Жиырма жастағы жұмыскер мен жиырма екі жастағы жұмыскер оқуға құжаттарын тапсырады. Біріншісі мамандығы бойынша бір жыл жұмыс істеген, екіншісінің жерасты өтілі екі жыл. Екеуі де кез келген жарылыс жұмыстарына — жарылыс энергиясын пайдалана отырып орындалатын жұмыстарға — бірдей жарамды деп айтуға бола ма? Жоқ: № 343 Қағидалардың (жарылыс жұмыстарын қауіпсіз ұйымдастыруға қойылатын талаптары бар құжаттың) 32-тармағы газ немесе тозаңның жарылуы бойынша қауіпті көмір шахталары үшін және басқа жарылыс жұмыстары үшін оқыту шарттарын ажыратады. Жасты жұмыс түрінен және өтілден бөлек оқуға болмайды. № 343 Қағидалар, 32-тармақ.
Біліктілік — кәсіп бойынша жұмысқа расталған дайындық. Жарушы — кәсіпке оқытылған және жарылыс жұмыстарының белгілі бір түріне расталған құқығы бар орындаушы. Жарушы-шебер — газ бойынша қауіпті шахталарға немесе тозаңның жарылуы бойынша қауіпті қабаттарды — пайдалы қазбаның қатпарларын — не кен денелерін — оның белгілі бір пішіндегі табиғи жиналымдарын — игеретін шахталарға арналған орындаушының біліктілігі. Мұндағы газ немесе тозаң қаупі мұндай ортаның жарылу мүмкіндігін білдіреді (№ 343 Қағидалар, 30-тармақ).
Тағы бір қателік бұдан да кең тараған: егер адам оқуға түсуге жарамды болса, демек, оны өздігінен жұмысқа қосуға болады. Бұл екі жағдайдың арасында кәсіби дайындық — кәсіпке оқыту, біліктілік емтиханы — осы кәсіпті меңгергенін тексеру, жарушының, жарушы-шебердің Бірыңғай кітапшасын — жарылыс жұмыстарының құқығы мен түрі туралы жеке құжатты — алу және тағылымдама — міндеттерді өздігінен орындау алдында тәжірибелі жарушының басшылығымен жұмыс істеу — бар. Жұмыстарды орындау және тағайындау шарттары 30-тармақта, оқыту және біліктілік беру шарттары 32–33-тармақтарда бекітілген. № 343 Қағидалар, 30, 32–33-тармақтар.
Сабақтың негізгі идеясы: кәсіби құқық жұмыстың нақты түрімен және расталған дайындықпен байланысты. Ол жалпы еңбек өтілінен, оқу тестінің жақсы нәтижесінен немесе тәжірибелі бригаданың қасында болудан туындамайды. Төмендегі барлық мысалдар оқу мысалдары; олар рұқсатты талдауға қызмет етеді, жарылысты орындауды сипаттамайды.
1. Алдымен қай кезең туралы сөз болып тұрғанын анықтаңыз
Рұқсат мұнда белгілі бір жұмысқа ол үшін белгіленген шарттар орындалғаннан кейін ресми қатысуға жіберуді білдіреді. Біліктілік — кәсіби жұмысқа расталған дайындық. Адам жіберілді дегенде, сөйлемді аяқтауды сұраған пайдалы. Кәсіби оқуға жіберілді ме? Біліктілік алды ма? Өздігінен жұмыс істеу алдында тағылымдамадан өтті ме? Ұйымда жұмыстарды орындауға тағайындалды ма? Әртүрлі жауаптар № 343 Қағидалардың әртүрлі ережелеріне жатады.
| Кезең | Негізгі сұрақ | Норма |
|---|---|---|
| Кәсіби оқуға түсу | Кандидатқа қойылатын талаптар орындалды ма? | 32-тармақ |
| Біліктілік беру | Оқу, емтихандар, Бірыңғай кітапшаны алу өтілді ме? | 33-тармақ |
| Жарылыс жұмыстарын орындау | Рұқсат, Бірыңғай кітапша және тағайындау бар ма? | 30-тармақ |
| Өздігінен жұмысты бастау | Кәсіпорында тағылымдамадан өтілді ме? | 33-тармақ |
| Ұзақ үзілістен кейін оралу | Емтихан мен арнайы тағылымдама орындалды ма? | 37-тармақ |
Бүкіл кестенің негізі: № 343 Қағидалар, 30, 32–33, 37-тармақтар. Кесте кезеңдердің айырмашылығын көрсетеді; ол рұқсаттың қалған шарттарын, оның ішінде 27-1-тармақ бойынша арнайы есептер бойынша тексеруді — ішкі істер органдарында, құқықтық статистика және денсаулық сақтау органдарында адам туралы көзделген мәліметтерді тексеруді — және нақты тапсырманы ұйымдастыруды алмастырмайды.
Әңгімелесуді елестетіңіз. Кандидат оған оқуға рұқсат бергенін хабарлайды. Жұмыс беруші адамның дайын екенін естиді. Екі сөйлемнің арасында бүкіл оқу кезеңі жоғалады. Қатені байқау үшін жарылыс технологиясын білудің қажеті жоқ. Оқуды бастау құқығын және аяқталған кәсіби дайындықтың расталуын бөлу жеткілікті.
2. 32-тармақ бойынша кандидатқа қойылатын талаптар
32-тармақ жарушы және жарушы-шебер кәсібіне оқуға медициналық қорытындысы — жұмысқа жарамдылықты медициналық бағалау құжаты — бар, орта білімді, қажетті жасы мен өтілі бар ер адамдарды жібереді. Жұмыс түрі қандай нақты жас пен өтілді тексеру керек екенін айқындайды. № 343 Қағидалар, 30, 32-тармақтар.
