Жабдықпен танысқанға дейін нені түсінуіңіз керек
Газбен жұмыс істеу сермерді бұраудан да, аспап көрсеткішін қараудан да басталмайды. Алдымен қандай объектіге қызмет көрсететініңізді, оған неліктен қауіпсіздік талаптары қойылатынын және шешім қабылдау құқығыңыздың қай жерде аяқталатынын түсіну керек. Бұл қазандық операторына да, слесарьға да, газ реттеу пунктінің жұмысшысына да, сұйытылған мұнай газы объектісінің жұмыскеріне де қатысты. Олардың операциялары әртүрлі, бірақ объект шекарасын түсінудегі жаңсақтық бірдей әсер етеді: адам өзгенің жабдығын өзінікі, қорғау құрылғысын міндетті емес қосымша, ал таныс операцияны кез келген жағдайда рұқсат етілген әрекет деп қабылдайды.
Бұл сабақ газ шаруашылығының құқықтық және пәндік картасын береді. Ол қазандықты іске қосуды, жабдықты ашуды немесе газдың шығуын жоюды үйретпейді. Мұндай әрекеттер даярлықты, ұйымдастырушылық ресімдеуді және нақты объектінің құжаттарын сақтауды талап етеді. Мұнда объектіні, қауіпті белгіні, техникалық құрылғыны, газ қауіпті жұмысты және пайдалану тәртібін белгілейтін құжатты ажыратуды үйренесіз. Бұл — қалған сабақтардың негізі: онсыз жеке тыйымдар бір-біріне байланыссыз тіркестер ретінде есте қалады.
Төмендегі өндірістік жағдайлардың бәрі оқу үшін берілген. Оларда нақты ұйымдар мен дербес деректер жоқ. Қатысушылардың сөздері ойлау барысын көрсетеді, нормативтік актінің талабы болып табылмайды. Ақпаратты талдаудың ұсынылған тәсілдері — оқу практикасы; олар жұмысқа жіберудің қосымша нысанын немесе жаңа міндетті журналды енгізбейді.
Нормативтік карта: қай құжат қай сұраққа жауап береді
Курстың негізгі құжаты — Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2017 жылғы 9 қазандағы № 673 бұйрығымен бекітілген Газбен жабдықтау жүйелері объектілерінің қауіпсіздігі жөніндегі талаптар. Бұдан әрі олар Талаптар деп аталады. Бұл қауіпсіз пайдалану туралы құжат: оның нормаларын нақты объектілермен, жұмыс түрлерімен және орындаушылармен байланыстыру қажет. Ол жабдық жобасын немесе ұйымның бекітілген технологиялық регламентін алмастырмайды.
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V „Азаматтық қорғау туралы“ Заңы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің жалпы құқықтық негізін белгілейді. 70-бапта қауіпті өндірістік объектілердің белгілері тізбеленген, 71-бап бұл белгілерді объектілерді қауіпті өндірістік объектілерге жатқызумен байланыстырады, 79-бап адамдарды даярлауды, ал 80-бап аварияларды жою жоспарын реттейді. Бұлар — әртүрлі мәселелер. Адамның қауіпті объект белгілерін білуі оның сол объектіні пайдалануға даярланғанын әлі білдірмейді.
Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 9 қаңтардағы № 532-IV „Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңы жүйенің құрамын және оның иесінің міндеттерін анықтауға көмектеседі. 1-бапта ұғымдар берілген; 19-бап тұтынушылардың газ тұтыну жүйелері мен газ жабдығын пайдалануға, 30-бап газбен жабдықтау жүйелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, 32-бап күзет аймағына қатысты. Жұмыскерге осы байланысты түсіну пайдалы: қауіпсіздік қазандық ішінде де, газ құбыры жанындағы аумақта да қамтамасыз етіледі.
Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшыларды, мамандарды және жұмыскерлерді даярлау, қайта даярлау және олардың білімін тексеру қағидалары Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген. Олар оқыту мен емтиханды ұйымдастыру туралы сұрақтарға жауап береді. Бұл келесі сабақта егжей-тегжейлі қарастырылады. Қазір жабдыққа қойылатын талаптарды оқытуға қойылатын талаптармен алмастырмау маңызды: жарамды қазандық даярланбаған адамды даярланған етпейді, ал оқыту ақаулы қазандықты жарамды етпейді.
Норманы оқудың практикалық тәсілі — оның нысанасын, кімге арналғанын, қолданылу шартын және талап етілетін әрекетті анықтау. Мысалы, Талаптардың 4-тармағында пайдаланушы ұйымдағы іс-шаралар кешені туралы айтылады. Жұмыскер осы кешенге өз функциялары шегінде қатысады, бірақ оны жалғыз өзі жеке тәжірибесімен алмастыра алмайды. Басқа құжатқа сілтеме кездессе, бұл тиісті құжатты ескеру қажеттігін білдіреді, жетіспейтін тәртіпті сол жерде ойдан шығаруға рұқсат бермейді.
