қағидалардың он сағаттық бағдарламасы үшін 19-тармақ кемінде 60 тест сұрағын және 90 минутты, ал 22-тармақ 70 пайыз шегін көздейді. Тек сандар ғана емес, ұйымдастырушы, рәсім және нәтижені ресімдеу де ерекшеленеді. № 332 Қағидалар, 19, 22, 24–25-тармақтар.
Бағдарламаға кемінде 10 сағат көзделген. ҚӨО-да жұмыстарды орындайтын жұмыскерлер үшін кемінде он сағаттық жыл сайынғы алдын ала оқыту № 332 Қағидалардың 7-тармағының 1) тармақшасымен және Заңның 79-бабы 4-тармағының 1) тармақшасымен белгіленген. Мәтіннің жеткілікті көлемінің болуының өзі белгіленген рәсімнің бәрі жүргізілгенін дәлелдемейді. Жылдам оқу мен сабақтарды аяқтауды оның орындалуының дербес растамасына айналдыруға болмайды. № 332 Қағидалар, 7-тармақ, 1) тармақша; Заң, 79-бап, 4-тармақ.
9. Жұмысшы және басшы: оқытудың әртүрлі міндеттері
Міндеттері техникалық шешімдермен, өндірісті ұйымдастырумен және жабдықты пайдаланумен байланысты басшылар, мамандар және инженерлік-техникалық жұмыскерлер (ИТЖ) үшін № 332 Қағидалардың 7-тармағының 2) тармақшасы басқа кезеңділік пен көлемді көздейді: үш жылда бір рет, кемінде қырық сағаттық алдын ала бағдарлама. Бұл курс жұмысшыларға арналған және осы санаттың бағдарламасын орындауды мәлімдемейді. Әңгімедегі лауазымның атауы нақты рөлді айқындауды алмастырмайды. № 332 Қағидалар, 7-тармақ, 1), 2) тармақшалар.
Оқу жағдайы: жұмысшыны бригадада басқалардан ұзағырақ жұмыс істейтіндіктен аға деп атайды. Осыдан ол өзіне басшылардың кезеңділігі сәйкес келеді деген қорытынды шығарады. Логикалық қателік — белгіленген санатты тұрмыстық атаумен алмастыру. Алдымен лауазым мен міндеттерді нақтылайды, содан кейін қолданылатын бағдарламаны айқындайды. Жұмысшыларға арналған он сағаттық көлемді мамандарға арналған үш жылдық кезеңділікпен біріктіруге болмайды: 7-тармақта бұл шарттардың әртүрлі үйлесімдері.
Басқа жағдай: көмекші барлық модульдерден өткеннен кейін жұмыстарға басшылық жасау құқығын алуды ұйғарды. Бағдарламаның мазмұны оның тағайындалуын өзгертпейді және басшылыққа қойылатын талаптарды орындамайды. № 343 Қағидалардың 28-тармағы жарылыс жұмыстарына басшылыққа аяқталған жоғары немесе орта тау-кен техникалық білімі бар, яғни тау-кен ісі бойынша дайындығы бар, не басшылық жасау құқығын беретін арнайы курстардан өткен және Бірыңғай кітапшаны алған адамдарды жіберетінін белгілейді. Бұл курс мұндай даярлықты мәлімдемейді. № 343 Қағидалар, 28-тармақ.
10. Өндірістік тіркесті қалай талдау керек
Төменде — тұжырымды тексерудің оқу тәсілі. Бұл ойлау реті, рұқсат берудің өндірістік рәсімі емес.
- Тіркестің нысанын бөліп алыңыз: объект, ұйым, біліктілік, жыл сайынғы тексеру немесе тапсырма.
- Дәл осы нысанға қандай құжат қатысты екенін табыңыз.
- Шартты толық оқыңыз, адамдар шеңберін және жұмыс түрін қоса.
- Расталған фактіні сізге тек жорамалдауды ұсынатын нәрседен бөліңіз.
- Егер негіздер белгіленбесе, өкілеттіктерді өз бетіңізше кеңейтудің орнына басшыға нақты сұрақ тұжырымдаңыз.
