Конвейер (материалдарды үздіксіз тасымалдайтын машина) тоқтады. Таспа қозғалмайды, басқару пульті (басқару құрылғылары орналасқан тақта) сөнді, ал роликтердің (таспаның айналатын цилиндр пішінді тіректерінің) арасындағы орау материалының бөлігі жұмысқа жалғыз кедергі сияқты көрінеді. Жұмыскер оны қолымен алып тастауға ұмтылып тұр. Алайда тоқтау таспаның керілуі, қайта іске қосылу мүмкіндігі және желінің көршілес бөлігін қазір кім басқарып тұрғаны туралы ештеңе білдірмейді.
Осы жиі кездесетін жағдайда ептілік жетіспей тұрған жоқ. „Бұл әрекетті қауіпсіз деп санауыма қандай негіз бар?“ деген сұраққа анық жауап жетіспейді. Курс дәл осы сұрақтан басталады. Ол күн сайын іске қосу түймесін басатын адамға да, машинаға тек тазалау немесе баптау (машинаны берілген жұмысқа дайындау және реттеу) үшін жақындайтын адамға да қажет.
Курстың басты нәтижесі — қауіпсіз екені белгілі әрекетті, өз даярлығының шегінен шығатын әрекетті және алдымен тоқтап, тексерілген мәлімет алу қажет жағдайды ажыратуды үйрену. Өз біліміңіздің шегін әрекетке кіріспей тұрып байқау маңызды.
Курс қандай жұмысқа арналған
Курс Қазақстанда өндірістік жабдықты басқаратын, баптайтын, оған қызмет көрсететін немесе оны тазалайтын жұмыскерлерге арналған. Мысалдар станоктарға (материалдар мен бөлшектерді өңдейтін машиналарға), жетекті машиналарға (жетегі, яғни қозғалыс беретін құрылғысы бар машиналарға), конвейерлерге, сорғыларға (сұйықтықты тасымалдайтын машиналарға), престерге (материалды қысыммен өңдейтін машиналарға) және электр аспаптарына (электр қозғалтқышы бар қол құралдарына) қатысты. Жүк көтергіш механизмдер (жүкті көтеретін және тасымалдайтын құрылғылар) өз қағидалары мен арнайы даярлығы бар жабдықтың мысалы ретінде қолданылады.
Осы курста оператор — өзіне тапсырылған жұмыс шегінде машинаны басқаратын жұмыскер. Ол жұмыс циклін (операциялардың қайталанатын ретін), тиеу мен түсіруді, дабылдағышты (жүйенің машина күйі туралы хабарламаларын), дайындаманың (өңделетін материалдың немесе бөлшектің) қозғалысын бақылайды. Бірақ қалыпты (әдеттегі жұмысқа көзделген) циклді білу өздігінен басқару шкафын (электрлік басқару құрылғылары бар шкафты) ашуға немесе жетекті бөлшектеуге даяр дегенді білдірмейді.
Баптаушы жабдықты өз біліктілігі (кәсіптік білімдері мен дағдыларының деңгейі) және тапсырмасы шегінде дайындайды әрі реттейді. Баптау кезінде режим (жұмыстың белгіленген шарттары мен параметрлері), тораптардың (өзара қосылған бөлшектер топтарының) орналасуы және жұмыс аймағына (машина операция орындайтын учаскеге) қол жеткізу мүмкіндігі өзгеруі мүмкін. Сондықтан бір машинада жұмыс істейтініне ғана қарап, оператордың тәжірибесі мен баптаушының даярлығын өзара алмастыруға болады деп саналмайды.
Қызмет көрсететін персонал жабдықтың жұмысқа қабілеттілігін сақтайды: өз міндеттері шегінде көзделген қарап-тексеруді, тазалауды, қызмет көрсету мен жөндеуді орындайды. „Бар болғаны тазалап алу“ деген сөздер тазалауды қауіпсіздік талаптарының аясынан шығармайды. Тазалау үшін кейде қалыпты жұмыс кезінде адамнан қорғанышпен бөлінген бөліктерге жақындау қажет болады.
Шебер (учаске жұмыскерлерінің тікелей басшысы) және жұмыс басшысы, яғни нақты жұмысты ұйымдастыратын адам да осы жерден өз міндетін көреді. Оператордың ақау туралы хабарламасы шешім қабылдауды талап етеді; өзгерген жағдайларды бағалау қажет; жұмыс орнының даярлығын „әдеттегідей істеңдер“ деген сөзбен алмастыруға болмайды. Алайда курс еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі басшылар мен жауапты адамдарды даярлау бағдарламасы болып табылмайды.
Карьерлер, тау-кен техникасы, өзі аударғыш көліктер және жарылыс жұмыстары курсқа кірмейді. Таныс машинадағы тәсілдерді басқа машинаға оның талаптарын тексермей көшіруге болмайды.
Барлық сабақты байланыстыратын бір дағды
Әрекетке дейін машина, адам және жұмыс арасындағы байланысты қайта қараған пайдалы. Нақты не істеу керек? Қандай энергия зиян келтіруі мүмкін? Қауіпсіздік немен расталған? Әрекет жұмыскердің даярлығы мен тапсырмасына кіре ме? Осы машинаға арналған тәртіп қайда сипатталған?