Жарылғыш зат (ЖЗ) — «сыртқы әсердің белгілі бір түрлері кезінде жылу бөліп және газ құрап, өздігінен жылдам тарайтын химиялық өзгеріске ұшырай алатын затты». „Азаматтық қорғау туралы“ Заң, 70-бап, 1) тармақша.
Заряд — жару үшін дайындалған және орналастырылған жарылғыш заттың белгілі бір мөлшері.
Газ бойынша қауіпті немесе тозаңның жарылуы бойынша қауіпті қабаттарды игеретін көмір шахталары үшін 22 жастан кіші емес жас және жерасты жұмыстарындағы кемінде екі жыл өтіл көзделген. Басқа жарылыс жұмыстары үшін — 20 жастан кіші емес және мамандығы бойынша кемінде бір жыл өтіл. Бұл аталған кәсіптерге оқуға жіберу талаптары, кез келген жарушының көмекшісі — жарушының басшылығымен және бақылауымен жұмыс істейтін, оған жарылысты қоздыруға арналған бұйымдармен және олармен жарақталған зарядтың бөліктерімен жұмыс істеу тапсырылмайтын нұсқама алған жұмыскер (31-тармақ) — немесе учаскенің кез келген келушісі үшін әмбебап шарттар емес. № 343 Қағидалар, 32-тармақ, 1), 2) тармақшалар.
| Шарт | Газ немесе тозаң бойынша қауіпті көмір шахталары | Басқа жарылыс жұмыстары |
|---|---|---|
| Кандидаттың ең төменгі жасы | 22 жас | 20 жас |
| Талап етілетін өтіл | Жерасты жұмыстарында кемінде екі жыл | Мамандығы бойынша кемінде бір жыл |
| Тармақтың жалпы шарттары | Ер адам, медициналық қорытынды, орта білім | Ер адам, медициналық қорытынды, орта білім |
Кесте № 343 Қағидалардың 32-тармағының шарттарын береді. Ол кәсіби оқуды ұйымдастырушының нақты кандидат туралы шешімі емес.
Мамандығы бойынша деген сөздер неліктен маңызды? Себебі кез келген жұмысқа орналасудың бір жылын автоматты түрде талап етілетін өтілдің жылы деп атауға болмайды. Жерасты жұмыстарында деген сөздер неліктен маңызды? Себебі шахтасы бар ұйымда жұмыс істеу жеке жерасты өтілін дәлелдемейді. Сабақ растайтын құжаттардың өз тізбесін белгілемейді. Ол оқуды ұйымдастырушы 32-тармақтың мағынасы бойынша қандай фактіні тексеруі керек екенін көрсетеді.
3. Оқу мысалдары: өтілсіз жас және жассыз өтіл
Бірінші мысал. Кандидатқа 23 жас. Ол кәсіпорынның бетінде жұмыс істеген, ал енді 1) тармақшада аталған көмір шахталары санатына оқығысы келеді. Жас шарты орындалған. Тапсырмада екі жылдық жерасты өтілі туралы мәлімет жоқ. Дұрыс қорытынды — бұл шарт әзірге расталған жоқ. Қате қорытынды — жас шектен жоғары болғандықтан, өтілді тексермеуге болады. № 343 Қағидалар, 32-тармақ, 1) тармақша.
Екінші мысал. Кандидатқа 21 жас, жерасты өтілі екі жыл. Ол сол көмір шахталары санатының шарттары бойынша қабылдауды сұрайды. Өтіл 22 жастан кіші емес жасты жоймайды. Қателік симметриялы болар еді: кандидаттың күшті жағын таңдап, онымен басқа дербес шартты жабу. № 343 Қағидалар, 32-тармақ, 1) тармақша.
Үшінші мысал. Кандидатқа 20 жас, мамандығы бойынша бір жыл жұмыс істейді және басқа жарылыс жұмыстарына дайындалып жатыр. Бұл деректер 2) тармақшаның жасы мен өтіліне сәйкестікті талқылауға мүмкіндік береді. Бірақ тапсырма орта білім, медициналық қорытынды және тармақтың қалған шарттары туралы ештеңе хабарламайды. Оқуға толық рұқсатты тек екі мәлімет бойынша жариялауға болмайды. № 343 Қағидалар, 32-тармақ.
Барлық мысалдарда жауаптың бірдей нысаны пайдалы: қандай шарттар расталған; қандай мәліметтер жоқ; қандай қорытынды жасау ерте. Бастапқы тапсырма толық болмаса, мұндай нысан сәйкес келеді немесе сәйкес келмейді деген екілік жауаптан артық. Ол нақты сәйкессіздік пен растаудың болмауы арасындағы айырмашылықты сақтайды.
4. Әріптестің ұсынымымен алмастырылмайтын шектеулер
32-тармақ ұйымдардың сұрау салуы бойынша мынадай мән-жайлар анықталған адамдарды жарушы және жарушы-шебер кәсібіне оқытуға және Бірыңғай кітапшаны алу үшін біліктілік емтиханын тапсыруға тыйым салады:
- экстремизмге, терроризмге немесе ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес желісі бойынша ішкі істер және ұлттық қауіпсіздік органдарының арнайы есептері;
- денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық есептері — нарко- және психоневрологиялық диспансерлердің, тәуелділік пен психикалық денсаулық мәселелері бойынша мамандандырылған медициналық ұйымдардың есебі;
- қасақана, яғни әдейі жасалған қылмыс үшін өтелмеген немесе алынбаған соттылық — сотталғаннан кейінгі құқықтық жай-күй. Өтелмеген немесе алынбаған деген осы жай-күй заңда көзделген тәртіппен әлі тоқтатылмағанын білдіреді;
- ақтамайтын негіздер бойынша, яғни кінәсіздікті мойындауды білдірмейтін қылмыстық істі тоқтату негіздері бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату. 32-тармақ шектеуді Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде көзделген негіздерге жатқызады; бұл шеңберді өз бетінше кеңейтуге болмайды.