Тіркесте байқап көрейік: бізде рұқсат бар, демек, жұмыс істей аласың. Тек бірінші факт расталған — аталған рұқсаттың болуы, егер ол шын мәнінде тексерілсе. Нақты жұмыскер туралы қорытынды № 343 Қағидалардың 30–33-тармақтары бойынша басқа негіздерді талап етеді. Дұрыс оқу жауабы рұқсаттың пайдасы туралы дауламайды; ол бұл құжаттың басқа сұрақ үшін неге жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Енді тіркес: бұл тек көмек, сондықтан құжаттар қажет емес. Көмек деген сөз әрекетті ашпайды. 31-тармақ нұсқама алған көмекшілерді жарушының басшылығымен және бақылауымен жұмыс істеуге жібереді, жұмыстар шеңберін шектейді. Демек, алдымен тапсырманың мазмұнын түсіну керек, рөлдің тұрмыстық атауын шарттардан босату деп қабылдамау керек. № 343 Қағидалар, 31-тармақ.
Соңында тіркес: жұмыс қарапайым, сондықтан ауызша нұсқау жеткілікті. 23-тармақ жазбаша наряд-тапсырмаларды, қол қойдырып таныстыруды және тиісті наряд-жолдамаларды — ЖМ-ді жарушыға беруге және 95-тармақтың 4) тармақшасы бойынша шығысы мен қайтарылуын есепке алуға арналған құжаттарды белгілейді. Сонда жекелеген жұмыстарды өз бетінше жүргізу туралы нақты ережелер және апаттық жағдайларды, яғни авария қаупі бар немесе оның дамуын тоқтату қажет болатын жағдайды жою немесе ескерту үшін ерекшелік бар. Авария — ғимараттардың, құрылыстардың немесе техникалық құрылғылардың бұзылуы, бақыланбайтын жарылыс не қауіпті заттардың шығарылуы (Заң, 1-бап, 1) тармақша). Әріптестің пікірінше қарапайымдылық қосымша ерекшелік болып табылмайды. № 343 Қағидалар, 23-тармақ.
11. Құжаттар алмастырылатын баспалдақ құрамайды
Кейде адамға даярлықты баспалдақ ретінде көрсетеді: құжат неғұрлым жоғары болса, қалғандары соғұрлым аз қажет. Қарастырылатын талаптар үшін бұл қате модель. Әртүрлі құжаттардың функциялары әртүрлі. Бірыңғай кітапша белгілі бір түрдің кәсіби құқығымен; өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша куәлік — тиісті емтиханның нәтижесімен; наряд-тапсырма — нақты жұмыспен байланысты. Олардың ешқайсысы қалғандарының мақсатын жұтпайды. № 343 Қағидалар, 23, 30-тармақтар, 4-қосымша; № 332 Қағидалар, 24–25-тармақтар.
| Не көрсетілді | Осы негізде нені талқылауға болады | Қандай қорытынды артық болады |
|---|---|---|
| Оқу квизінің нәтижесі | Қандай тақырыптар меңгерілген және қателер қайда | Жарушы кәсібі берілген деп |
| Бірыңғай кітапша | Онда көрсетілген құқықтар мен жұмыс түрлері | Ағымдағы рұқсаттың барлық шарттары орындалған деп |
| Өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша куәлік | Білімін тексерудің көзделген нәтижесі | ЖМ-мен кез келген операцияға рұқсат етілген деп |
| Наряд-тапсырма | Нақты тапсырылған жұмыстың мазмұны | Ол біліктілікке қойылатын талаптарды жояды деп |
Кесте функциялардың айырмашылығын № 343 Қағидалардың 23, 30–33-тармақтары мен № 332 Қағидалардың 6, 24–25-тармақтары бойынша түсіндіреді. Бірінші жол осы курстың оқу нәтижесін сипаттайды. Бұл рұқсат үшін жеткілікті құжаттардың дербес тізбесі емес.