Сорғыны қарастырайық. Оны көзделген жұмыс режиміне ауыстыру, қолжетімді сыртқы бетін сүрту және құбыржолдың (сұйықтық не газ тасымалдайтын құбырлар жүйесінің) қосылысын ашу — әртүрлі әрекеттер. Олар бір корпустың (машинаның сыртқы қабығының) жанында орындалғанымен, әртүрлі мәліметті, даярлықты және қорғаныш шараларын талап етеді. Жабдықтың атауы онымен орындалуы мүмкін барлық жұмыстың қауіпсіз тәсілін анықтамайды.
Енді престі қарастырайық. Қалыпты жұмыста оператор жұмыс органының (машинаның операцияны тікелей орындайтын бөлігінің) қозғалыс аймағынан тыс тұрады. Егер дайындама қыстырылып қалса (тұрып қалып, көзделгендей қозғала алмаса), үйреншікті тәртіп бұзылады: тоқтау себебін, жетектің күйін және бөлшек босатылғаннан кейінгі қозғалу мүмкіндігін түсіну керек. Машинаны басқаруға жіберу (белгіленген шарттар орындалғанда белгілі бір жұмысқа кірісуге рұқсат беру) жөндеуге жіберуді білдірмейді.
Қақпақты алу, датчикті (күйді немесе параметрдің өзгеруін анықтайтын құрылғыны) жылжыту, бөлшекті ұстап тұру қауіпсіздік жағдайларын өзгертеді. Алдымен жұмыстың түрін және оны қамтамасыз ету шараларын анықтайды.
Оқыту қалай құрылған
Курста төрт модуль бар, әрқайсысында мәтіндік сабақтар және түсінуді тексеру қарастырылған. Бұл құрылым оқыту үшін таңдалған; ол кез келген машина үшін заңда белгіленген даярлау құрылымы емес.
Соңғы модульде энергияны оқшаулау — энергия берілуінің қалпына келуіне жол бермей, машинаны қауіпті көздерден ажырату және наряд-рұқсат — қауіптілігі жоғары жұмысты қауіпсіз орындауға арналған ресімделген өкім ұғымдары кездеседі. Осы рәсімдердің егжей-тегжейі негіздерден кейін оқытылады.
| Модуль | Қандай сұраққа жауап береді | Жұмыста қолданатын негізгі нәтиже |
|---|---|---|
| Жабдық, құқық және жұмысқа жіберу | Не зиян келтіруі мүмкін және адам жұмысқа қандай негізде кіріседі? | Қауіптілікті, даярлықты, құжаттарды және өз міндетінің шектерін ажырату |
| Іске қосу алдында | Жұмысты бастау туралы шешімді қандай жағдайда қабылдауға болады? | Ауысымды қабылдауды, қорғаныштарды, жұмыс орнын және даяр еместік белгілерін түсіну |
| Жұмыс кезінде | Операцияны орындағанда қауіпсіз жағдайларды қалай сақтау керек? | Ауытқулар мен дербес әрекеттердің шегін байқау |
| Қызмет көрсету, жөндеу және қалыптан тыс жағдайлар | Тоқтаудан қауіпсіз араласуға және кері қарай қалай өтуге болады? | Энергияны оқшаулауды, наряд-рұқсатты, жұмысқа қайтаруды және авария (жабдықтың қирауы не зақымдануы, бақыланбайтын жарылыс немесе қауіпті заттардың шығуы) туралы хабарлауды түсіну |
Әр модульден кейін аралық тексеру — сегіз сұрақтан тұратын түсінуді тексеру көзделген, өту нәтижесі — 70 %. Ол қорытынды тексеруге дейін пайымдаудағы қатені анықтауға көмектеседі. Жауапты кездейсоқ дұрыс табу дағды қалыптастырмайды: түсіндірмеге қайта оралыңыз.
Курс соңында қорытынды емтихан өткізіледі: 30 сұрақ, өту нәтижесі — 80 %, өту дербестігін қадағалау арқылы бақыланады. Бұл сандар осы курстың құрылымына қатысты. Оларды жұмыс берушінің білімді тексеруіне (талаптарды меңгеруді белгіленген рәсіммен бағалауға) немесе жекелеген салалық қағидалар бойынша емтиханға көшіруге болмайды.
Теориялық бөлім шамамен 10 академиялық сағатқа (оқу уақытының бірліктеріне) арналған. Бұл — курс көлемі жөніндегі шешім. № 1019 бұйрық бойынша Қағидалардың 12-тармағында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі теориялық оқытудың ең аз көлемі кемінде 10 академиялық сағат деп белгіленген. Бірақ бұдан заң бойынша дәл жабдық тақырыбына осындай көлем бөлінгені немесе курсты оқу жұмыс берушінің бүкіл бағдарламасын автоматты түрде орындайтыны туындамайды.
Әр жағдайдан кейін өз жұмысыңызда не өзгерер еді деп сұраңыз. Конвейерден станокқа энергияны және қол жеткізуді тану қисыны ауысады; ажырату мен қызмет көрсету тәсілі өз машинаңыз үшін нақтыланады.