Рұқсатты шектеу үшін адамға тұрмыстық баға емес, дәл № 343 Қағидалардың 32-тармағында аталған мән-жайлар қолданылады.
Тыңдаушы үшін ойлау тәсілі маңызды: бұрынғы жұмыс орнынан мінездеме мен тәжірибелі жарушының пікірі көзделген тексеруді алмастырмайды. Жақсы мінездеме еңбек мінез-құлқын сипаттайды. Белгіленген есептер бойынша сұрау басқа нысанды тексереді. Құжаттардың пайдалы функциялары болуы мүмкін, бірақ пайдалылық оларды бір-бірін алмастыратын етпейді.
Біреудің сезімтал мәліметтерін өз бетінше жинауға, әріптестердің медициналық қорытындыларын талқылауға немесе бейресми тергеу жүргізуге болмайды. 32-тармақта ұйымдардың сұрау салуының нәтижелері туралы айтылған. 27-1–27-3-тармақтар бойынша жыл сайынғы рұқсатта да белгілі бір ұйымдастыру рәсімі көзделген. Жұмысшының рөлі — белгіленген тәртіпке қатысу және оны өсек сөздермен алмастырмау. № 343 Қағидалар, 27-1–27-3, 32-тармақтар.
Кандидатты тексеру мен жұмыскерді жыл сайын тексерудің нақты айырмашылығын келесі сабақта талдаймыз. Мұнда бір кезеңнің оң нәтижесін келешектегі барлық кезеңдерге көшірмеу жеткілікті. Кәсіпке дайындық пен ағымдағы рұқсат — өзара байланысты, бірақ дербес мәселелер.
5. Кәсіпті қалай алады
Кәсіби дайындық — кәсіпке оқыту; оның шеңберінде оған қажетті білім мен дағдылар қалыптасады. 32-тармақ жарушыларды кәсіби дайындауды өндірістен қол үзіп, яғни кәсіби оқу уақытында өндірістік жұмыстан босатып жүргізуді тікелей белгілейді. Тапсырмалар арасында сабақтарды өз бетінше оқу адамның жігерлі шұғылданғаны үшін ғана мұндай оқыту болып жарияланбайды. № 343 Қағидалар, 32-тармақ.
33-тармақ бойынша жарушының немесе жарушы-шебердің біліктілігі тиісті бағдарлама бойынша оқу орталығында — қауіпті өндірістік объектінің (ҚӨО) — қауіпті белгілері бар, сәйкестендіру қағидалары бойынша, яғни объектіні белгіленген белгілер бойынша қауіпті деп айқындау қағидалары бойынша осы санатқа жатқызылған объектінің — оқытуды ұйымдастыратын бөлімшесінде — немесе мамандандырылған білім беру ұйымында, тиісті кәсіпке оқытатын ұйымда оқудан өткен, емтихан тапсырған және Бірыңғай кітапшаны алған адамдарға беріледі. Шарттар бірге тізбеленген. Бағдарламаны өтумен тоқтап, емтиханды міндетті емес қосымша деп санауға болмайды. № 343 Қағидалар, 33-тармақ.
Өнеркәсіптік қауіпсіздік — адамдардың, ұйымдардың және қоршаған ортаның қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен қорғалуы, яғни өндірістің адамдар мен қоршаған ортаға қауіпті әсерінен қорғалуы. „Азаматтық қорғау туралы“ Заң, 1-бап, 50) тармақша. Оның талаптарына оқыту бөлек бар. № 332 Қағидалардың — өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту және білімін тексеру туралы құжаттың — 6-тармағы мұндай даярлау мен емтихандарды тапсыру «мамандықтар бойынша білім мен дағдыларды беруге бағытталмаған» деп белгілейді. Бұл қысқа тұжырым қауіпсіздік бойынша жыл сайынғы оқыту адамға жарушы кәсібін неліктен бермейтінін түсіндіреді. № 332 Қағидалар, 6-тармақ.
| Жағдай | Шын мәнінде не болды | Қандай қорытынды әзірше шықпайды |
|---|---|---|
| Қауіпсіздік талаптары курсы оқылды | Оның тақырыптары бойынша теориялық даярлық алынды | Кәсіп берілді |
| Кәсіби оқу өтілді | Тиісті бағдарламаның оқу кезеңі орындалды | 33-тармақтың барлық шарттары емтихандарсыз және кітапшасыз орындалды |
| Біліктілік берілді | Көзделген біліктілік шарттары аяқталды | Өздігінен жұмыс істеу алдындағы тағылымдаманы өткізіп жіберуге болады |
| Бригаданың қасында жұмыс тәжірибесі бар | Бақылау немесе өзінің бұрынғы рөлі тәжірибесі алынды | Жарушының біліктілігі расталды |
Айырмашылықтардың нормативтік негізі: № 343 Қағидалар, 32–33-тармақтар; № 332 Қағидалар, 6-тармақ. Кестенің бірінші жолын дәл осы курстың шекарасы ретінде түсіну керек.
6. Бірыңғай кітапшада жұмыс түрі неліктен көрсетілген
Бірыңғай кітапша жұмыстардың белгілі бір түрінің кәсіби құқығын және тағылымдамалар туралы мәліметтерді тіркейді. № 343 Қағидалардың 30-тармағы оның жарылыс жұмыстарын орындаумен байланысын белгілейді. 4-қосымшада иесінің деректері, беру негізі, басшылық жасау немесе жүргізу құқығы және жарылыс жұмыстарының түрі бар нысан берілген. Сондықтан тек құжаттың болу фактісін емес, оның мазмұнын қарау керек. № 343 Қағидалар, 30-тармақ, 4-қосымша.