12. Талданған жағдай: таныс учаскедегі мердігер
Оқу жағдайы. Жұмысшы объектіде басқа ұйыммен бірге болған. Енді ол мердігерлік бригаданың, яғни тапсырыс беруші үшін шарт бойынша жұмыстарды орындайтын ұйым жұмыскерлерінің құрамында келді және учаскемен бұрынғы танысуды кез келген тапсырмаларға жеткілікті негіз деп санайды. Басшы учаске сол, демек, сұрақтар жоқ дейді.
Айтылғанды бөлейік. Жергілікті жермен танысу — пайдалы тәжірибе. Ол ағымдағы кәсіби рөлді, Бірыңғай кітапшадағы жұмыс түрін, тағайындауды және тапсырманы ұйымдастыруды растамайды. 30-тармақ жұмыстарды орындауды нақты шарттармен, 23-тармақ — тапсыру тәртібімен байланыстырады. Сонымен қатар, 79-бап даярлауды пайдаланушы ұйымның персоналына ғана емес, ҚӨО-да жұмысқа тартылатын өзге ұйымдардың персоналына да таратады. № 343 Қағидалар, 23, 30-тармақтар; Заң, 79-бап, 1–2, 4-тармақтар.
Жұмысшының ақылға қонымды сұрағы нақты естіледі: мені қандай рөлде тартады, жұмыстың қандай түрі тапсырылған, кім жетекші болып тағайындалған және тапсырма қалай ресімделген? Бұл өзіне рұқсатты өзі беруге әрекет емес. Бұл қандай мәліметтердің әлі белгіленбегенін анықтау тәсілі. Жағдайдың оқу мақсаты — учаскеде болу тәжірибесін жұмысты орындау негіздерінен ажыратуды үйрену.
Дәл осы жағдайдан даярлықты тек еңбек шартындағы кәсіпорынның атауы бойынша бағалауға болмайтыны көрінеді. № 332 Қағидалардың 7-тармағында ҚӨО-да жұмысқа тартылатын өзге ұйымдар да аталған. Жұмыскердің мердігерде есептелетіні туралы тіркес оны даярлау шеңберінен өздігінен шығармайды. Нақты санат жұмыстардағы рөлі бойынша айқындалады. № 332 Қағидалар, 7-тармақ.
13. Талданған жағдай: жақсы тест және белгісіз рұқсат
Оқу жағдайы. Тыңдаушы модульдің барлық сұрақтарын шешті және курстың қорытынды емтиханының жоғары нәтижесін алды. Сонымен қатар ол кәсіби түрде қандай жұмыс түріне дайындалып жатқанын айта алмайды, белгіленген тағылымдамадан өтпеген және оны тағайындауды кім ресімдейтінін білмейді. Оған қалғанын формальдылық деп санауды ұсынады.
Жоғары нәтиже пайдалы: адам оқу материалын меңгерген. Бірақ тапсырмада басқа сипаттағы олқылықтар аталған. Кәсіби дайындық пен біліктілік беру 32–33-тармақтарда, Бірыңғай кітапша мен тағайындау — 30-тармақта, тағылымдама — 33-тармақта сипатталған. Оларды тестке жауап негізінде орындалды деп жариялауға болмайды. № 343 Қағидалар, 30, 32–33-тармақтар.
Келесі қадам — кәсіби дайындықты ұйымдастырушыдан және жұмыс берушіден осы жұмыскерді нақты қандай кезеңдер күтіп тұрғанын анықтау. Курс сертификатына керекті сөздерді жазудың тәсілін іздемеу, нақты рәсімдерді белгілеу. Бұл оқу ұсынымы. Ол № 332 Қағидалардың 6-тармағымен бекітілген оқыту нысандарының айырмашылығынан және осы бағдарламаның шекарасынан шығады.
Жақсы даярланған тыңдаушы дәл мынаны айта алады: тақырыпты түсінемін, бірақ бұл нәтижемен жұмысты орындау құқығы расталған жоқ. Мұндай жауап білімнің әлсіздігін емес, кемелдігін көрсетеді. Адам білім, құжат және өкілеттік арасындағы байланысты бір ыңғайлы сөзге біріктірудің орнына ұстап тұрады.