Неліктен бір құжат жеткіліксіз
Жұмыскерде машина жөніндегі нұсқаулық (оны пайдалану және оған қызмет көрсету туралы дайындаушының құжаты), жұмыс берушінің нұсқаулығы және білімін тексеру туралы куәлік болуы мүмкін. Бұл құжаттар әртүрлі сұрақтарға жауап береді. Олардың мақсатын шатастырса, жалған сенім пайда болады: құжат бар болса, кез келген әрекетке рұқсат берілген сияқты көрінеді.
Пайдалану құжаттамасы — нақты жабдықтың құрылысын, мақсатын, шектеулерін және оны қауіпсіз пайдалануды түсіндіретін дайындаушы құжаттары. Олардан режимдер, қызмет көрсету, істен шығулар (жұмысқа қабілеттіліктің бұзылуы) және қолдану шектері туралы мәлімет іздейді. Құжат іс жүзіндегі машинаға және оның орындалуына (конструкциялық нұсқасына) қатысты болуға тиіс.
Жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулығы, бұдан әрі — ЕҚжЕҚ жөніндегі нұсқаулық, қауіпсіздік талаптарын кәсіппен, жұмыс түрімен және ұйым жағдайларымен байланыстырады. № 927 бұйрық бойынша Қағидалардың 2-тармағында ол заңнаманы қолдануды нақтылайтын жұмыс берушінің актісі деп тікелей аталған. Оның мазмұны жұмыстың нақты жағдайларына байланысты.
Машина паспорты оны сәйкестендіру — қандай машина екенін анықтау үшін және техникалық мәліметтер үшін қажет. Нұсқаулық пайдалануды түсіндіреді. Жұмыс берушінің нұсқаулығы тапсырылған жұмысты қауіпсіз ұйымдастыруды айқындайды. Жұмыскердің даярлығы оның тиісті әрекеттерге оқытылғанын растайды. Осы элементтердің ешқайсысы қалғандарын қажетсіз етпейді.
Нұсқаулықта баптау көзделуі мүмкін, бірақ ол операторды баптаушы етіп тағайындамайды. Қолжетімді беттерді тазалауға рұқсат қорғанышты ашуға рұқсат дегенді білдірмейді. Әрекетке кімге және қандай жағдайда рұқсат етілгенін тексереді.
Жалпы талаптар: Еңбек кодексі нені белгілейді
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, қысқаша ЕҚжЕҚ, курс аясында жұмыс кезінде өмір мен денсаулықты сақтауға бағытталған талаптар мен әрекеттер жүйесі. Бұл тек іске қосу алдындағы жеке сәт емес. Қауіпсіз жағдайлар қалыпты циклде де, тапсырма өзгергенде де, жұмыс аяқталғанда да қажет.
Қазақстан Республикасының (ҚР) Еңбек кодексі жалпы негізді белгілейді. 181-бап жұмыскердің құқықтары мен міндеттерін айқындайды. Олардың қатарында қауіпсіз жұмыс орнына және тәуекелдер туралы анық ақпаратқа құқық, қауіпсіздік талаптарын сақтау, берілген қорғаныш құралдарын мақсатына сай пайдалану, оқудан өту және қауіп-қатер туралы хабарлау міндеттері бар.
182-бап жұмыс берушінің міндеттерін сипаттайды. Атап айтқанда, 2-тармақтың 1, 2 және 16-тармақшалары кәсіптік тәуекелді (еңбек міндеттерін орындау кезінде жұмыскердің еңбекке қабілеттілігінен айырылу не қайтыс болу тәуекелін; ҚР ЕК, 1-бап, 1-тармақ, 51-1-тармақша) бағалауды және оны барынша азайту шараларын, жұмыс берушінің есебінен оқыту мен білімін тексеруді, құжаттармен қамтамасыз етуді және ЕҚжЕҚ нұсқаулықтарын әзірлеуді көздейді. Қол қою нұсқаулықты орындау жағдайларының орнын баспайды.
Қоршау — қауіпті бөлікке қол жеткізуді шектейтін немесе ұшып шығуды тежейтін физикалық тосқауыл. Ескерту жазбасының өзі мұндай тосқауыл болмайды.
184-бап жұмыс орындарының қауіпсіздігіне қатысты. 2-тармақ бойынша жұмыс жабдығы осы түрге арналған нормаларға сәйкес келуге, тиісті техникалық паспорттары (сертификаты), ескерту белгілері болуға және қоршаулармен не қорғау құрылғыларымен (қауіпті әсердің алдын алатын құралдармен) қамтамасыз етілуге тиіс. „Тәжірибелі жұмыскерге“ сілтеу машинаның талап етілетін күйін алмастырмайды.
Қауіпті аймақ — адамға машинаның қауіпті әсерлері ықпал етуі мүмкін кеңістік. 184-баптың 4-тармағы бойынша қауіпті аймақтар анық белгіленуге тиіс; онда көрсетілген жағдайларда жұмыс орындары бөгде адамдардың кіруіне кедергі жасайтын құрылғылармен жабдықталады. Осы норма жаяу жүргіншілер мен технологиялық көліктің (өндірісте материалдар мен жүктерді тасымалдайтын машиналардың) қауіпсіз қозғалысын да талап етеді. Қауіпті аймақтар келесі сабақта егжей-тегжейлі қаралады; мұнда адамды қорғау оның жеке сақтығымен шектелмейтінін түсіну маңызды.