Жұмыс түрі — кәсіби құжатта көрсетілген жұмыстар санаты: мысалы, ашық тау-кен жұмыстары — жер бетінен өндіру — немесе жерасты қазбаларындағы жұмыстар, яғни тау-кен жұмыстары үшін жер қойнауында жасалған кеңістіктердегі жұмыстар. 30-тармақта жалпы және арнайы жарылыс жұмыстары ажыратылады. Жалпыларға, басқалармен қатар, ашық тау-кен жұмыстарындағы жұмыстар, шахталар мен кеніштердегі жұмыстардың жекелеген санаттары, сейсмикалық барлау — серпімді толқындардың таралуы бойынша жер қойнауының құрылымын зерттеу — және ұңғымалардағы, яғни тау жынысында немесе грунтта бұрғыланған цилиндр тәрізді қуыстардағы жұмыстар жатқызылған. Арнайылардың ішінде, мысалы, су астындағы жұмыстар, ыстық сілемдерді — температурасы жоғары материал учаскелерін — бұзу, ғимараттар мен имараттарды құлату, оларды жарылыс энергиясымен ыдырату, жарылғыш материалдармен (ЖМ) — жарылыс үшін заттар мен оның жарылысын қоздыруға арналған бұйымдардың жалпы атауымен — ғылыми және оқу жұмыстары аталған. Бастамашыл құралдар (БҚ) — заттың жарылысын қоздыру үшін бастапқы әсерді беретін бұйымдар. Бұл жіктеме мысалдары, осы модуль үйрететін әрекеттердің тізімі емес. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Кез келген кітапша барлық жерде жарамды деп неліктен ойлауға болмайды? Себебі орта, қауіптер және қажетті даярлық әртүрлі. 30-тармақтың өзі жұмыс түрін көрсетуді және басқа ұйымға ауысқанда дәл осы түрдің құқығын сақтауды көздейді. 33-тармақ жаңа түрге оқығаннан кейінгі тағылымдаманы да бөлек атайды. Кәсіптің жалпы атауы бұл айырмашылықтарды өшірмейді. № 343 Қағидалар, 30, 33-тармақтар.
Оқу жағдайы: ашық тау-кен жұмыстарында тәжірибесі бар жұмыскер арнайы жұмыс түрі бар объектіге ауыстырылады. Тапсырмада оның бұрынғы тәжірибесі расталған, бірақ жаңа түрге құқығы расталмаған. Ол қазірдің өзінде жарушы және бұл жеткілікті деп жауап беруге болмайды. Алдымен Бірыңғай кітапшада қандай түр көрсетілгенін және жаңа жұмысқа қатысты қандай оқудан өткенін анықтайды. Негіз — 30 және 33-тармақтар, ауысудың күрделілігіне субъективті баға емес.
7. Нысанды өзіндік рұқсатқа айналдырмай қалай оқу керек
4-қосымшадағы нысан Бірыңғай кітапшада қандай мәліметтердің көрсетілетінін түсінуге көмектеседі: иесінің жеке басы, біліктілік комиссиясы — біліктілік емтиханын қабылдайтын мамандар тобы, хаттама — оның нәтижелерінің ресімделген жазбасы, құқық пен жұмыс түрі, тағылымдама. Бұл өз құжатыңызды оқу үшін пайдалы. Бірақ нысан өрістерін білу адамға оны өз бетінше ресімдеуге, түзетуге немесе толықтыруға құқық бермейді. Беру және есепке алу тәртібі 30-тармақтың рәсімімен байланысты. № 343 Қағидалар, 30-тармақ, 4-қосымша.
Уәкілетті орган — өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшылықты жүзеге асыратын орталық мемлекеттік орган; ведомство мемлекеттік саясатты, бақылау мен қадағалауды іске асырады; оның аумақтық бөлімшесі осы функцияларды тиісті аумақта орындайды (№ 332 Қағидалар, 2-тармақ, 4), 5) тармақшалар). № 343 Қағидалардың 30-тармағы емтихандарды қабылдау хаттамасының данасын осындай бөлімшеге ұйымның Бірыңғай кітапшаны ресімдеуі және тіркеуі үшін негіз ретінде беруді көздейді. Онда құжатқа қол қою және оны куәландыру да айқындалған. Демек, сөз біліктілік рәсімінің расталған нәтижесі туралы, дайын бланкіні сатып алу туралы емес. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Мұнда хаттама Бірыңғай кітапшаны ресімдеуге негіз болатын біліктілік емтиханының нәтижелерін растайды. Оны оқытушының сәттілік туралы ауызша хабарламасымен шатастыруға болмайды. Басқа рәсімдерде де хаттамалар бар, бірақ атаудың бірдейлігі мақсаттың бірдейлігін білдірмейді. № 332 Қағидалар бойынша хаттама өнеркәсіптік қауіпсіздік білімін тексеруге жатады; Бірыңғай кітапшаның негізін № 343 Қағидалар айқындайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ; № 332 Қағидалар, 24-тармақ.
Практикалық оқу әдеті — құжатты толық тіркеспен сипаттау: қандай құжат, қай акті бойынша, кімнің нәтижесі, қандай жұмыс түрі. Сонда кәсіби құжаттың орнына өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша куәлікті — № 332 Қағидалардың 25-тармағы бойынша тиісті емтиханның оң нәтижесі туралы құжатты — не жалпы курсты оқығаны туралы куәлікті көрсеткенде қатені байқау оңайырақ.
8. Өздігінен жұмыс алдындағы тағылымдама
Тағылымдама — тиісті міндеттерді өздігінен орындау алдында тәжірибелі маманның басшылығымен жұмыс істеудің белгіленген кезеңі. Жарушы үшін 33-тармақ тәжірибелі жарушының басшылығымен кәсіпорында бір ай бойы тағылымдаманы көздейді. Норма жарылыс жұмыстарының жаңа түріне оқығаннан кейінгі жағдайға да таратылады. № 343 Қағидалар, 33-тармақ.
