Бұл сабақ курсты ашады. Қауіпті жағдайларды тануды және қадам бойынша әрекет етуді үйренбес бұрын үш нәрсені анық түсіну керек: заң нені алғашқы көмек деп атайды, оны кім көрсетуге құқылы және алғашқы көмек пен медицина қызметкерлері көрсететін медициналық көмектің арасындағы шекара қай жерден өтеді. Осы жауаптарға өте практикалық сұрақ байланысты: сіз, медициналық білімі жоқ адам, оқиға орнында не істейсіз және ешқандай жағдайда не істемейсіз.
Сабақ былай құрылған. Алдымен «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасы Кодексіндегі алғашқы көмектің анықтамасын сөзбе-сөз талдаймыз. Содан кейін — өзіне-өзі көмек көрсету және өзара көмек ұғымдары және алғашқы көмекті кім көрсете алады деген сұрақ. Одан әрі алғашқы көмекті сол Кодекс анықтайтын медициналық көмекпен салыстырамыз. Жеке бөлім алғашқы көмек көрсетілетін жағдайлардың екі тізбесіне арналған: біреуі № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығымен, екіншісі № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығымен бекітілген. Оларды сөзбе-сөз салыстырамыз. Соңында — алғашқы көмектің нені істемейтіні, қадам бойынша талданған бірнеше жағдай және қысқаша түйін.
1. Алғашқы көмек заңның қай жерінде жазылған
Бұл саладағы негізгі заң — Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі № 360-VI «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексі (бұдан әрі — Кодекс). Онда алғашқы көмекке жеке бап арналған — 90-бап „Алғашқы көмек“. Онда алты тармақ бар және әрқайсысы реттеудің жеке бөлігін „іске қосады“:
| Кодекстің 90-бабының тармағы | Не туралы | Қандай актіде ашылған |
|---|---|---|
| 1-тармақ | алғашқы көмек деген не және оны кім көрсетеді | Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдардың көрсету қағидалары (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығына 1-қосымша) |
| 2-тармақ | сертификатталған жаттықтырушыларды кім даярлайды | Қазақстан Республикасының азаматтарын алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқыту үшін сертификатталған жаттықтырушыларды даярлауды жүзеге асыратын денсаулық сақтау ұйымдарына қойылатын талаптар (№ ҚР ДСМ-330/2020 бұйрығы) |
| 3-тармақ | кәсіптер тізбесі және оқу мерзімділігі | контингент пен мерзімділік № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығымен бекітілген Қағидалардың 8 және 12-тармақтарында жазылған |
| 4-тармақ | оқыту қағидалары және жағдайлар тізбесі | № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығы: Оқыту қағидалары (1-қосымша) және Алғашқы көмек көрсетілетін шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесі (2-қосымша) |
| 5-тармақ | оқу кімнің қаражаты есебінен | 90-баптың өзі және № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығымен бекітілген Қағидалардың 13-тармағы |
| 6-тармақ | Алғашқы көмек көрсету стандарты | Алғашқы көмек көрсету стандарты (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығына 2-қосымша) |
Соңғы жолға назар аударыңыз. Курстың келесі сабақтарында қолмен істейтін нәрселеріңіздің бәрі — қалпына келтіру (қырынан) жағдайы, жүрек-өкпе реанимациясы, қан кетуді тоқтату, күйік, үсік шалу, улану кезіндегі көмек — бір құжатта сипатталған: Алғашқы көмек көрсету стандартында. Ол Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығымен (Әділет министрлігінде 2020 жылғы 20 желтоқсанда № 21814 болып тіркелген) осы бұйрыққа 2-қосымша ретінде бекітілген. Стандарттың 2-тармағы оның рөлі туралы былай дейді: «Осы Стандарт Қазақстан Республикасында алғашқы көмек көрсету жөніндегі іс-шараларға қойылатын талаптарды белгілейді». Сондықтан бұл курста біз ұсынатын кез келген әрекет Стандарттың нақты тармағына сүйенеді. Егер Стандарт бір нәрсені белгілемесе, біз мұны тура айтамыз.
Кодекстің 90-бабы Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 185-VIII Заңымен енгізілген өзгеріспен қолданылады. Төменде оның қолданыстағы мәтінін келтіреміз.
2. Алғашқы көмектің анықтамасы: сөзбе-сөз талдау
Кодекстің 90-бабының 1-тармағында анықтама бар:
«Алғашқы көмек - бұл оқиға орнында зардап шегушінің өзі (өзіне-өзі көмек көрсету) немесе жақын жердегі басқа адам (өзара көмек) медицина қызметкерлері келгенге дейін жүргізетін, шұғыл жағдайлар кезінде адамның өмірін құтқаруға, асқынулардың алдын алуға арналған, сондай-ақ кезек күттірмейтін жағдай кезінде зардап шегушінің денсаулығы мен өміріне қауіп-қатерді төмендету мақсатындағы жедел базалық іс-шаралар кешені.»
Дәл осы анықтама Азаматтарды алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқыту қағидаларының (№ ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына 1-қосымша) 2-тармағының 1) тармақшасында және Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдардың көрсету қағидаларының (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығына 1-қосымша) 2-тармағының 1) тармақшасында сөзбе-сөз қайталанған. Демек, бұл кездейсоқ тұжырым емес, бүкіл жүйе тұрған біртұтас ұғым. Оны бөліктерге бөліп талдайық, өйткені мұндағы әр сөздің практикалық мағынасы бар.
„Іс-шаралар кешені“
Алғашқы көмек — бір әрекет емес, әрекеттер тізбегі. Стандарттың 6-тармағын — „Базалық реанимация“ — алыңыз. Онда алдымен қауіпті жою бойынша шаралар қабылданады. Егер зардап шегушінің есі болмаса, бірақ тынысы болса, оны қалпына келтіру жағдайына ауыстырады және оның жағдайын бақылай отырып, 103 (112) шұғыл қызметін шақырады. Егер есі де, тынысы да болмаса — 103 (112) шұғыл қызметін шақырады және ол келгенге дейін үздіксіз жүрекке тікелей емес массаж жүргізуді бастайды (6-тармақтың 1) және 2) тармақшалары). Бұл әрекеттердің ешқайсысы жеке алғанда тұтас алғашқы көмек болып табылмайды. Алғашқы көмек — бүкіл тізбек: жағдайды бағалаудан бастап зардап шегушіні жедел медициналық жәрдем бригадасына тапсыруға дейін.
Практикалық қорытынды: егер сіз тек бір нәрсе істесеңіз — мысалы, 103-ке қоңырау шалып, кетіп қалсаңыз, — сіз кешеннің бір бөлігін орындадыңыз, бірақ бәрін емес. Стандарт әр дерлік тармақта бір сөйлемді қайталайды: «ЖМЖ бригадасы келгенге дейін зардап шегушінің жай-күйін бақылау керек». Бұл да алғашқы көмектің іс-шарасы және ол басқаларынан кем маңызды емес.
„Жедел“
Алғашқы көмек кейін емес, қазір көрсетіледі. Оның мәні — қасірет болған сәт пен медицина қызметкерлері орынға келетін сәттің арасындағы аралықты толтыру. Бұл аралық қала орталығында қысқа, ал трассада, кен орнының шалғай учаскесінде, елді мекендер арасындағы қысқы жолда ұзақ болуы мүмкін. Адамның медициналық көмекке дейін жетер-жетпесі дәл осы аралықта шешіледі.
„Базалық“
Алғашқы көмек — медициналық білімі жоқ және арнайы жабдығы жоқ адамға қолжетімді қарапайым әрекеттер. Стандарттың тұжырымдарына қараңыз: «қыспа таңғышты қолда бар құралдан (бинт) бірнеше қабаттап салу керек», «жгут ретінде шалбардың белдігін, сөмкенің бауын, галстук, матаны пайдалану керек», «басына жұмсақ жастық қою (кез-келген қолда бар құралмен) керек». Стандарт қол астында кез келген адамда бар заттардан басқа ештеңе болмауы мүмкін екенін ескереді. Техникалық құрылғылардан Стандарт тура зембілдерді (тасымалдау кезінде, 9-тармақ) және автоматты дефибрилляторды (6-тармақ) атайды, сонда дефибриллятор — «медициналық білімі жоқ адамдарға арналған» және «мүмкіндігі болған кезде» қолданылады.