Жалпы нормадан жүктеменің (машинаға күш әсерінің) мәнін, айналатын торапқа дейінгі арақашықтықты немесе электр тізбегін (ток өтетін жолды) тексеру тәртібін өз бетіңізше шығара алмайсыз. Шешім үшін жабдық түріне қатысты талаптар, машина құжаттамасы және жұмыс берушінің нұсқаулығы қажет. Жалпы бап қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндетін белгілейді, бірақ әмбебап технологиялық карта (операцияны орындау реті мен шарттары көрсетілген құжат) қызметін атқармайды.
Жалпы қағидалар машина жанындағы жұмысқа қалай айналады
№ 1019 бұйрық бойынша Қағидалар оқытуды, нұсқамаларды (түсінгенін тексере отырып қауіпсіздік талаптарын түсіндіруді) және білімін тексеруді реттейді. Олар 2026 жылғы 12 шілдеден бастап қолданылатын № 223 бұйрықтың редакциясында қолданылады. Жұмыскер үшін мағынасы мынадай: дербес жұмыс алдында түймелермен танысу ғана емес, көзделген даярлық үдерісі қажет. Оның мазмұны жұмысқа жіберу туралы сабақта толығырақ қарастырылады.
Қорғаныш міндетін атқаратын бұғаттау қорғаныштың күйін қауіпті әрекеттің мүмкіндігімен байланыстырады, мысалы, қорғаныш есік ашық тұрғанда машинаға жұмыс істеуге жол бермейді. Ажыратқыш құрылғыны ауысып кетуден бекітуді де бұғаттау деп атайды; оның мақсаты мәнмәтінге қарай нақтыланады.
№ 927 бұйрық бойынша Қағидалар жұмыс берушінің нұсқаулық әзірлеуін реттейді. 12–15-тармақтарда жұмыс басталғанға дейінгі, жұмыс кезіндегі, авариялық жағдайлардағы және жұмыс аяқталғандағы бөлімдерде не көрсетілетіні тізілген. Мысалы, нұсқаулықта жабдықтың, қоршаулардың, дабылдағыштың, бұғаттаулардың және қорғаушы жерге тұйықтаудың — ток соғудан қорғау үшін жабдық бөліктерін арнайы құрылғы арқылы жермен электрлік қосудың жарамдылығын тексеру тәртібі қамтылуы тиіс. Бұйрықтың өзі сіздің станогыңызды тексеруді сипаттамайды: оның тәртібін жұмыс берушінің нұсқаулығы белгілейді.
№ 363 бұйрық бойынша Кәсіптік тәуекелдерді басқару қағидалары тек машинаны емес, еңбек жағдайларын да қарастыруға көмектеседі. Тәуекелді бағалау — нақты жағдайда қандай зиян келуі мүмкін екенін және қандай шаралар қажет екенін талдау. Маңызды айырмашылық: едендегі майды жұмыскер байқай алады, ал себептерін жою мен жұмыс жағдайларын қайта қарауды ұйымдастыру — бақылаушының ғана емес, басқару жүйесінің міндеті.
№ 363 Қағидалардың 11-тармағында нормада аталған жағдайларда: жоғары тәуекел, біржолғы жұмыстар және өзгермелі не жаңа жағдайдағы қауіптілігі жоғары жұмыс кезінде жұмыс басшысының жұмыс басталғанға дейін 2-қосымшадағы парақты толтырып, әр ауысым сайын бағалау жүргізуі көзделген. Бұл нормадан барлық жұмыс орындарына бірдей парақ қажет деген қорытынды туындамайды. Қазақша тармақта «ай сайынғы бағалау парағын» делінгенімен, сол тармақ пен қосымшада бағалау ауысым сайын көзделген; бұл тұс орысша мәтіннен өзгеше.
№ 363 Қағидалардың 18-тармағы мамандандырылған ұйымның құжаттамалық және көзбен шолып техникалық бағалау (техникалық күйді қарап-тексеру және тексеру) негізінде өндірістік жабдық қауіпсіздігін бағалауын сипаттайды. Бағалау жұмыс алдындағы тексеруді алмастырмайды: бағалаудан кейін қоршау алынып тасталуы мүмкін. Өз кезегінде қарап-тексеру тәуекелдерді бағалауды алмастырмайды.
№ 344 бұйрық бойынша Қағидалар қауіптілігі жоғары жағдайларда жұмыс жүргізуге арналған наряд-рұқсаттарға қатысты. 21-тармақта қуат көздерінен ажырату мен аймақты бөлуді қоса алғанда, дайындық іс-шаралары; 22-тармақта олардың орындалуын жұмысқа жіберушінің — дайындық шараларын қамтамасыз етіп, жұмысқа рұқсат берер алдында оларды тексеретін тағайындалған адамның тексеруі туралы айтылады. 30-тармақ бойынша нарядпен орындалған жұмыстан кейін жабылған наряд қайтарылғанша пайдалануды бастамайды. Мұнда құжаттар мен әрекеттердің байланысы көрсетілген; наряд бойынша жұмыс істеу реті бөлек қарастырылады.