Кәсіпорында деген сөздер маңызды: кәсіби емтихан және жұмыстарды ұйымдастырумен нақты танысу әртүрлі кезеңдерге жатады. Күшті түлектің өзі жергілікті жағдайларды және өзара әрекеттесуді көзделген тәртіпте әлі меңгереді. Сабақ тағылымдаманың өз бағдарламасын белгілемейді және тәлімгерді тағайындамайды; ол оқу нәтижесі бұл кезеңді неліктен алмастырмайтынын түсіндіреді.
33-тармақтың бір айын ауысымдардың немесе сағаттардың ойдан шығарылған санына өз бетінше аударуға болмайды. Норма мәтіні бір айды белгілейді. Егер нақты тағылымдаманың күнтізбелік шекараларын анықтау қажет болса, оларды көзделген ұйымдастыру тәртібімен белгілейді, ауысымның шартты ұзақтығына бөлу арқылы алмайды. 33-тармақ бойынша тағылымдаманың ұзақтығы — бір ай; қысқа нұсқама немесе учаскеге бірнеше рет бару бұл кезеңді алмастырмайды. № 343 Қағидалар, 33-тармақ.
30-тармақ Бірыңғай кітапшаға жарушылардың барлық тағылымдамалары туралы жазбаларды енгізуді талап етеді. 4-қосымшаның нысанында тағылымдамадан өту туралы мәліметтер көзделген. Бұл жеке кәсіби құжатты іс жүзінде өтілген кезеңмен байланыстыруға көмектеседі, бірақ жазба кезеңнің өзін алмастырмайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ, 4-қосымша.
Оқу мысалы. Емтиханнан кейін жұмыскерге бірден өздігінен әрекет етуді ұсынады, өйткені тәлімгер объектінің бір жерінде. Тапсырма шарттары бір айлық тағылымдамадан өткенін растамайды. Тәжірибелі адамның жақын жерде болуын 33-тармақтағы аяқталған кезеңмен теңестіруге болмайды. Дұрыс талдау жетіспейтін негізді атайды және техникалық айналып өтуді ұсынбайды.
9. Бір жылдан астам үзіліс: қайта оралудың бөлек ережесі
37-тармақ белгілейді: бір жылдан астам жұмыстағы үзілістен кейін жарушылар емтихан тапсырғаннан және кәсіпорында он жұмыс күні тағылымдамадан өткеннен кейін жарылыс жұмыстарын өздігінен орындауға жіберіледі. Әр шарт маңызды: бір жылдан астам үзіліс, емтихан және тағылымдама, дәл жұмыс күндері. № 343 Қағидалар, 37-тармақ.
Және жалғаулығын екі шараның бірін таңдаумен алмастыруға болмайды. Осындай үзілістен кейін емтихан тапсырған жұмыскер көрсетілген тағылымдаманы әлі орындаған жоқ. Тағылымдамадан өткен жұмыскер осыдан емтихан қажет емес деген қорытынды жасай алмайды. 37-тармақ өздігінен жұмысқа қайта оралуды екі кезеңмен де байланыстырады.
33 және 37-тармақтардың негіздерін де араластыруға болмайды. Біріншісі өздігінен жұмыс істеу алдындағы тағылымдама туралы, оның ішінде жаңа түрге оқығаннан кейін. Екіншісі — ұзақ үзілістен кейін оралу туралы. Сабақ осы тармақтарда жоқ есепке алу ережелерін белгілемейді. Егер нақты өмірбаянда ауысу, жаңа жұмыс түрі және үзіліс сәйкес келсе, мәселені қысқа мерзімді таңдаумен шешуге болмайды. № 343 Қағидалар, 33, 37-тармақтар.
| Тағылымдама негізі | Нормада көрсетілген ұзақтық | Тағы не маңызды |
|---|---|---|
| Өздігінен жұмысқа рұқсат, оның ішінде жаңа түрге оқығаннан кейін | Бір ай | Кәсіпорында, тәжірибелі жарушының басшылығымен; 33-тармақ |
| Бір жылдан астам үзілістен кейін оралу | Он жұмыс күні | Емтихан тапсыру да көзделген; 37-тармақ |
Кестенің негізі: № 343 Қағидалар, 33, 37-тармақтар. Бұл нормалардың салыстыруы, мерзімдердің біреуін қалауынша таңдау мүмкіндігі емес.
10. Талданған жағдай: оралғаннан кейінгі емтихан
Оқу жағдайы. Жұмыскер бір жылдан артық жарылыс жұмыстарын орындаған жоқ. Ол Бірыңғай кітапшаны сақтап қалды және жақында емтихан тапсырды. Әріптестер оны өздігінен жұмысқа дайын деп санауды ұсынады, өйткені құжат орнында, ал білімі тексерілген.
Тапсырмада құжат пен емтихан расталған, бірақ он жұмыс күні ішіндегі тағылымдама расталмаған. 37-тармақ кітапшаның сақталғаны немесе емтиханның жақсы нәтижесі уәжі бойынша ерекшелік жасамайды. Демек, осы норма бойынша өздігінен жұмысқа қайта оралу шарты әзірше расталған жоқ. № 343 Қағидалар, 37-тармақ.
Енді шартты өзгертейік: жұмыскер кәсіпорында он күнтізбелік күн өткізді, оның бір бөлігі демалыс күндері болды. Тек осы хабарлама бойынша тағылымдама орындалды деп жариялауға бола ма? Жоқ. Нормада жұмыс күндері көрсетілген. Тапсырмада мерзімнің орындалуын анықтауға деректер жеткіліксіз. Оқу жауабы жетпейтін күндерді жорамалмен есептемейді: алдымен тағылымдама туралы нақты мәліметтер қажет.