„Базалық“ сөзі алғашқы көмекті медициналық манипуляциялардан ажыратады. Медициналық білімі жоқ адам укол салмайды, препарат енгізбейді, буын шығуын салмайды, жараны тікпейді. Мұның бәрі Стандартта жоқ және бұл алғашқы көмек емес.
„Адамның өмірін құтқаруға“
Бұл бірінші және басты мақсат. Сондықтан зардап шегушінің жай-күйін бағалауда (Алғашқы көмек көрсету қағидаларының 15-тармағы) бірінші орында сана да, тыныс та емес, «зардап шегушінің өміріне қауіп төндіретін қан кетудің болуын айқындау» тұр. Күшті сыртқы қан кету адамды басқа нәрседен гөрі тезірек өлтіруі мүмкін, ал алғашқы көмек дәл қазір өмірге қауіп төндіретін нәрседен басталады.
„Шұғыл жағдайлар кезінде … асқынулардың алдын алуға“
Екінші мақсат — жағдайдың нашарлауына жол бермеу. Есі жоқ, бірақ тынысы бар адамды қалпына келтіру (қырынан) жағдайына ауыстыру — осындай шараның мысалы: ол тыныс алу жолдары ашық тұруы үшін қажет. Стандарт 12-тармақта улану кезіндегі қырынан жатқызудың мәнін тура түсіндіреді: «құсығына шашалып қалмау үшін». Жабық жарақат кезінде аяқ-қолды бекіту, омыртқа жарақаты кезінде басты қозғалтпау — бұлар да асқынулардың алдын алу.
„Кезек күттірмейтін жағдай кезінде зардап шегушінің денсаулығы мен өміріне қауіп-қатерді төмендету“
Үшінші мақсат кезек күттірмейтін жағдайларға қатысты. Кодекс шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайларды ажыратады (толығырақ — сабақтың 6-бөлімінде). Біз үшін маңыздысы: алғашқы көмек өмірге дәл қазір ештеңе қауіп төндірмейтін, бірақ денсаулыққа қауіп бар кезде де көрсетіледі: қызару мен көпіршігі бар күйік, шағу, саусақтарды үсік шалуы, мұрыннан қан кету.
„Оқиға орнында“
Алғашқы көмек бәрі болған жерде көрсетіледі: цехта, қоймада, автобус салонында, сыныпта, жол жиегінде. Зардап шегушінің орнын ауыстыру мүмкін, бірақ оның өзі алғашқы көмектің бөлігі болып табылады және реттеледі: Қағидалардың 14-тармағының 6) тармақшасы «зардап шегушінің орнын ауыстыру» әрекетін қауіпсіз жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралардың қатарында атайды, ал Стандарттың 9-тармағы тасымалдау кезіндегі қалыптарды сипаттайды. Жалпы ереже бойынша зардап шегушіні „бір жаққа“ алып кетпейді, медиктер келгенге дейін оған орнында көмектеседі.
„Зардап шегушінің өзі (өзіне-өзі көмек көрсету) немесе жақын жердегі басқа адам (өзара көмек)“
Заң екі ықтимал орындаушыны атайды: зардап шегушінің өзін және жанындағы адамды. Бұл туралы — келесі бөлімде.
„Медицина қызметкерлері келгенге дейін“
Бұл алғашқы көмектің уақыттық шекарасы. Ол зардап шегушіні медицина қызметкерлері қабылдап алған сәтте аяқталады. Стандарт бұл туралы көп рет айтады: «ЖМЖ бригадасы келгенге дейін», «103 (112) шұғыл қызметі келгенге дейін». Осы сәттен кейін медициналық көмек басталады және сіздің рөліңіз өзгереді: не болғанын және не істегеніңізді айтып бере аласыз, бірақ шешімді медиктер қабылдайды.
3. Өзіне-өзі көмек көрсету және өзара көмек
Өзіне-өзі көмек көрсету
Өзіне-өзі көмек көрсету — адамның өзіне өзі көрсететін алғашқы көмегі. Кодекс оны анықтамада бірінші орынға қояды және бұл кездейсоқ емес: көп жағдайда жанында ешкім болмайды. Трассада кабинада жалғыз жүргізуші, түнде объектідегі күзетші, шалғай учаскедегі жұмыскер, кеңседе кешігіп қалған қызметкер.
Стандарттың қандай әрекеттерін адам өзі орындай алады? Көп:
- мұрыннан қан кеткенде — «мұрын желбезегін саусақпен 10-15 минут бойы қысу керек», «басын артқа шалқайтпау керек», «сіңбіруге және жатуға болмайды» (Стандарттың 7-тармағының 3) тармақшасы);
- қызарған, ісінген және көпіршігі бар шағын күйік кезінде — «суық сумен кем дегенде 15 минут суыту» (Стандарттың 10-тармағы);
- кеуде тұсы ауырғанда — қажет болған жағдайда дене белсенділігін тоқтату, қысып тұрған киімді ағыту және, ең бастысы, 103 (112) шақыру (Стандарттың 14-тармағы);
- тыныс алу жолдары арқылы уланғанда — таза ауаға, қауіпсіз жерге шығу (Стандарттың 12-тармағының 3) тармақшасы: «зардап шегушіні таза ауаға қауіпсіз жерге шығару керек»);
- улы зат теріге тигенде — теріні қолда бар құралдармен тазартып, сумен шаю (Стандарттың 12-тармағының 4) тармақшасы);
- аяқ-қолдың жабық жарақаты кезінде — мата арқылы суық басу (Стандарттың 8-тармағы).
Және адам есі болса, әрдайым дерлік өзі жасай алатын бір әрекет — 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалу. Қағидалардың 16-тармағына сәйкес алғашқы көмек көрсететін адам деректерді зардап шегушінің айтуы бойынша береді. Егер зардап шегуші сіз болсаңыз және сөйлей алсаңыз — бұл деректерді сізден жақсы ешкім бермейді.
Мұның кері жағы да бар: Стандарттың көптеген әрекеттерін өз-өзіне орындау мүмкін емес. Есі жоқ адам өзіне жүрек-өкпе реанимациясын жасай алмайды. Стандарттың 3-тармағы бойынша қалпына келтіру жағдайына басқа адам ауыстырады. Құрысу кезінде жанындағы адам көмектеседі. Сондықтан өзіне-өзі көмек көрсету өзара көмекті алмастырмайды, оны толықтырады.
Өзара көмек
Өзара көмек — «жақын жердегі басқа адам» көрсететін алғашқы көмек. Кодекс оның кім екенін нақтыламайды: әріптес, жолаушы, жүргінші, мұғалім, күзетші, жүргізуші. Басты шарт — көмек керек сәтте адамның жанында болуы.
Іс жүзінде ауыр жағдайлардың көбінің нәтижесін дәл өзара көмек шешеді. Қан айналымы тоқтаған адам өзіне көмектесе алмайды; оған жанында болып, не істеу керегін білетін адам ғана көмектеседі. Сондықтан міндетті оқыту ең алдымен жұмысының сипатына қарай басқалардан жиі қиналған адамдардың жанында болатындарға белгіленген: қоғамдық көлік жүргізушілеріне, күзетшілерге, педагогтарға, қауіпті өндірістік объектілердің қызметкерлеріне және басқа санаттарға (тізбе — Қағидалардың 8-тармағы, оны келесі сабақ толық талдайды).
4. Алғашқы көмекті кім көрсете алады
Кодекстің 90-бабы 1-тармағының екінші абзацы бұл сұраққа жауап береді: алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ адамдар, оның ішінде тиісті даярлықтан өткендер, уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен көрсете алады.
Бұл сөйлемде үш мағыналық бөлік бар.
Медициналық білімі жоқ адамдар. Алғашқы көмек — медик емес адам көрсететін көмек. Медициналық білімнің болмауы оны көрсетуге кедергі келтірмейді, керісінше, алғашқы көмек дәл осындай адамдарға арналып ойластырылған.