Машинаға қойылатын талаптар және адамға қойылатын талаптар
„Машиналар мен жабдықтардың қауіпсіздігі туралы“ (ТР ТС 010/2011) — машинаға, оны әзірлеуге және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге талаптар белгілейтін Кеден одағының техникалық регламенті. Осы курста конструкция мен құжаттарға қойылатын талаптар ең алдымен әзірлеуші мен дайындаушы қамтамасыз етуге тиіс талаптар ретінде қаралады. Оларды „оператор ТР ТС бойынша қорғанышты жобалауға міндетті“ деген түрге өзгертіп жазуға болмайды.
4-баптың 8-тармағы пайдалану жөніндегі нұсқаулық әзірлеуді жобалаудың ажырамас бөлігі ретінде көздейді. Нұсқаулықта құрылыс, пайдалану, қызмет көрсету, істен шығулар және персоналдың әрекеттері туралы мәліметтер болуға тиіс. Жұмыскер машина туралы жетіспейтін мәліметті жорамалмен толықтырмауға тиіс.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымша, 41-тармақ қозғалмалы қорғаныш қоршаулар үшін қоршаулар ашық кезде машинаның жұмыс істеуіне кедергі жасайтын бұғаттау құрылғыларын талап етеді. Жұмыскер үшін мұның практикалық мәні бар: көзделген қорғаныш жұмыс істемесе, бұл ақауға бейімделуге емес, қауіпті әрекетті тоқтатуға және хабарлауға негіз болады.
ТР ТС 010/2011, 1-қосымша, 65-тармақ барлық энергия көздерінен ажырату құралдарын, көзделген жағдайларда оларды бұғаттау және сақталған энергияны қауіпсіз сейілту мүмкіндігін талап етеді. Бұдан нақты цехта қай аппаратты ажырату керектігі туралы дайын нұсқаулық шықпайды. Машинада қажетті құралдар болуы тиіс; оларды пайдалану тәртібін жұмыскер соған қатысты құжаттар мен өз даярлығынан біледі.
| Сұрақ | Жауапты қайдан іздеу керек | Жауап өздігінен нені растамайды |
|---|---|---|
| Машинада қандай қорғаныш құралдары көзделуге тиіс? | Оның конструкциясына қойылатын талаптар және дайындаушы құжаттамасы | Іс жүзінде орнатылған қорғаныштың жарамдылығын |
| Осы жұмыс орнында тапсырылған операцияны қалай орындау керек? | Машина нұсқаулығымен бірге жұмыс берушінің нұсқаулығы | Жұмыскердің қажетті даярлықтан өткенін |
| Осы жұмыскер дербес әрекет ете ала ма? | Белгіленген оқыту, тексеру және жұмысқа жіберу үдерісі | Машина мен орынның кез келген жаңа тапсырмаға даярлығын |
| Наряд бойынша нақты жұмысқа кім рұқсат береді? | Наряд-рұқсат қағидалары және оның ресімделуі | Кез келген әріптестің ауызша өтініші жеткілікті екенін |
Салалық қағидалардың неліктен қолданылу шегі бар
Электр аспабымен және кранмен жұмыс істеу жағдайлары әртүрлі. Алдымен қағиданың қай жабдық пен жұмысқа қатысты екенін анықтайды, содан кейін оның талаптарын қолданады.
Өнеркәсіптік қауіпсіздік — адамдардың, ұйымдардың және қоршаған ортаның қауіпті өндірістік факторлардың (жарақатқа немесе денсаулықтың өзге зақымдануына әкелуі мүмкін өндірістік жағдайлар не әсерлердің) зиянды ықпалынан қорғалуы. № 359 бұйрықпен бекітілген Жүк көтергіш механизмдерді пайдалану кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларының 110-тармағында кранды машинистің (кранды басқаратын жұмыскердің) жұмыс алдында қарап-тексеруі және нәтижелерін вахта журналына (кранның күйі мен жұмысы журналына) жазуы тікелей көзделген. Бұл әр сорғыға не станокқа арналған бірыңғай журнал нысаны емес, арнайы талап.
№ 204 бұйрық бойынша Аспаптармен және құрылғылармен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік қағидаларының өз қолданылу аясы бар. № 358 бұйрық бойынша Қағидалар қысыммен жұмыс істейтін жабдыққа; № 222 бұйрық бойынша — тұтынушылардың электр қондырғыларына (электр машиналарының, аппараттар мен желілердің жиынтығына); № 122 бұйрық бойынша — электр станциялары мен жылу желілерінің жылу-механикалық жабдықтарына (жылу мен механикалық қозғалысты пайдаланатын құрылғыларға) арналған. Қозғалтқыштың немесе ыстық беттің болуы бұл актілерді әмбебап етпейді.