14. Болжамсыз өзін-өзі тексеру
Өз сөздеріңізбен жауап беріңіз, содан кейін талдаумен салыстырыңыз. Бұл тапсырмалар модульдік квизді алмастырмайды.
- Учаскеде дайын ЖЗ қолданады, бірақ оларды өндірмейді. Тек осы себептен қауіпті белгі жоғала ма?
- Жарылыс жұмыстарын жүргізуге рұқсат бар. Ол бригаданың әр мүшесінің біліктілігі туралы не айтады?
- 40 сұрақтан тұратын, өту балы 75 болатын ішкі емтихан № 332 Қағидалар бойынша емтиханды алмастыра ала ма?
- Мердігер қызметкері ҚӨО-да жұмыс істейді. Оның жұмыс берушісінің атауы өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлықты шығарып тастауға жеткілікті ме?
- Егер әріптес 4-қосымшаға сілтесе, бірақ актіні атамаса, нені нақтылау керек?
Бірінші тапсырманың талдауы: жоқ. 70-баптың 1) тармақшасы қауіпті заттарды пайдалануды және сақтауды, ал 3) тармақшасы тиісті жұмыс түрлерін ескереді. Объектіні жатқызу үшін 71-бап та ескеріледі. Дайындаудың болмауынан басқа белгілердің жоқтығы туралы қорытынды шығаруға болмайды. Заң, 70–71-баптар.
Екіншінің талдауы: рұқсат әр жұмыскердің жеке біліктілік құжаты емес. Орындаушыларға қойылатын талаптарды № 343 Қағидалардың 30–33-тармақтары бойынша бөлек тексеру керек. Үшіншінің талдауы: жоқ, параметрлері мен рәсімі әртүрлі; курс теориялық даярлықпен тікелей шектелген. Нормативтік емтиханды № 332 Қағидалардың 19, 22, 24–25-тармақтары реттейді. № 343 Қағидалар, 30–33-тармақтар; № 332 Қағидалар, 19, 22, 24–25-тармақтар.
Төртіншінің талдауы: жоқ. 79-бап шеңберіне ҚӨО-да жұмысқа тартылатын өзге ұйымдардың персоналы кіреді. Бесіншінің талдауы: Қағидаларды атап, нысанның мақсатын айту керек. № 343 Қағидалардың 4-қосымшасы мен № 332 Қағидалардың 4-қосымшасы әртүрлі құжаттарға жатады. Заң, 79-бап, 1–2-тармақтар; № 343 Қағидалар, 4-қосымша; № 332 Қағидалар, 24-тармақ, 4-қосымша.
15. Келесі сабаққа не алу керек
Осы сабақтан кейін үш актіні жай тізбелеп қана қоймай, оларды өз орнына қоя білу маңызды. Заң қауіпті белгілерді, рұқсат беру шеңберін және даярлауды ұйымдастыруды түсіндіреді. № 343 Қағидалар жарылыс жұмыстарына және персоналға қойылатын талаптарды ашады. № 332 Қағидалар өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлау мен білімін тексеру тәртібін белгілейді. Сілтеме оның қандай сұраққа жауап беретінін түсінгенде пайдалы болады.
Келесі сабақтан бұрын өзіңіз үшін үш бөлек сұрақ тұжырымдаңыз: менде қандай кәсіп пен жұмыс түрі бар; менің рұқсатымның қандай шарттары расталған; маған нақты жұмысты кім және қандай негізбен тапсырады? Белгісіз жауап болжаммен толтырылмайды. Келесі сабақта кәсіби дайындықты, Бірыңғай кітапшаны, тағылымдаманы және үзілістен кейін оралуды егжей-тегжейлі талдаймыз.
Шекара сол күйінде қалады: бағдарлама талаптарды түсінуге көмектеседі, бірақ кәсіп бермейді, Бірыңғай кітапшаны бермейді, көзделген емтихандарды, арнайы тексерулерді, тағылымдаманы және наряд-тапсырманы алмастырмайды. Курстан өту жарылыс жұмыстарына жібермейді.