Оның ішінде тиісті даярлықтан өткендер. „Оның ішінде“ деген сөздер даярлықтан өткендердің кеңірек топтың бір бөлігі екенін білдіреді. Кодекс бұл сөйлемде алғашқы көмекті тек оқытылған адам ғана көрсете алады демейді.
Уәкілетті орган айқындайтын тәртіп. Алғашқы көмектің нақты қалай көрсетілетінін денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган айқындайды. Бұл тәртіп екі құжатта жазылған: Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдардың көрсету қағидалары (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығына 1-қосымша) және Алғашқы көмек көрсету стандарты (сол бұйрыққа 2-қосымша). Қағидалар Кодекстің 90-бабының 1-тармағына сәйкес әзірленген және, 1-тармағында айтылғандай, «алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдардың көрсету тәртібін айқындайды».
Мұны Қағидалар қалай ашады
Алғашқы көмек көрсету қағидалары білу маңызды екі анықтама береді (Қағидалардың 2-тармағының 4) және 5) тармақшалары):
- медициналық білімі жоқ адамдар – бұл міндетті түрде алғашқы көмек курстарынан өтуге жататын адамдар контингенті;
- тиісті даярлықтан өткен адамдар – міндетті түрде алғашқы көмек курстарынан өтуге жататын, алғашқы көмек көрсету дағдыларынан өткені туралы сертификаты бар адамдар контингенті.
Назар аударыңыз: Қағидаларда „медициналық білімі жоқ адамдар“ деген сөздер курстардан өтуге міндетті контингент арқылы анықталған. Бұл — Қағидалардың өз мақсаттарына арналған ұғым. Кодекс 90-баптың 1-тармағында сол сөздерді әдеттегі мағынада — медициналық білімі жоқ адам ретінде қолданады.
Одан әрі Қағидалардың 3-тармағы:
«3. Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен, алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқытылған адамдар көрсетеді.»
Қағидалардың 5-тармағы орындаушыларды жағдайлар тізбесімен байланыстырады:
«5. Медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдар осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес бекітілген жағдайлар кезінде зардап шегушілерге алғашқы көмек көрсетеді.»
Ал Қағидалардың 6-тармағы олардан не талап етілетінін айтады:
«6. Медициналық білімі жоқ, оның ішінде зардап шегушілерге алғашқы көмек көрсету кезінде тиісті даярлықтан өткен адамдар алғашқы көмек көрсету негіздерін, белгілері мен тәсілдерін білуін қамтамасыз етеді.»
6-тармақтағы үш сөз — „негіздері, белгілері мен тәсілдері“ — осы курстың құрылымын да жақсы сипаттайды. Негіздер — бірінші модуль (алғашқы көмек деген не, кім және қалай оқытылады, жұмыс беруші неге міндетті). Белгілер — екінші модуль (жағдайды қалай тану керек). Тәсілдер — үшінші және төртінші модульдер (әрекеттер тәртібі және жағдайлар бойынша көмек). Сонымен бірге тәсіл қолдың дағдысы ретінде жаттықтырушымен практикалық сабақта пысықталады; теориялық курс тәсілді білуді береді, бірақ оны орындау дағдысын бермейді. Бұл шекара туралы толығырақ — келесі сабақта.
Ал адам оқытылмаған болса ше?
Әр сабақта қойылатын сұрақ: „Мен курстан өткен жоқпын. Алғашқы көмек көрсете аламын ба, әлде араласпағаным дұрыс па?“
Заң мәтінінің деңгейіндегі жауап мынадай. Кодекс алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ адамдар, оның ішінде тиісті даярлықтан өткендер көрсете алады дейді. Қағидалардың 3-тармағы орындаушылар ретінде «алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқытылған адамдар» деп атайды. Бұл сабақ осы тұжырымдардың өзара қалай байланысатынын түсіндірмейді және оқытылмаған адамның әрекеттеріне заңдық баға бермейді. Ол басқаны тіркейді: алғашқы көмектің ең қарапайым және ең маңызды әрекеттері — өзіңізге қауіп жоқ па, соны бағалау, 103 немесе 112-ге қоңырау шалу, диспетчерге мекенжайды және зардап шегушінің жай-күйін айту, оны қараусыз қалдырмау — ешқандай арнайы дағдыны талап етпейді. Қағидалар мен Стандарт оларды алғашқы көмектің міндетті бөлігі ретінде сипаттайды (Қағидалардың 14 және 16-тармақтары; «зардап шегушіні қараусыз қалдырмауға» — Стандарттың 3-тармағының 2) тармақшасы және 6-тармағының 5) тармақшасы).
Бұл курстан өтсеңіз, не істеу керектігін айналаңыздағы адамдардың көбінен жақсы білесіз. Бірақ білім мен дағды — әртүрлі нәрселер. Жүрек-өкпе реанимациясын, жгут салуды, тыныс алу жолдарындағы бөгде дене кезіндегі тәсілдерді манекенде және симуляциялық жабдықта жаттықтырушының басшылығымен қолмен пысықтау керек. Дәл сондықтан № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығымен бекітілген Қағидалар бойынша оқыту алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқытуға арналған «симуляциялық жабдықтар тізбесін пайдалана отырып, теориялық дайындық пен практикалық сабақтар нысанында жүргізіледі» (сол Қағидалардың 6-тармағы).
5. Медициналық көмек: оны Кодекс қалай анықтайды
Алғашқы көмектің медициналық көмектен айырмашылығын түсіну үшін Кодекс медициналық көмекті және медицина қызметкерін қалай анықтайтынына қарау керек.
Кодекстің 1-бабындағы анықтамалар
Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 179) тармақшасы:
«медициналық көмек - дәрілік қамтамасыз етуді қоса алғанда, халықтың денсаулығын сақтауға және қалпына келтіруге бағытталған медициналық көрсетілетін қызметтер кешені»
Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 154) тармақшасы:
«медицина қызметкері - кәсіптік медициналық білімі бар және медициналық қызметті жүзеге асыратын жеке тұлға»
Осы анықтамаларды алғашқы көмектің анықтамасымен салыстырыңыз. Бірден бірнеше айырмашылық көрінеді.
- Кім көрсетеді. Медициналық көмекті медицина қызметкерлері — кәсіптік медициналық білімі бар адамдар көрсетеді. Алғашқы көмекті — медициналық білімі жоқ адамдар, оның ішінде зардап шегушінің өзі.
- Неден тұрады. Медициналық көмек — «медициналық көрсетілетін қызметтер кешені», алғашқы көмек — «жедел базалық іс-шаралар кешені».
- Дәрілер. Медициналық көмектің анықтамасы «дәрілік қамтамасыз етуді» тура қамтиды. Алғашқы көмектің анықтамасында дәрілер туралы бір сөз жоқ. Стандарт қабылдауды ұсынатын жалғыз препарат — улану кезіндегі адсорбциялық препараттар (12-тармақ): «Қажет болған жағдайда, адсорбциялық препараттарды (белсендірілген көмір және басқалар) қабылдау керек.» Стандарттағы құралдар туралы басқа ескертпелер — тыйымдар: мұнай өнімдерімен, қышқылдармен, сілтілермен уланғанда «іш өткізетін дәрілерді бермеу керек» (12-тармақ), үсік шалғанда «дененің зақымданған бөлігін ысқылауға, жақпамайларды, майларды, спиртті жағуға болмайды» (11-тармақ). Стандарт дозаларды және схемаларды атамайды.
- Мақсат. Медициналық көмек «халықтың денсаулығын сақтауға және қалпына келтіруге» бағытталған. Алғашқы көмек — медиктер келгенге дейін өмірді құтқаруға, асқынулардың алдын алуға және қауіп-қатерді төмендетуге. Денсаулықты қалпына келтіру — жанында болған адамның емес, медицинаның міндеті.
- Уақыт. Медициналық көмек уақытпен шектелмейді. Алғашқы көмек «медицина қызметкерлері келгенге дейін» көрсетіледі.