Курста арнайы нормамен бірге оның қолданылу аясы көрсетіледі. Станоктың жалпы қауіпсіздігін білу электр техникалық персоналдың — электр қондырғыларын монтаждайтын (орнататын және жинайтын), баптайтын, оларға қызмет көрсететін, жөндейтін не жұмыс режимін басқаратын жұмыскерлердің біліктілігін бермейді. Жүк құлау тәуекелін білу ілмектеушінің — кранмен көтеру үшін жүкті ілетін және байлайтын жұмыскердің даярлығын алмастырмайды.
ҚӨО — қауіпті өндірістік объектілердегі өнеркәсіптік қауіпсіздік бөлек қарастырылады. Бұл заңдық санат машинаның сырттай қауіпті көрінуіне емес, белгіленген белгілеріне қарай анықталады. ҚР „Азаматтық қорғау туралы“ Заңының 79-бабы және № 332 бұйрық бойынша Қағидалар өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі жеке даярлықты көздейді. Осы курс оның орнын баспайды.
Шешімдерді өзгертетін ұқсас сөздер
„Қауіптілігі жоғары жабдық“ деген тіркес әңгімеде түсінікті: адам елеулі тәуекел туралы ескертеді. Бірақ қарастырылған нормативтік құжаттар жиынтығында осы тіркес арқылы кез келген машинаға қойылатын барлық талапты таңдауға мүмкіндік беретін бірыңғай салааралық анықтама табылған жоқ. Талаптарды таңдау үшін санатты, жабдық түрін және жұмысты анықтайды.
ҚӨО, қауіпті техникалық құрылғы (заңда тікелей аталған құрылғылар санаты) және қауіптілігі жоғары жұмыс (қосымша шаралар мен жұмысқа жіберудің белгіленген тәртібін талап ететін жұмыс) — өзара алмастырылатын сөздер емес. Біріншісі объект санатына, екіншісі тиісті реттеу аясындағы техникалық құрылғыға, үшіншісі орындалатын жұмысқа қатысты. Станок қауіпті көрінгеніне ғана қарап жұмысқа жіберу тәртібін анықтауға немесе жабдық шағын үй-жайда тұрғандықтан арнайы талаптарды алып тастауға болмайды.
Кез келген жабдық үшін әр ауысымдағы қарап-тексеру мен журналдың жалпыға міндетті нысаны қарастырылған құжаттар жиынтығында табылмады. Бұл „ештеңені тексеру қажет емес“ дегенді білдірмейді. Жұмыс орнына арналған тәртіпті қолданылатын қағидаларды ескере отырып жұмыс берушінің нұсқаулығы белгілейді; жабдықтың жекелеген түрлері үшін арнайы нысандар мен жазбалар бар.
Жеке құлыптар мен биркалардың бірыңғай салааралық тәртібі де мұнда табылған жоқ. Құлып пен бирка бұдан әрі рұқсатсыз іске қосылудың алдын алатын және жабдық күйін белгілейтін практикалық құралдар ретінде түсіндіріледі. Оқшаулау мен бұғаттау мүмкіндігіне қойылатын талаптар бар, бірақ үйреншікті құлыптау сұлбасының кез келгенін барлық машинаға арналған ҚР міндетті нормасы деп жариялауға болмайды.
Кез келген жабдықты басқаруға арналған бір ғана куәлік бар деп санауға да негіз жоқ. Даярлық кәсіпке, жұмысқа және арнайы талаптарға сәйкес келеді. Құжаттағы курс атауының сәйкес келуі осы байланысты жоймайды.
Бүкіл металл немесе ағаш өңдеуге арналған ҚР бірыңғай қолданыстағы жалпы қағидалары қарастырылған нормативтік негізде табылмады. Онда дәл жабдықты қауіпсіз пайдалану тақырыбы бойынша оқытудың нормативтік ұзақтығы белгіленбеген.
Соңында, ТР ТС 010/2011, 1-қосымша, 62-тармаққа сілтеп, жұмыс істеп тұрған машинаға кез келген қызмет көрсетудің абсолютті салааралық тыйымы бар деуге болмайды: онда тоқтау кезінде „мүмкіндігінше“ деп айтылған, ал техникалық тұрғыдан бұл мүмкін болмаса, қауіпсіздік талап етіледі. Бірақ бұл операторға қозғалатын механизмге араласуды өзі таңдауына рұқсат емес. Рұқсат етілетін операциялар мен жағдайлар құжаттамада және жұмысты ұйымдастыруда алдын ала анықталуға тиіс.
Жабдық жанында қажет болатын сөздік
Төменде жұмысқа арналған түсіндірмелер берілген. Заңдық анықтамалар мен ресімдеу тәртібі қолданылатын актілерден және жұмыс берушінің құжаттарынан алынады.
Қоршау қаптама (механизмнің қорғаныш қабығы), қалқан немесе өзге физикалық тосқауыл болуы мүмкін. Белгілеу сызығы шекара туралы ғана ескертеді және сынықты ұстап қалмайды.
Есікті бұғаттау қауіпті жұмысқа кедергі жасайды; ажыратқыш құрылғыны бұғаттау оның ауыстырылуына жол бермейді. Міндеті мәнмәтін арқылы анықталады.