Тағы бір өзгеріс: үзіліс сол кәсіпорында басқа лауазымда жұмыс істеумен байланысты. Ұйымда болудың өзі жарушы ретіндегі жұмыстағы үзілісті болдырмайды. Талдау үшін еңбек шартының үздіксіздігін емес, тиісті жұмыстың кезеңін анықтау керек. Бұл өмірбаян фактілері туралы мәселе; бір жылдан астам расталған үзілістің нормативтік салдарын 37-тармақ белгілейді.
11. Басқа ұйымға ауысу
30-тармақ бойынша басқа ұйымға ауысқанда жарушы Бірыңғай кітапшада көрсетілген жарылыс жұмыстарының түрін жүргізу құқығын сақтайды. Бұл ретте жұмысқа рұқсат сол тармақта көрсетілген Қағидалардың талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Кәсіби құқықты сақтау жаңа жұмыс берушінің барлық рәсімдерінің автоматты түрде аяқталуын білдірмейді. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Екі тұжырымды ажырату пайдалы. Біріншісі: бұрын алынған көрсетілген түрдегі құқық ұйымды ауыстырудан ғана жоғалмайды. Екіншісі: жаңа жерде бәрібір нақты рұқсаттың, тағайындаудың және тапсырманы орындаудың шарттары белгіленеді. Біріншісін құқықты сақтау туралы ереже қолдайды; екіншісін — 23 және 30-тармақтардың жалпы талаптары. Олар бір-біріне қайшы келмейді. № 343 Қағидалар, 23, 30-тармақтар.
Оқу мысалы: кадр қызметкері ауысқанда барлық кітапшаларды автоматты түрде қайта беру керек дейді. 30-тармақтан мұндай жалпы қорытынды шықпайды: ол көрсетілген түрдегі құқықты сақтауды көздейді. Бірақ қарама-қарсы жауап, яғни рұқсат бойынша ешқандай әрекет қажет емес деу де қате. Жақсы талдау норманың екі бөлігін де сақтайды және ұйымның орнына рәсімді ойлап таппайды.
Тағы бір жағдай: адам сол жұмыс түріне ауысады, бірақ ұзақ үзілістен кейін. Кітапшадағы түрдің сақталуы 37-тармақты жоймайды. Кәсіби құқық туралы сұрақ пен өздігінен жұмысқа қайта оралу туралы сұрақ әртүрлі мән-жайларға жауап береді. № 343 Қағидалар, 30, 37-тармақтар.
12. Басқа мемлекетте берілген кітапша
30-тармақ Тәуелсіз мемлекеттер достастығының (ТМД) — бұрынғы кеңестік республикалардың бірқатарының мемлекетаралық бірлестігінің — басқа мемлекеттерінде берілген Бірыңғай кітапшаны белгіленген тәртіппен емтихан тапсырылғаннан кейін ауыстыруды жеке көздейді. Сондықтан кез келген шетелдік құжатты атауының немесе толтыру тілінің ұқсастығы негізінде автоматты түрде жеткілікті деп санауға болмайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
30-тармақтың бұл ережесі ТМД-ның басқа мемлекетінде берілген кітапшаға қатысты. Ол ауыстыруды емтихандармен байланыстырады; құжат атауының немесе оны толтыру тілінің ұқсастығы бұл рәсімді алмастырмайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Оқу жағдайы. Тәжірибелі жұмыскер ТМД-ның басқа мемлекетінде берілген кітапшаны көрсетіп, әзірге жұмыс істеуді, ал ауыстырумен кейін айналысуды ұсынады. 30-тармақ ауыстыруды белгіленген тәртіппен емтихандармен байланыстырады; кәсіби тәжірибе бұл ережені жоймайды. Дұрыс оқу шешімі — құжатты көзделген рәсімсіз жеткілікті деп жарияламау. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Егер адам бір мезгілде жұмыс түрін өзгертсе, тағы бір дербес сұрақ туады. Құжатты ауыстырудың өзі кез келген жаңа түрге даярлықты растайды деп күтуге болмайды. Жұмыс түрі мен тағылымдама 30 және 33-тармақтар бойынша қаралады. Сабақ бір негізді, ең көзге түскенін таңдамай, бірнеше негізді бір мезгілде көруге үйретеді.
13. Құжатты жоғалту және оны бұзушылық үшін алып қою — әртүрлі жағдайлар
30-тармақ жоғалған немесе жарамсыз болған Бірыңғай кітапшалар үшін емтихан тапсыру туралы хаттама мәліметтері бойынша көшірмелерді — расталған мәліметтер бойынша құжаттың қайталама данасын — беруді көздейді. Сонда алынған Бірыңғай кітапшалардың көшірмелері берілмейтіні тікелей белгіленген. Демек, құжаттың жоғалуын және алып қоюды кітапшасы жоқ деген бір сөзбен сипаттап, бірдей шешуге болмайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Көшірме — көзделген мәліметтер негізінде қайта берілген құжат, растаусыз жаңа кәсіби нәтиже емес. Егер кітапша бүлінсе, қалпына келтіру негізі қолда бар хаттамамен байланысты. Мәліметтерді иесінің сөзінен қайта жазу 30-тармақта сипатталған тәртіп емес.