Медициналық көмек нысандары
Кодекстің 117-бабы медициналық көмектің үш нысанын атайды. Олардың екеуі бізге керек, өйткені оларда алғашқы көмектің анықтамасындағы сөздер естіледі:
- шұғыл - денсаулыққа елеулі зиянды болғызбау және (немесе) өмірге төнген қатерді жою үшін кезек күттірмейтін медициналық араласуды қажет ететін кенеттен болған жіті аурулар мен жай-күйлер, созылмалы аурулардың асқынуы кезінде көрсетілетін медициналық көмек;
- кезек күттірмейтін - пациенттің өміріне анық қатер төндірмейтін, кенеттен болған жіті аурулар мен жай-күйлер, созылмалы аурулардың асқынуы кезінде көрсетілетін медициналық көмек;
Үшінші нысан — жоспарлы, оның алғашқы көмекке қатысы жоқ.
Осы анықтамалардан Кодекстің шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайды қалай ажырататыны көрінеді: шұғыл жағдайда өмірге қатер немесе денсаулыққа елеулі зиян бар және кідіріссіз араласу керек; кезек күттірмейтін жағдайда өмірге анық қатер жоқ. 90-баптағы алғашқы көмектің анықтамасында сол екі сөз кездеседі: шұғыл жағдайлар кезінде — «адамның өмірін құтқаруға, асқынулардың алдын алуға арналған», кезек күттірмейтін жағдай кезінде — «зардап шегушінің денсаулығы мен өміріне қауіп-қатерді төмендету мақсатындағы».
Алғашқы көмек көрсететін адам ретінде сіз үшін бұдан бір практикалық ой шығады. Сізге оқиға орнында бұл шұғыл жағдай ма, әлде кезек күттірмейтін бе, соны шешудің қажеті жоқ — бұл медициналық баға. Сізге Қағидалар белгілейтін қадамдардан өту керек: жағдайды бағалау (14-тармақ), қан кетуді, сананы және тынысты бағалау (15-тармақ), 103 немесе 112-ні шақыру (16-тармақ) және Стандарттың тиісті тармағы бойынша әрекет ету.
Медициналық көмек түрлері және жедел медициналық жәрдем
Кодекстің 120-бабы медициналық көмек түрлерін тізіп шығады: жедел медициналық жәрдем; дәрігерге дейінгі медициналық көмек; медициналық-санитариялық алғашқы көмек; мамандандырылған, оның ішінде жоғары технологиялық медициналық көмек; медициналық оңалту; паллиативтік медициналық көмек. Тізбедегі медициналық-санитариялық алғашқы көмек — медицина қызметкерлері көрсететін медициналық көмек түрі, оны 90-баптағы алғашқы көмекпен шатастырмаңыз. 90-баптағы алғашқы көмек бұл тізбеде жоқ — және бұл қисынды: алғашқы көмек медициналық көмектің түрі емес, оны жеке 90-бап реттейді.
Мағынасы бойынша алғашқы көмекке ең жақыны — жедел медициналық жәрдем. Кодекстің 121-бабының 1-тармағы оны былай анықтайды:
«Жедел медициналық жәрдем - өмірге қатер төндіретін жіті аурулар мен жай-күйлер кезінде, сондай-ақ оқиға орнында және (немесе) медициналық ұйымға бару жолында денсаулыққа елеулі зиянды болғызбау үшін шұғыл және кезек күттірмейтін нысандағы медициналық көмекті ұйымдастыру жүйесі.»
Алғашқы көмек те, жедел медициналық жәрдем де «оқиға орнында» көрсетіледі. Айырмашылығы — оны кім және қалай көрсетеді. Жедел жәрдем — медициналық көмек, оны медицина қызметкерлері көрсетеді. Алғашқы көмек — олар келгенге дейін жасалатын нәрсе. Екі жүйе бір нүктеде қосылады: 103 нөміріне қоңырау. Қағидалардың 16-тармағы алғашқы көмек көрсететін адамды жедел медициналық көмек бригадасын шақыруға тура міндеттейді.
Салыстыру кестесі
| Белгі | Алғашқы көмек | Медициналық көмек |
|---|---|---|
| Қайда анықталған | Кодекстің 90-бабы | Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 179) тармақшасы, 117, 120-баптар |
| Кім көрсетеді | зардап шегушінің өзі немесе жақын жердегі, медициналық білімі жоқ адам | медицина қызметкерлері (Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 154) тармақшасы) |
| Неден тұрады | «жедел базалық іс-шаралар кешені» | «медициналық көрсетілетін қызметтер кешені» |
| Дәрілер | анықтамаға кірмейді; Стандарт қабылдауды ұсынатын жалғыз препарат — улану кезіндегі адсорбциялық препараттар (12-тармақ), дозасыз; құралдар туралы қалған ескертпелер — тыйымдар | «дәрілік қамтамасыз етуді» қамтиды |
| Мақсат | өмірді құтқару, асқынулардың алдын алу, қауіп-қатерді төмендету | денсаулықты сақтау және қалпына келтіру |
| Қашан | «медицина қызметкерлері келгенге дейін» | мұндай шектеусіз |
| Қайда | «оқиға орнында» | медициналық ұйымдарда, оқиға орнында (жедел жәрдем), жолда |
| Немен басшылыққа алады | Алғашқы көмек көрсету қағидалары мен Стандарты (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығы) | медициналық нормалар, бұл курсқа қатысы жоқ |
„Алғашқы медициналық көмек“ термині
Кейбір құжаттарда „алғашқы медициналық көмек“ деген сөз тіркесін кездестіресіз. Мысалы, Еңбек кодексінің 187-бабы 1-тармағының 1) тармақшасы жұмыс берушіні «зардап шеккен адамға алғашқы медициналық көмек көрсетуді» және қажет болған кезде оны денсаулық сақтау ұйымына жеткізуді ұйымдастыруға міндеттейді. Автомобиль қобдишалары туралы № 368 бұйрық «Автомобильдегі алғашқы медициналық көмек қобдишасының дәрілік заттары мен медициналық мақсаттағы бұйымдарының тізбесін бекіту туралы» деп аталады. Халық денсаулығы туралы Кодекс 90-бапта „алғашқы көмек“ терминін қолданады. Сабақ терминдердегі айырмашылықтан қорытынды шығармайды — ол әртүрлі актілердің әртүрлі жазатынын және бұл курста медициналық білімі жоқ адамның әрекеттерінің мазмұнын әрдайым Алғашқы көмек көрсету стандарты айқындайтынын тіркейді. Еңбек кодексі бойынша жұмыс берушінің міндеттері модульдің үшінші сабағында толық талданады.
6. Алғашқы көмек көрсетілетін жағдайлардың екі тізбесі
Кодекстің 90-бабының 4-тармағы уәкілетті органға «алғашқы көмек көрсетілетін шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесін» бекітуді тапсырады. Қолданыстағы реттеуде мұндай тізбенің біреуін емес, екеуін табасыз. Екеуін де Денсаулық сақтау министрі бекіткен, екеуі де қолданыста, екеуінде де он тармақтан. Жұмыскер мен жұмыс беруші екеуін де білуі тиіс, өйткені әрқайсысына өз құжаттары сілтеме жасайды.
Бірінші тізбе: № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына 2-қосымша
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 19 қазандағы № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығы (Әділет министрлігінде 2020 жылғы 21 қазанда № 21464 болып тіркелген) екі құжатты бекітті: Қазақстан Республикасының азаматтарын алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқыту қағидаларын (1-қосымша) және жағдайлар тізбесін (2-қосымша). Бұйрық, кіріспесінде айтылғандай, Кодекстің «90-бабының 4-тармағына сәйкес» шығарылған.
Тізбенің атауы: „Алғашқы көмек көрсетілетін шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесі“. Мәтіні:
- Есінен тану.
- Тыныс алуының және қанайналымының тоқтатуы.
- Сыртқы қан кету.
- Жоғарғы тыныс жолдарындағы бөгде заттар.
- Бас және дененің әртүрлі аймақтарының жарақаттары.
- Күйіктер, жоғары температураның әсері, жылу сәулеленуі.