Авариялық тоқтату — қауіпті үдерісті шұғыл тоқтатуға арналған көзделген функция. Ол қауіп кезінде қажет, бірақ өздігінен барлық энергияның ажыратылғанын және жөндеуге даярлықты растамайды. Авариялық басқару органдарының нақты әрекетін машина құжаттамасынан анықтайды; адамның іс-қимыл тәртібі оның даярлығы мен нұсқаулығы арқылы белгіленеді.
Энергияны оқшаулау қауіпті көздерден ажыратуды және қайта берілуге жол бермеуді қамтиды. Тоқтату түймесі жеткіліксіз. Оның тәртібі қызмет көрсету модулінде оқытылады.
Қалдық немесе жинақталған энергия — сырттан берілуі тоқтағаннан кейін сақталатын энергия. Ол сығылған серіппеде (жүктеме алынғаннан кейін пішінін қалпына келтіретін серпімді бөлшекте), қысымда, электр зарядында (жинақталған электрде), көтерілген бөлшекте немесе инерция (қозғаушы әсер тоқтағаннан кейін қозғалыстың сақталуы) бойынша жалғасатын айналыста болуы мүмкін. „Қалдық“ деген сөз аз не қауіпсіз шама дегенді білдірмейді.
Қауіпті аймақ әрдайым корпус шекарасымен сәйкес келе бермейді: дайындама сыртқа ұшып шығуы, тасымалданатын жүк тіректен асып кетуі, ал ыстық орта өту жолына түсуі мүмкін.
№ 344 Қағидалардың 2-тармағы бойынша наряд-рұқсат — қауіпсіздік шаралары мен жауапты адамдар көрсетілген ұйымның жазбаша өкімі. Ол нақты жұмысқа қатысты және жеке куәлік болып табылмайды.
Жұмысқа жіберуші наряд бойынша жұмыс тәртібімен тағайындалады; оның әрекеттері № 344 Қағидалардың 20–22-тармақтарында ашылған. Кез келген шебер бұл міндетті автоматты түрде алмайды.
Жұмыс жүргізуші — наряд бойынша жұмысты ұйымдастыру кезінде бригаданың жұмысты орындауы үшін дайындалған орын мен нарядтың данасы берілетін жауапты адам. Осы міндеттегі „жүргізуші“ сөзі станокты дайындаушы дегенді білдірмейді. Нақты міндеттер мен ресімдеу бөлек оқытылады; № 344 Қағидалардың 23–24-тармақтары бұл міндетті наряд алумен және ауысымды қабылдағанда жағдайларды тексерумен байланыстырады.
ЖҚҚ — жеке қорғаныш құралдары: жұмыскер өз денесін тиісті факторлардан қорғау үшін қолданатын құралдар. Көзілдірік, қорғаныш аяқкиім және өзге құралдар қауіпке және белгіленген талаптарға сәйкес таңдалады. ЖҚҚ болуы қозғалыстағы беріліске (машина бөліктері арасында қозғалыс беретін механизмге) қол жеткізудің қауіпсіздігін дәлелдемейді және көзделген қоршаудың орнын баспайды.
Тағылымдама — көзделген басшылықпен жұмысты қауіпсіз орындауды пысықтау. Нұсқама, білімін тексеру және тағылымдама өзара байланысты, бірақ бір кезең туралы белгі қалған кезеңдерді растамайды.
Талдау: тәжірибе бар, жаңа жұмысқа негіз жоқ
Жиі кездесетін жағдай: жұмыскер конвейерді сенімді басқарады және таспаның қисайғанын байқайды. Бұрын ол баптаушының ұқсас ауытқуды қалай түзегенін көрген. Жанында жарамды құрал жатыр, ал өнім кезегі ұлғайып келеді. Таныс қимылды қайталау оңай сияқты көрінеді.
Жұмыскер қалыпты операцияларды меңгерген және басқа адамның баптауын көрген. Бірақ ол қандай көздер ажыратылғанын, тораптар қалай ұсталғанын және жұмысқа кім рұқсат бергенін білмейді. Сырттай ұқсас ақаулардың себептері әртүрлі болуы мүмкін.
Курс қандай шешімді қолдайды? Өз міндетінің шегін үнсіз кеңейтпеу. Ауытқуды тіркеп, белгіленген тәртіппен хабарлау және өз жұмысына белгіленген қауіпсіз операциялар шегінде ғана әрекет ету. Механизмге қол жеткізетін баптау қажет болса, оны әдеттегі басқарудың жалғасы емес, тиісті жұмыс ретінде ұйымдастырады.
Курстан тыс не қалды? Дәл осы конвейерді реттеу (берілген параметрлерді алу үшін баптауларын өзгерту) тәсілі, ажыратқыш құрылғылардың орналасуы, жауапты адамдар құрамы және қауіпсіз араласудың техникалық шарттары. Оларды ұқсастық бойынша толықтырып жазуға болмайды. Ол үшін машина нұсқаулығына, жұмыс берушінің нұсқаулығына және белгіленген даярлыққа жүгінеді.
Тәжірибе өзгерісті байқауға көмектеседі, бірақ жаңа операцияның қауіпсіздігі оның жағдайларымен расталады.