Бірыңғай кітапшаны алып қою — құжатты 30-тармақтың негіздері бойынша тапсыра отырып, оны пайдалану мүмкіндігін тоқтату. Оны ЖМ-ді сақтаудың, тасымалдаудың, пайдаланудың немесе есепке алудың белгіленген тәртібін бұзғанда, бұл жазатайым оқиғаға, ЖМ жоғалуына немесе аварияға — ғимараттардың, құрылыстардың немесе техникалық құрылғылардың бұзылуына, бақыланбайтын жарылысқа не қауіпті заттардың шығарылуына (Заң, 1-бап, 1) тармақша) — әкеп соққан немесе әкеп соқтыруы мүмкін болғанда қолданады. Алып қою негізі — нұсқама, яғни өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесінің міндетті талабы, және (немесе) ұйым басшысының бұйрығы, оның жазбаша өкімдік шешімі. Бұл үшін салдардың әлдеқашан басталуы міндетті емес: нормада олардың басталу мүмкіндігі де ескеріледі. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Кітапшасы алынған адам алынған күннен бастап (ұйым басшысының бұйрығынан бастап) үш ай бойы біліктілік емтиханына жіберілмейді. Осы мерзімнен кейін қайта оқыту және емтихан тапсыру көзделген. Бұл көшірмені дереу алу рәсімі емес. Алынған кітапшаларды бұйрықпен бірге бұйрыққа қол қойылғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде жою үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне ресми хатпен жібереді. Бөлімше алып қою туралы хабарлама алғаннан кейін бір тәулік ішінде бұйрықты қалған аумақтық бөлімшелерге жолдайды. Бұл мерзімдер де 30-тармақпен белгіленген. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Оқу мысалында жағдайдың түрін анықтау жеткілікті. Егер кітапша алынса, оны жоғалды деп мәлімдеу ұсынымы негізді алмастыру болар еді. Егер кітапша шын мәнінде жоғалса, негізсіз иесін алып қоюмен бұзушы деп жариялауға болмайды. Фактіні дәл анықтау қауіпсіздікті де, құжат туралы шешімнің дұрыстығын да қорғайды.
14. Қызметтің жекелеген түрлеріне қосымша талаптар
Жалпы кәсіби дайындықтың болуының өзі кез келген жаңа жабдық расталған құзыреттің құрамына кіреді дегенді білдірмейді. 35-тармақ механикаландырылған оқтауға — зарядтау құрылғылары мен машиналары арқылы жарылғыш затты арналған орынға орналастыруға — ҚӨО-ның оқу орталығында немесе мамандандырылған білім беру ұйымында механикаландырылған оқтау тәсілдеріне және зарядтау құрылғылары мен машиналарын қауіпсіз пайдалануға оқудан өткен жарушылар мен жарушы-шеберлерді ғана жібереді. Мұнда ҚӨО оқу орталығы — объект персоналын оқытуға арналған бөлімше, ал мамандандырылған білім беру ұйымы — тиісті кәсіпке оқытатын ұйым; 35-тармақта дәл осы оқыту орындары аталған. № 343 Қағидалар, 35-тармақ.
Оқыту затты орналастыру тәсілдеріне де, зарядтау құрылғылары мен машиналарын қауіпсіз пайдалануға да қатысты. 35-тармақтың құқықтық мәні — үлкен тәжірибе туралы жалпы тіркеспен алмастыруға болмайтын оқытуға бөлек талапта.
30-тармақ сондай-ақ газ бойынша қауіпті немесе қабаттарды не тозаңның жарылуы бойынша қауіпті кен денелерін игеретін шахталарда жарылыс жұмыстарын жүргізуге жарушы-шеберлер жіберілетінін белгілейді. Ыстық сілемдерді жару үшін онда жарылыс жұмыстарының кемінде екі жылдық өтілі көзделген. Бұл ережелер аталған шарттарға жатады және курстың барлық тыңдаушыларына әмбебап талаптарға айналмайды. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Оқу жағдайы: жұмыскер баяғыдан жұмыстың бір түрін жүргізеді және алғаш рет зарядтау машинасына жіберілді. Әріптес оған басқаруды орнында көрсетуге дайын. Жұмыс орнымен танысуды 35-тармақ бойынша оқуды алмастыру деп жариялауға болмайды. Қажетті оқыту қалай ұйымдастырылғанын және оның нәтижесі немен расталғанын тиісті тағайындауды қабылдағанға дейін анықтайды. Бұл құзырет шекарасы туралы қорытынды, машинаны пайдалану бойынша нұсқаулық емес.
15. Жарушы болып жұмыс істеу және жұмыстарға басшылық жасау — бір құқық емес
28-тармақ жарылыс жұмыстарына басшылық жасауға жіберілетін адамдарға қойылатын талаптарды бөлек сипаттайды: аяқталған жоғары немесе орта тау-кен техникалық білім, яғни тау-кен ісі бойынша дайындық, не тиісті құқық беретін арнайы курстар және белгіленген нысандағы Бірыңғай кітапшаны алу. Жүргізу құқығы мен басшылық жасау құқығы 4-қосымшаның нысанында да ажыратылады. № 343 Қағидалар, 28-тармақ, 4-қосымша.
Бұл курс жұмысшыларға арналған және жарылыс жұмыстарының жетекшілерін даярламайды. Айырмашылықты ауызекі келісім бойынша аға етіп тағайындауды басшылық жасаудың толық құқығын алу деп қабылдамау үшін білу керек. 23-тармақ бойынша жұмыстарды ұйымдастыру бұйрықпен тағайындалған жетекшіні болжайды. Бірнеше жарушы жалпы қауіпті аймақта — жарылыс кезінде зақым келтірудің мүмкін кеңістігінде — бір мезгілде жұмыс істегенде 24-тармақ олардың біреуін аға етіп тағайындауды көздейді. Бұл әртүрлі нысаны бар әртүрлі ережелер. № 343 Қағидалар, 23–24, 28-тармақтар.
Оқу мысалы: ең тәжірибелі жарушыны жетекші деп атайды, өйткені оны бәрі тыңдайды. Тәжірибе өндірістік өзара әрекет үшін маңызды, бірақ өздігінен білімді немесе арнайы курстарды, кітапшадағы құқықты және тағайындауды растамайды. Жауап нақты нені тексерілмей қалғанын атауы керек, адамның жеке беделін бағаламауы керек.
16. Өз оқу жағдайыңызды тексеру тәртібі
Келесі кезектілік — талаптарды оқу бойынша жаттығу. Бұл тыңдаушы өзін жұмысқа өзі жіберуге құқылы болатын әрекеттер тізбесі емес.