- Үсік шалу және төмен температуралар әсерінің басқа да әсерлері.
- Улану.
- Құрысқақ.
- Жануарлар мен жәндіктердің шағып алуы.
Екінші тізбе: Алғашқы көмек көрсету қағидаларына 1-қосымша (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығы)
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығы Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ, оның ішінде тиісті даярлықтан өткен адамдардың көрсету қағидаларын (бұйрыққа 1-қосымша) және Алғашқы көмек көрсету стандартын (бұйрыққа 2-қосымша) бекітті. Қағидалардың өзінің де 1-қосымшасы бар — жағдайлар тізбесі. Оған Қағидалардың 5-тармағы сілтеме жасайды: медициналық білімі жоқ адамдар «осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес бекітілген жағдайлар кезінде зардап шегушілерге алғашқы көмек көрсетеді».
Бұл тізбенің атауы: „Алғашқы көмек көрсетілетін жағдайлардың тізбесі“. Мәтіні:
- Сананың болмауы;
- тыныс алу және қан айналымының тоқтауы;
- сыртқы қан кету;
- жоғарғы тыныс алу жолдарында бөгде денелер болғанда;
- дененің түрлі аймақтарындағы жарақаттар;
- күйіктер, жоғары температураның әсер ету әсерлері, жылу сәулелері;
- үсік және төмен температураның басқа әсерлері;
- улану;
- құрысулар;
- тістеу.
Сөзбе-сөз салыстыру
Екі тізбені қатар қояйық.
| № | № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына 2-қосымша | Қағидаларға 1-қосымша (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығы) | Тұжырымы сәйкес пе |
|---|---|---|---|
| — | Атауы: „Алғашқы көмек көрсетілетін шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесі“ | Атауы: „Алғашқы көмек көрсетілетін жағдайлардың тізбесі“ | жоқ: екіншісінде „шұғыл және кезек күттірмейтін“ деген сөздер жоқ |
| 1 | „Есінен тану“ | „Сананың болмауы“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 2 | „Тыныс алуының және қанайналымының тоқтатуы“ | „тыныс алу және қан айналымының тоқтауы“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 3 | „Сыртқы қан кету“ | „сыртқы қан кету“ | иә |
| 4 | „Жоғарғы тыныс жолдарындағы бөгде заттар“ | „жоғарғы тыныс алу жолдарында бөгде денелер болғанда“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 5 | „Бас және дененің әртүрлі аймақтарының жарақаттары“ | „дененің түрлі аймақтарындағы жарақаттар“ | жоқ: біріншісінде бас жеке аталған |
| 6 | „Күйіктер, жоғары температураның әсері, жылу сәулеленуі“ | „күйіктер, жоғары температураның әсер ету әсерлері, жылу сәулелері“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 7 | „Үсік шалу және төмен температуралар әсерінің басқа да әсерлері“ | „үсік және төмен температураның басқа әсерлері“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 8 | „Улану“ | „улану“ | иә |
| 9 | „Құрысқақ“ | „құрысулар“ | сөздері басқа, жағдайы бір |
| 10 | „Жануарлар мен жәндіктердің шағып алуы“ | „тістеу“ | жоқ: біріншісінде кімнің шағатыны аталған |
Екі тізбенің сөздері көп тармақта сәйкес келмейді, бірақ олардың көбі бір жағдайды әртүрлі сөзбен атайды. Мағынасы бойынша айырмашылық үшеу:
- Атауы. № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына қосымша тізбе жағдайларды шұғыл және кезек күттірмейтін деп атайды — Кодекстің 90-бабының 4-тармағындағыдай. Алғашқы көмек көрсету қағидаларына қосымша тізбе жай ғана „жағдайлардың тізбесі“ деп аталады.
- 5-тармақ. № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына қосымша тізбеде — „Бас және дененің әртүрлі аймақтарының жарақаттары“, Қағидаларға қосымша тізбеде — „дененің түрлі аймақтарындағы жарақаттар“.
- 10-тармақ. № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына қосымша тізбеде — „Жануарлар мен жәндіктердің шағып алуы“, Қағидаларға қосымша тізбеде — „тістеу“.
Сабақ бұл айырмашылықтарды бағаламайды және қай тізбе „кеңірек“ немесе „дұрысырақ“ екені туралы қорытынды жасамайды. Ол мәтіндердің әртүрлі екенін тіркейді және қай құжат қайсысына сілтеме жасайтынын көрсетеді. Шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесі Кодекстің 90-бабының 4-тармағына сәйкес шығарылған № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығымен (бұйрықтың 1-тармағының 2) тармақшасы) бекітілген. Алғашқы көмек көрсету қағидаларының 5-тармағы осы Қағидаларға 1-қосымшадағы тізбеге сілтеме жасайды. Жаттықтырушыларды даярлайтын ұйымдарға қойылатын талаптар (№ ҚР ДСМ-330/2020 бұйрығы) 8-тармақта курс бағдарламасы азаматтарды оқыту әдістемесін және алғашқы көмек көрсетудің практикалық дағдыларын «Кодекстің 90-бабының 4-тармағына сәйкес бекітілетін Шұғыл және кезек күттірмейтін жағдайлар тізбесіне сәйкес» қамтиды дейді.
Тізбелер Стандартпен қалай байланысады
Тізбе алғашқы көмектің қандай жағдайларда көрсетілетінін айтады. Стандарт — оны қалай көрсету керектігін. Стандарттың бөлімдері мен тізбелердің тармақтары былай сәйкеседі:
| Тізбелердегі жағдай | Алғашқы көмек көрсету стандартының тармақтары |
|---|---|
| Сананың болмауы (есінен тану) | 3-тармақ „Зардап шеккен адамды қалпына (қырынан) келтіру жағдайы“, 6-тармақтың 1) тармақшасы „Базалық реанимация“ |
| Тыныс алу және қан айналымының тоқтауы | 4-тармақ „Жүрек-өкпе реанимациясы“, 6-тармақтың 2)–3) тармақшалары „Базалық реанимация“ |
| Сыртқы қан кету | 7-тармақ „Сыртқа қан кеткен жағдайда“ |
| Жоғарғы тыныс алу жолдарындағы бөгде денелер | 5-тармақ „Тыныс алу жолдарында бөгде дененің болған жағдайда“ |
| Жарақаттар | 8-тармақ „Жарақаттанған жағдайда“, 9-тармақ „Зардап шегушіні тасымалдау“ |
| Күйіктер, жоғары температураның әсері | 10-тармақ „Термиялық күйік болған жағдайда“ |
| Үсік шалу, төмен температураның әсері | 11-тармақ „Үсік шалу болған жағдайда“ |
| Улану | 12-тармақ „Удың түсу жолына байланысты улану болған жағдайда“ |
| Құрысулар | 15-тармақ „Құрысулар болған жағдайда“ |
| Шағу, тістеу | 16-тармақ „Шағулар болған жағдайда“ |
Стандарттың екі тармағының тізбелердің ешқайсысында „өз“ жолы жоқ: 13-тармақ „Талып қалған жағдайда“ және 14-тармақ „Кеуде тұсының ауырсынуы болған жағдайда“. Тізбелерде талу мен кеуде тұсының ауырсынуы жеке тармақ ретінде аталмаса да, Стандарт олар үшін әрекеттер тәртібін белгілейді. Курс оларды Стандарт бойынша 2 және 4-модульдерде талдайды.
Жеке — электр тогының соғуы туралы. Екі тізбенің ешқайсысында электр жарақаты аталмаған және Стандартта ол туралы жеке тармақ жоқ. Сондықтан курс оны жалпы ережелер арқылы талдайды: Қағидалардың 14-тармағының 4) тармақшасы «зардап шегушіге зақым келтіретін факторлардың әрекетін тоқтату» талап етеді, ал сол тармақтың 1) тармақшасы — «өз өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін факторларды айқындау». Одан әрі әрекеттер зардап шегушінің жай-күйіне байланысты: есі мен тынысы жоқ — Стандарттың 4-тармағы бойынша жүрек-өкпе реанимациясы, күйік бар — 10-тармақ және т.с.с. Толығырақ — 4-модульде.