Талдау: құжат бар, бірақ басқа сұраққа жауап береді
Сорғы жанында жабдықтар тобына арналған нұсқаулық сақталған. Онда басқа жетек пен өзге басқару тәсілі көрсетілген. Жұмыскер ұқсас сурет тауып, айырмашылықтарды елеусіз деп шешеді: корпус таныс, атауы да дерлік сәйкес келеді.
Мәселе сәйкестендіруде: суреттің ұқсастығы нақты машинаның энергия көздерін, қорғанышын және рұқсат етілген қызмет көрсетуін растамайды. Құжатпен байланысы анықталғанша қауіпсіз тәртіп белгісіз болып қалады.
Нақты хабарлаңыз: „Құжатта басқа басқару көрсетілген. Ажырату туралы бөлімнің қолданылатынын растай алмаймын. Осы орындалу нұсқасының құжаттары және нұсқаулықты нақтылау қажет“. Осылайша жетіспейтін мәлімет пен соған тәуелді әрекет көрсетіледі.
Дұрыс нұсқаулықтың өзі де учаскедегі орындаушыны тағайындамайды және ауысымды тапсырудың жергілікті тәртібін белгілемейді. Техникалық мәліметтерді жұмыстың ұйымдастырылуымен байланыстыру қажет.
Курс ненің орнын баспайды
Курс — теориялық бөлім. Ол жұмыс берушінің бағдарламасы бойынша оқыту мен білімін тексеруді, өндірістік оқытуды — жауапты жұмыскерлердің басшылығымен нақты еңбек операцияларын қауіпсіз орындауды іс жүзінде меңгеруді және тағылымдаманы алмастырмайды. Ол сіздің машинаңыздың пультін басқаруды, дайындаманы бекітуді және істен шыққандағы әрекеттерді іс жүзінде меңгергеніңізді растамайды.
Ол кран машинисінің, ілмектеушінің, тиісті электр қауіпсіздігі тобы (электр қондырғыларында рұқсат етілетін жұмысты айқындайтын даярлық деңгейі) бар электр техникалық персоналдың, қысыммен жұмыс істейтін жабдық жұмыскерлерінің арнайы даярлығын және ҚӨО-дағы өнеркәсіптік қауіпсіздік даярлығын алмастырмайды.
Ол медициналық рұқсатты (жұмыс үшін міндетті медициналық шарттарды орындауды) алмастырмайды. Өзін жақсы сезіну, жеке тәжірибе және емтихан нәтижесі медициналық куәландырудың (жұмысты орындау үшін адамның күйін медициналық бағалаудың) құжаттары болмайды. Даярлық пен денсаулық жағдайы мәселелері жұмысқа жіберу туралы сабақта егжей-тегжейлі қарастырылады.
Ол жұмыс берушінің нұсқаулығын және нақты машинаны дайындаушының нұсқаулығын алмастырмайды. Жалпы мысал қандай сұрақ қою керектігін көрсетеді; операцияны орындау тәртібі тиісті құжаттардан алынады. Олар жоқ, түсініксіз немесе нақты машинаға қайшы болса, ол олқылықты курс сипаттамасымен толтыруға болмайды.
Курс сертификаты оның курс үшін белгіленген шектерде өтілгенін растайды. Курс нақты жабдықты басқаруға жібермейді. Бұл шектеу тәжірибелі жұмыскерге де, жаңадан келгенге де қатысты: сенімділік деңгейі құжаттың мақсатын өзгертпейді.
Сабақтарды өз ауысымыңызға пайдалы қолдану
Мысалдарды таныс машинамен салыстырыңыз, бірақ әрекеттерді бірден қайталамаңыз. Құжаттардан алынған мәліметтерді, әріптестердің сөздерін және белгісіз нәрсені ажыратыңыз — бұл нұсқамаға арналған сұрауды тұжырымдауға көмектеседі.
Оқу реті:
- Орындалатын нақты әрекетті атау: басқару, тазалау, реттеу немесе істен шыққанда араласу.
- Өз міндетінің шегін табу: қандай әрекеттер даярлық пен тапсырмада көзделген, ал қайсысы өзгеше ұйымдастыруды талап етеді.
- Дәл осы машина мен жұмыс үшін қауіпсіз тәртіп белгілі болған құжатты көрсету.
- Өзгерсе, үйреншікті тәртіп қолданылмай қалатын жағдайды атау.
- Қауіпсіздікті растау мүмкін болмаса, басшыға факт туралы хабарламаны тұжырымдау.
Бұл — оқыту тәсілі, қарап-тексерудің белгіленген нормативтік нысаны емес. „Мұнда қайта іске қосылу қалай болдырылмайды?“ деген нақты сұрақ „бәрі дұрыс сияқты“ деген бағадан пайдалырақ.
Актілердің мақсатын ажыратыңыз: құқықтар мен міндеттер, адамның даярлығы, машинаға қойылатын талаптар, жұмыс берушінің құжаттары, арнайы қағидалар. Әрі қарай машина энергиясы қалай зиян келтіретінін және қозғалыссыздық неліктен қауіпсіздікті білдірмейтінін талдаймыз.