- Болжамды кәсіпті және жұмыс түрін ауызекі қысқартуларсыз атаңыз.
- Оқуға түсуді, біліктілік беруді және өздігінен жұмысты бөліңіз.
- Әр кезең үшін расталған фактіні және Қағидалардың тиісті тармағын көрсетіңіз.
- Жұмыс түрі, ұйым немесе үзіліс мән-жайлары өзгермегенін тексеріңіз.
- Белгісіз негіз бойынша сұрақты кәсіби оқуды ұйымдастырушыға немесе жұмыс берушіге тұжырымдаңыз.
Жақсы сұрақ мысалы: мен жаңа түрге кәсіби оқудан өттім, 33-тармақта көзделген тағылымдама қалай ұйымдастырылған және оның нәтижесі қалай көрсетіледі? Сұрақ дәл, өйткені кезеңді жоюды сұрамайды және кез келген тәжірибені оның орнын басады деп атамайды. Әлсіз сұрақ мысалы: менде қағаз бар, енді жұмыс істеуге бола ма? Құжаттың және жұмыс түрінің атауынсыз оған мазмұнды жауап беруге болмайды.
Тағы бір жақсы сұрақ: жарушы ретіндегі жұмыстағы үзіліс жылдан асады, 37-тармақта көзделген емтихан мен тағылымдама туралы қандай мәліметтер расталған? Мұнда үзіліс фактісі Бірыңғай кітапшаның сақталу фактісінен бөлінген. Сонда қайта оралудың дербес негізін жоғалтпау оңайырақ.
17. Өзін-өзі тексеру: жетіспейтін шартты табыңыз
Бірінші есеп. Кандидатқа 22 жас, орта білімі және медициналық қорытындысы бар. Ол газ бойынша қауіпті көмір шахтасына оқуға түседі. Шартта өтіл көрсетілмеген. 32-тармақтың талаптары орындалды деп айтуға бола ма? Жауап: талап етілетін жерасты өтілінің расталуы әзірше жоқ. Жас пен білім бұл мәліметті бермейді. № 343 Қағидалар, 32-тармақ, 1) тармақша.
Екінші есеп. Жұмыскер біліктілік пен Бірыңғай кітапшаны алды, бірақ жаңа жұмыс түріне оқығаннан кейін кәсіпорында тағылымдамадан өтпеді. Осы сипаттама бойынша өздігінен жұмыс істеу құқығын расталған деп санауға бола ма? Жауап: жоқ, 33-тармақтағы кезең расталмаған. Дәл тағылымдаманы атау керек, бұл теориялық курсты қайта өтуді ұсынбау керек. № 343 Қағидалар, 33-тармақ.
Үшінші есеп. Бір жылдан астам үзілістен кейін жұмыскер емтихан тапсырды және тағылымдаманы бастады. Ол оны жұмыс күндерін есепке алмай, он күнтізбелік күннен кейін аяқтауды ұсынады. Жауап: 37-тармақ он жұмыс күнді көздейді; шарт бойынша бұл мерзімнің орындалуын растауға болмайды. Өлшем бірлігін алмастыру талапты өзгертеді. № 343 Қағидалар, 37-тармақ.
Төртінші есеп. Басқа ұйымға ауысқанда жұмыс түрі бұрынғыдай қалады. Әріптес кәсіби құқық тек ауысу салдарынан жоғалды деп мәлімдейді. Жауап: 30-тармақ жаңа ұйымда рұқсат беру тәртібі сақталған кезде кітапшада көрсетілген түрдегі құқықты сақтауды көздейді. Қателік ереженің екі бөлігін де оқумен түзетіледі. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
Бесінші есеп. Кітапша алынған, жұмыскер көшірмені дереу ресімдеуді сұрайды. Жауап: алынған кітапшалардың көшірмелері берілмейді; алып қоюдан кейінгі тәртіп жоғалудан немесе жарамсыздықтан өзгеше. Құжаттың жоқ болу негізін дәл анықтау қажет. № 343 Қағидалар, 30-тармақ.
18. Сабақтан кейін не қалуы керек
Бес тіркестің арасындағы айырмашылықты тұжырымдаңыз: оқуға түсе аламын; оқуды аяқтадым; біліктілік пен Бірыңғай кітапшаны алдым; тағылымдамадан өттім; нақты жұмысқа тағайындалдым және жіберілдім. Егер ешбір тіркестің өздігінен қалғандарын жұтпайтынын түсіндіре алсаңыз, сабақтың негізгі идеясы меңгерілген.
Бұл курс кәсіп пен біліктілікті бермейді, Бірыңғай кітапшаны бермейді және өндірістен қол үзіп кәсіби оқытуды, біліктілік емтиханын, өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту мен емтиханды, арнайы тексерулерді, тағылымдаманы және наряд-тапсырманы — қол қойдырып таныстыра отырып жарылыс жұмыстарын орындауға арналған жазбаша тапсырманы — алмастырмайды. Ол жарылыс жұмыстарына жібермейді. Шекара № 343 Қағидалардың 23, 27-1, 30–33, 37-тармақтарымен және № 332 Қағидалардың 6–7, 24–25-тармақтарымен белгіленген рәсімдердің айырмашылығына негізделген. № 343 Қағидалар; № 332 Қағидалар.
Келесі сабақта жарушының көмекшісі мен ЖМ таратушысының — жарушыларға ЖМ беретін және қалдықтарды қабылдайтын қойма қызметкерінің (40, 95-тармақтар) — рөлдерін, арнайы есептер бойынша жыл сайынғы тексеруді және өнеркәсіптік қауіпсіздік білімін тексеруді қарастырамыз. Бұл рәсімдер кәсіби құжатты алғаннан кейін де жалғасады; оларды бір рет жабылған өмірбаян бөлігі деп санауға болмайды.