7. Алғашқы көмек нені істемейді
Алғашқы көмектің шекарасы оған не кіретінімен ғана емес, не кірмейтінімен де айқындалады. Кодекс те, Қағидалар да, Стандарт та медициналық білімі жоқ адамға медицина қызметкерінің өкілеттіктерін бермейді. Ең бастысын атап өтейік.
Алғашқы көмек диагноз қоймайды
Стандарт диагноздарға емес, белгілер мен жағдайларға құрылған. Ол «егер кеудеде қолға немесе мойынға берілетін қатты, қыздырып тұрған ауырсыну пайда болса» (14-тармақ), «қызарған, ісінген және көпіршік болған кезде» (10-тармақ), «теріде сұр немесе қара түсті қыртыс пайда болған кезде» (10-тармақ), «егер зардап шегуші сөйлей алмаса» (5-тармақ) дейді. Сізге адамға медициналық тұрғыдан дәл не болғанын анықтаудың қажеті жоқ — және анықтамауыңыз керек: бұл инфаркт па, жоқ па, сынық па әлде соққы ма, уланудың себебі қандай зат. Сіздің міндетіңіз — белгіні көріп, Стандарт осы белгімен байланыстыратын әрекетті орындау.
Мысал. Стандарттың 8-тармағы жабық жарақат кезінде суық басуды, аяқ-қолды бекітуді, зардап шегушіні ыңғайлы жағдайға ауыстыруды белгілейді. Ол үшін сүйектің сынғанын білудің қажеті жоқ: әрекеттер бірдей. Ал Стандарт ерекше жағдайды бөліп көрсеткенде — «Сынық болған жағдайда ЖМЖ бригадасы келгенге дейін зардап шегушіні бастапқы қалпында ұстау керек», — оның мәні сынықты сіз анықтауыңызда емес, ауыр зақым күдігі болғанда адамды қозғалтпауда.
Бұдан зардап шегушімен және диспетчермен сөйлесуге арналған практикалық ереже шығады: қорытындыны емес („оның сынығы бар“), көргеніңіз бен естігеніңізді сипаттаңыз („баспалдақтан құлады, аяғы ауыратынын айтады, аяғы табиғи емес бүгілген, қан кету жоқ“).
Алғашқы көмек дәрімен емдемейді
Стандартта медициналық білімі жоқ адам енгізетін, беретін немесе тағайындайтын бірде-бір дәрі жоқ, біреуінен басқа: улану кезінде «Қажет болған жағдайда, адсорбциялық препараттарды (белсендірілген көмір және басқалар) қабылдау керек.» (Стандарттың 12-тармағы). Бұл Стандарт қабылдауды ұсынатын жалғыз препарат; Стандарттағы құралдар туралы басқа ескертпелер — тыйымдар (мұнай өнімдерімен, қышқылдармен, сілтілермен уланғанда «іш өткізетін дәрілерді бермеу керек» — 12-тармақ; үсік шалғанда жақпамайларды, майларды, спиртті жағуға болмайды — 11-тармақ). Стандарт дозаларды, қабылдау схемаларын, қарсы көрсетілімдерді атамайды; курс та оларды атамайды.
Стандарт беруді немесе басуды ұсынатын қалған нәрселердің бәрі — дәрі емес: су (у ауыз арқылы түскенде — «көп мөлшерде су ішкізу»; талып қалғанда — бетін «салқын сумен сүрту немесе маңдайына дымқыл сүлгі салу»), үсік шалғанда жылы сусын, суық, таңғыштар. Стандарттың 11-тармағы үсік шалғанда «дененің зақымданған бөлігін ысқылауға, жақпамайларды, майларды, спиртті жағуға болмайды» деп тура тыйым салады және «алкогольді ішімдіктерді тұтынуға болмайды» дейді.
№ ҚР ДСМ-118/2020 бұйрығымен бекітілген алғашқы көмек көрсетуге арналған дәрі қобдишасының құрамы — таңу материалы, қолғаптар, қайшы, жасанды тыныс алуға арналған маска, суық пакеті, жгут және сол сияқты бұйымдар; онда ішке қабылдауға арналған дәрілік препараттар жоқ (толығырақ — модульдің үшінші сабағында). Бұл алғашқы көмектің идеясын жақсы көрсетеді.
Бұл неге маңызды. Зардап шегушіге „жақсылық ойлап“ өз таблеткаларын берген адам зиян келтіру қаупіне ұшырайды: ол зардап шегушінің немен ауыратынын, не қабылдағанын, неге аллергиясы бар екенін білмейді. Алғашқы көмек мұны талап етпейді және көздемейді. Егер зардап шегуші өзіне тағайындалған дәрілерін өзі қабылдаса — бұл оның шешімі; ал сіз Стандарт бойынша әрекет етесіз.
Алғашқы көмек жедел жәрдемді шақыруды алмастырмайды
Стандарттың әр дерлік тармағында 103 (112) шақыру бар. Қағидалардың 16-тармағы жедел медициналық көмек бригадасын шақыруды алғашқы көмек көрсететін адамның міндетіне айналдырады. Зардап шегушінің „жағдайы жақсарса“ да — талу өтсе, құрысу тоқтаса, қан кету тоқтаса, — Стандарт бәрібір шақыруды және бригада келгенге дейін жай-күйді бақылауды белгілейді. Алғашқы көмек „жедел жәрдем керек емес“ деген шешім қабылдамайды.
Алғашқы көмек Стандартта жоқ әрекеттерді орындамайды
Егер тәсіл Стандартта сипатталмаса, ол бұл курс бойынша алғашқы көмекке кірмейді. Біз бұған көп рет ораламыз. Мысалы:
- Стандарт жүрек-өкпе реанимациясы кезіндегі басу жиілігін белгілемейді — санын (ересек адам үшін 30 басу және 2 үрлеу) және тереңдігін белгілейді. Жиілікті курс атамайды; қарқын практикалық сабақта компрессия индикаторы бар манекенде пысықталады.
- Стандарт жгутты қалдыруға болатын ең ұзақ уақытты белгілемейді. Курс бұл санды атамайды.
- Стандартта тура тыйымдар бар және бұл да шекара: «улы жыландар шаққан кезде уды соруға, кесуге немесе жгут қолдануға болмайды» (16-тармақтың 6) тармақшасы); үсік шалғанда «дененің зақымданған бөлігін ысқылауға, жақпамайларды, майларды, спиртті жағуға болмайды» (11-тармақ); мұрыннан қан кеткенде «басын артқа шалқайтпау керек» (7-тармақтың 3) тармақшасы); құрысу кезінде «ұстаманы тоқтатуға немесе зардап шегушіні күшпен ұстап тұруға тырыспау» (15-тармақ); кеуде немесе іш қабырғасында бөгде заттар болғанда — «тимеу керек және оларды алып тастауға тырыспау керек» (7-тармақтың 5) тармақшасы).
Алғашқы көмек медиктер келгеннен кейін жалғаспайды
Жедел медициналық жәрдем бригадасы орынға келген бойда Кодекстің 90-бабы мағынасындағы алғашқы көмек аяқталады. Сіз зардап шегушіні тапсырасыз, не болғанын және не істелгенін айтасыз, сұрақтарға жауап бересіз. Одан әрі — медицина қызметкерлерінің нұсқауы бойынша.
8. Жағдаяттар: нақты оқиға орнында бұл қалай көрінеді
Барлық жағдаяттар ойдан шығарылған. Олардың мақсаты — алғашқы көмектің анықтамасы мен жоғарыда айтылған шекаралардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрсету. Толық тәсілдер 3 және 4-модульдерде талданады.
1-жағдаят. Қойма, қолдың кесілуі — өзіне-өзі көмек көрсету
Қоймашы қораптарды пышақпен ашып жатқанда пышақ тайып кетті, алақанында терең емес кесік бар, қан ағып тұр, бірақ шапшып емес. Жанында ешкім жоқ.
Мұнда алғашқы көмек қандай. Бұл — таза түріндегі өзіне-өзі көмек көрсету. Қоймашы бағалайды: өзіне енді қауіп жоқ, пышақ алынды. Қан кету өмірге қауіп төндірмейді (Қағидалардың 15-тармағы бұл сұрақты бірінші қояды). Содан кейін ол 103 (112)-ге өзі қоңырау шалады: сыртқа қан кеткенде Стандарт бірінші әрекет ретінде 103 (112) шақыруды атайды (7-тармақтың 1) тармақшасы), ал жарақат кезінде, егер зардап шегушінің есі және тынысы болса, — тағы да 103 (112) шақыру (8-тармақтың 1) тармақшасы). Кесіктің кішкентай болуы бұл талапты жоймайды. Одан әрі — ашық жарақат кезіндегі Стандарттың 8-тармағы: «қан кеткен кезде жараны таза сумен шаю», «қолда бар құралдардан таңғышты (бинт) бірнеше қабаттап салу». № ҚР ДСМ-118/2020 бұйрығымен бекітілген құрам бойынша қоймадағы дәрі қобдишасында бинттер мен таңу пакеті бар.
Мұнда алғашқы көмек нені істемейді: жараны „күйдірмейді“, оған ештеңе себпейді, тігу керек пе, жоқ па — шешпейді және жедел жәрдем „керек емес“ деп шешпейді: сыртқа қан кеткенде 103 (112) шақыруды Стандарт шартсыз қояды (7-тармақтың 1) тармақшасы). Бригада келгенге дейін қоймашы өз жай-күйін бақылайды; қан кету күшейсе, бұл туралы диспетчерге қайта қоңырау шалып хабарлайды — бұл Стандарттың талабы емес, ақылға қонымды тәжірибе.
2-жағдаят. Кеңсе, қызметкер талып қалды — өзара көмек
Тұмшаланған кабинеттегі кеңесте қызметкер әйел бозарып, орындықтан еденге баяу сырғып түсті. Әріптестер абдырап қалды: біреуі „мүсәтір спиртін иіскету“ керек дейді, екіншісі — „отырғызып, су беру“, үшіншісі — „көтеріп, ауаға шығару“.
Мұнда алғашқы көмек қандай. Өзара көмек: жақын жердегі әріптестер көрсетеді. Стандарттың 13-тармағы тәртіпті береді: «егер зардап шегуші дем алып жатса онда 103 (112) шақыру керек, егер дем алмаса базалық реанимация жүргізу, 103 (112) шақыру керек; арқасымен жатқызып, аяғын көтеру», киімнің қысып тұрған бөліктерін ағыту, «таза ауа ағынын қамтамасыз ету», бетін «салқын сумен сүрту немесе маңдайына дымқыл сүлгі салу», құсқанда — басын қырына бұру немесе қалпына келтіру жағдайына ауыстыру; «зардап шегушіні тік күйде көтеруге болмайды»; бригада келгенге дейін жай-күйін бақылау.
Әріптестер ұсынғандардың ішінде Стандарт бойынша алғашқы көмек болып табылмайтыны. „Көтеріп, ауаға шығару“ тік күйде көтеруге тыйымға тура қайшы келеді; ауа басқаша қамтамасыз етіледі — терезені ашу, адамдардан шегінуді сұрау. „Мүсәтір спиртін“ Стандарт атамайды; бұл Стандарттың әрекеті емес, зат, курс оны ұсынбайды. „Отырғызу“ — Стандарт арқасымен жатқызу дейді.
Назар аударыңыз: бір минуттан кейін қызметкер есін жиып, „бәрі жақсы“ десе де, Стандарт тынысы болған кезде 103 (112) шақыруды және бригада келгенге дейін бақылауды көздейді. Медициналық көмектің қажет емес екені туралы шешімді әріптестер қабылдамайды.
3-жағдаят. Құрылыс, құрылыс тұғырынан құлау — алдымен қауіпсіздік
Жұмысшы аласа құрылыс тұғырынан құлап, бетон алаңда жатыр. Үстінде көтергіш кран жұмысын жалғастырып жатыр, алаңның шетінде — ашық электр қалқаны.
Мұнда алғашқы көмек қандай. Ең алдымен — Қағидалардың 14-тармағы: «өз өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін факторларды айқындау», «зардап шегушінің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін факторларды айқындау», «өмір мен денсаулық үшін қауіп төндіретін факторларды жою». Кранның жұмысын тоқтату, адамдарды алыстату, қажетсіз қалқанға жақындамау. Содан кейін — бағалау: қан кету, сана, тыныс (Қағидалардың 15-тармағы). Деректерді бере отырып 103 (112) шақыру (Қағидалардың 16-тармағы).
Мұнда алғашқы көмек нені істемейді: егер орнында қауіп болмаса, зардап шегушіні „суықта жатпасын деп вагон-үйге“ көтеріп апармайды. Биіктен құлағанда омыртқа жарақаты болуы мүмкін, ал Стандарт омыртқа жарақаты кезінде «басты барлық уақытта қолмен демеп тұрып оны денемен бір сызықта ұстау қажет» деп талап етеді (8-тармақ), ал сынық болған жағдайда — «ЖМЖ бригадасы келгенге дейін зардап шегушіні бастапқы қалпында ұстау керек». Қағидалар «зардап шегушінің орнын ауыстыру» әрекетін жағдайды бағалау және қауіпсіз жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралардың қатарында атайды (Қағидалардың 14-тармағының 6) тармақшасы) — яғни оның мәні ыңғайлылықта емес, қауіпсіздікте.
4-жағдаят. Қалалық автобус, жолаушыда құрысу
Қалалық автобустың жүргізушісі айғайды естиді: салондағы жолаушыда құрысу басталды. Алғашқы көмек курстарынан өтуге міндетті контингентке «қоғамдық автокөлік құралдарының барлық түрлерінің жүргізушілері» кіреді (Қағидалардың 8-тармағының 6) тармақшасы).
Мұнда алғашқы көмек қандай. Жүргізуші автобусты қауіпсіз тоқтатады — бұл қауіпсіз жағдайларды қамтамасыз ету (Қағидалардың 14-тармағы). Одан әрі — Стандарттың 15-тармағы: «құрысумен зардап шеккен адамды анықтаған кезде 103 (112) шақыру керек»; «ұстаманы тоқтатуға немесе зардап шегушіні күшпен ұстап тұруға тырыспау»; «жақын жердегі жарақат тудыруы мүмкін заттарды алып тастау»; «басына жұмсақ жастық қою (кез-келген қолда бар құралмен) керек». Егер құрысу тоқтап, адамның есі болса — «зардап шегуші тарапынан күрт қимылға жол бермеу», жай-күйін бақылау. Егер құрысу тоқтамаса және адамның есі болмаса, бірақ тынысы болса — қалпына келтіру жағдайы. Егер тынысы болмаса — базалық реанимация.
Мұнда алғашқы көмек нені істемейді: жақтарын ашпайды, аузына ештеңе салмайды, қол-аяғын ұстамайды — мұндай нәрсені Стандарт көздемейді, ал адамды күшпен ұстауға тура тыйым салынған. Диагноз қоймайды („бұл эпилепсия“) және ұстама өткенде адамды бағыты бойынша әрі қарай „жібере салмайды“.
5-жағдаят. Мектеп асханасы, бала қақалып қалды
Бастауыш сынып оқушысы түскі ас кезінде жөтеліп, қызарып кетті, тамағын ұстайды, бірақ жөтеледі және жылайды. Жанында мұғалім бар.
Білім беру ұйымдарының қызметкерлері алғашқы көмек курстарынан өтуге міндетті контингентке кіреді (Қағидалардың 8-тармағының 8) тармақшасы). Кодекс сондай-ақ мектеп оқушыларының денсаулығын сақтау жөніндегі іс-шараларға «кезек күттірмейтін жағдайлар кезінде жедел медициналық жәрдем көрсететін медицина қызметкерлері келгенге дейін алғашқы көмек көрсетуді» жатқызады (91-баптың 2-тармағының 10) тармақшасы).
Мұнда алғашқы көмек қандай. Стандарттың 5-тармағының 1) тармақшасы: «зардап шегуші қақалып қалса, егер ол сөйлей алса (жөтелсе, жыласа), онда зардап шегушіге кедергі келтірмей, арқасынан ұрмай, жөтелуіне мүмкіндік беру, ЖМЖ бригадасы келгенге дейін зардап шегушінің жай-күйін бақылауға алған жөн». Бала жөтеліп, жылап жатыр — демек, мұғалім оның жөтелуіне мүмкіндік береді және арқасынан ұрмайды. Стандарттың 5-тармағының одан әрі әрекеттері (жауырынаралық аумаққа соғу, іш тұсына итеру) 3-модульде талданады; оларды алдымен манекенде пысықтау керек.
Мұнда алғашқы көмек нені істемейді: „кесекті суырып алу“ үшін аузына саусақ салмайды, баланы басын төмен қаратып аудармайды, су ішкізбейді. Мұның ешқайсысын Стандарт көздемейді.
6-жағдаят. Қыстағы трасса, саусақтары тоңған жүргізуші — өзіне-өзі көмек көрсету және өзара көмек
Жүк көлігінің жүргізушісі қысқы трассада тоқтап қалып, бірнеше сағат бойы аязда ақауды жөндеуге тырысты. Қол саусақтары ағарып, сезімталдығын жоғалтты. Жолдағы бір көлік тоқтады.
Мұнда алғашқы көмек қандай. Стандарттың 11-тармағы: егер зардап шегушінің есі болса және дем алып жатса — 103 (112) шақыру; «зардап шегушіні жылы үй - жайға ауыстыру» (мұнда — тоқтаған көліктің жылы салонына); «зақымданған аумақтан киім мен аяқ киімді абайлап шешіп алу»; жылы сусын беру; «дененің зақымданған бөлігін біртіндеп жылыту»; «дененің зақымдалған жерлеріне қолда бар құралдармен таңғыш салу»; жай-күйін бақылау. Жүргізуші мұның бір бөлігін өзі орындай алады — жылыға өту, дымқыл қолғапты шешу, — қалғанын тоқтаған адам істейді.
Мұнда алғашқы көмек нені істемейді, 11-тармақтың тура тыйымдары бойынша: «дененің зақымданған бөлігін ысқылауға, жақпамайларды, майларды, спиртті жағуға болмайды»; «дененің зақымданған бөлігіне ыстық заттарды (жылытқыш, жылту құралы және басқа да) басуға болмайды»; «алкогольді ішімдіктерді тұтынуға болмайды». Қолды салондағы пешке тосуға, қармен ысқылауға, спиртпен „жылынуға“ болмайды.
9. Жиі кездесетін қате түсініктер
„Алғашқы көмекті тек медиктер көрсетеді“. Жоқ. Кодекстің 90-бабының 1-тармағы тура айтады: алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ адамдар көрсете алады. Медиктер медициналық көмек көрсетеді.
„Алғашқы көмек — бұл дәрі қобдишасы мен таблеткалар“. Жоқ. Алғашқы көмектің анықтамасында дәрілер жоқ; Стандарт тұтастай дерлік қолмен және қолда бар құралдармен жасалатын әрекеттерден тұрады.
„Адамның жағдайы жақсарса, жедел жәрдемді шақырмауға болады“. Стандарт бұған жол бермейді: 103 (112) шақыру оның іс жүзінде әр тармағында тұр, ал Қағидалардың 16-тармағы шақыруды алғашқы көмек көрсететін адамның міндетіне айналдырады.
„Алғашқы көмек — кәсіпорынның медпунктінде жасалатын нәрсе“. Медицина қызметкері бар медпункт медициналық көмек көрсетеді. Алғашқы көмек оқиға орнында, медицина қызметкерлері келгенге дейін, зардап шегушінің өзі немесе жанындағы адам арқылы көрсетіледі.
„Жағдайлар тізбесі біреу және ол қысқа — қалғаны менің ісім емес“. Тізбе екеу және олардың тұжырымдары біршама ерекшеленеді; оның үстіне Стандартта талу мен кеуде тұсының ауырсынуы туралы тармақтар бар. Ал сіз танымайтын кез келген жағдайда Қағидалардың жалпы қадамдары қалады: қауіпсіздік (14-тармақ), қан кетуді, сананы және тынысты бағалау (15-тармақ), 103 немесе 112-ні шақыру (16-тармақ), жай-күйді бақылау.
„Бастысы — бірдеңе істеу“. Жоқ. Бастысы — Стандартта көзделгенді істеу және Стандарт тыйым салғанды істемеу. Көмектескісі келіп, үсік шалған саусақтарды ысқылаған, талып қалған адамды тік көтерген немесе кеуде жарасынан затты суырып алуға тырысқан адам зиян келтіреді.
10. Бұл курс нені береді және нені бермейді
Бұл сабақ — Алғашқы көмек көрсету стандарты бойынша теориялық курстың бөлігі. Курс білім береді: анықтамалар, белгілер, Стандарттың тармақтары бойынша әрекеттер тәртібі, нені істеуге болмайтынын түсіну. Курс № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығымен бекітілген Қағидалар бойынша алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқыту және № ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығымен бекітілген Қағидалардың 8–12-тармақтары бойынша оқыту болып табылмайды. Ол сертификатталған жаттықтырушымен немесе нұсқаушымен манекендер мен симуляциялық жабдықтағы практикалық сабақтарды алмастырмайды және оқыту ұйымы беретін, Оқыту қағидаларына 2-қосымшадағы нысан бойынша алғашқы көмек көрсету дағдыларына оқытудан өту туралы сертификатты алмастырмайды. Бұл шекара келесі сабақта толық талданады.
Түйін
- Алғашқы көмек Кодекстің 90-бабының 1-тармағында «жедел базалық іс-шаралар кешені» ретінде анықталған: оны оқиға орнында зардап шегушінің өзі (өзіне-өзі көмек көрсету) немесе жақын жердегі адам (өзара көмек) медицина қызметкерлері келгенге дейін шұғыл жағдайлар кезінде өмірді құтқаруға, асқынулардың алдын алуға және кезек күттірмейтін жағдай кезінде қауіп-қатерді төмендетуге жүргізеді.
- Алғашқы көмекті медициналық білімі жоқ адамдар, оның ішінде даярлықтан өткендер, уәкілетті орган айқындаған тәртіппен көрсете алады: бұл тәртіпті Алғашқы көмек көрсету қағидалары мен Алғашқы көмек көрсету стандарты (№ ҚР ДСМ-269/2020 бұйрығы) айқындайды.
- Медициналық көмек — дәрілік қамтамасыз етуді қоса алғанда, «медициналық көрсетілетін қызметтер кешені», оны медицина қызметкерлері көрсетеді. Алғашқы көмек медициналық көмектің түрі емес және медиктердің келуімен аяқталады.
- Жағдайлардың екі тізбесі қолданыста: № ҚР ДСМ-138/2020 бұйрығына 2-қосымша және Алғашқы көмек көрсету қағидаларына 1-қосымша. Олардың тұжырымдары атауында, 5-тармақта (бас тек біріншісінде аталған) және 10-тармақта (біріншісінде „Жануарлар мен жәндіктердің шағып алуы“, екіншісінде „тістеу“) мағынасы бойынша ерекшеленеді; қалған тармақтардың бірқатарында бір жағдай әртүрлі сөзбен аталған.
- Стандартта сондай-ақ талу (13-тармақ) және кеуде тұсының ауырсынуы (14-тармақ) туралы тармақтар бар; электр жарақаты Қағидалардың 14-тармағы және зардап шегушінің жай-күйіне қарай Стандарттың әрекеттері арқылы талданады.
- Алғашқы көмек диагноз қоймайды, дәрімен емдемейді (Стандарт қабылдауды ұсынатын жалғыз препарат — улану кезіндегі адсорбциялық препараттар, дозасыз; құралдар туралы қалған ескертпелер — тыйымдар), 103 (112) шақыруды алмастырмайды және Стандартта жоқ әрекеттерді қамтымайды.
- Бұл курстағы білім — негіз; қолдың дағдысы жаттықтырушымен практикалық сабақта пысықталады.