Қауіпті белгі мен объект мәртебесі — әртүрлі сатылар
„Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 70-бабы қауіпті өндірістік объектілердің белгілеріне тізбеленген қауіпті заттарды өндіруді, пайдалануды, қайта өңдеуді, түзуді, сақтауды, құбыржолмен тасымалдауды немесе жоюды жатқызады. Осы баптың 1) тармақшасында, атап айтқанда, тұтанғыш және жанғыш заттар аталған. Газ шаруашылығы үшін негіз тек зат өндіру ғана емес екені түбегейлі маңызды. Оны пайдалану, сақтау және құбыржолмен тасымалдау да тізбеге кіреді.
Қазандық операторы: „Біз газ өндірмейміз, тек жылу аламыз“, — деуі мүмкін. Бұл өндірістік мақсатты дұрыс сипаттайды, бірақ қауіпті белгіні қарастырмауға негіз бола алмайды. Отын технологиялық процесте пайдаланылады. Газ толтыру станциясының жұмыскері: „Біз тек дайын өнімді құямыз“, — деуі мүмкін. Өнімді жылжыту мен сақтау осының салдарынан қауіпсіз тұрмыстық әрекетке айналмайды. Әр жағдайда нақты процестер мен құқықтық өлшемшарттарға қарау қажет.
Алайда керісінше шектен тыс жалпылауға да болмайды: кез келген газ аспабының болуын автоматты түрде дербес қауіпті өндірістік объект деп жариялау дұрыс емес. „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 71-бабының 1-тармағында 70-баптағы белгілері бар және қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру қағидаларына сәйкес сәйкестендірілетін объектілер туралы айтылады. Демек, қауіпті белгі мен нақты объектіні заңдық тұрғыдан жатқызу өзара байланысты, бірақ бір ғана тұжырым емес.
Жұмыскер маңдайшаларды жай салыстыру арқылы сәйкестендіру жүргізбейді және оны „бізде шағын қондырғы“ деген сөзбен жоққа шығармайды. Сәйкестендіру рәсімінің өзінің қағидаларын бұл сабақ қарастырмайды. Өндірістік жұмыс үшін нақты объект туралы мәліметтерді оны пайдаланатын ұйымнан, оған қатысты құжаттар бойынша анықтайды. Курстың оқу атауы жұмыс орныңызды сәйкестендіру туралы құжат болып табылмайды.
Бірнеше қорытындыны ажырату пайдалы. Газ шаруашылығында қауіпті өндірістік объектінің белгілері болуы мүмкін. Нақты объектіні жатқызу белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Газбен жабдықтау жүйелеріне қойылатын Талаптардың өз қолданылу аясы бар. Ақырында, жұмыскерге бүкіл кәсіпорын ірі не шағын болып көрінгеніне қарамастан, нақты жұмыс газ қауіпті жұмыс болуы мүмкін. Қате бір сұрақтың жауабын қалған сұрақтардың жауабы орнына қолданғанда туындайды.
Талаптар қайда қолданылады және шартты нормадан неге бөліп алуға болмайды
Талаптардың 1-тармағы газбен жабдықтау жүйелерін пайдалануды, ерекше табиғи және климаттық жағдайларда пайдалануды, газ қауіпті жұмыстарды, аварияларды оқшаулауды және жоюды қамтиды. 3) тармақшада жылу электр станциялары мен қазандықтардың газ тарату жүйесі және газ тұтыну объектілерін пайдалану кезіндегі жарылыс қауіпсіздігі талаптарының аясы бөлек айқындалған: бу өнімділігі 35 т/сағ және одан жоғары қазандық қондырғылар және жылу өнімділігі 50 Гкал/сағ және одан жоғары су қыздырғыш қазандық қондырғылар.
Бұл шамалар нақ 1-тармақтың 3) тармақшасында көрсетілген нысанаға қатысты. Олардан: „Қазандық бұдан шағын болса, оған ешқандай Талап қолданылмайды“, — деген қорытынды шығаруға болмайды. Талаптарда жалпы ережелер, ішкі газ құбырлары мен газ пайдаланатын қондырғыларды пайдалану қағидалары, қызмет көрсетуді ұйымдастыру, газ қауіпті жұмыстар бар. Норманы оның қолданылу аясымен бірге оқиды. Қазандықтарға қойылатын арнайы талаптарды қарастыру 4-модульде жалғасады.
Талаптардың 2-тармағы оларды барлық мақсаттағы ғимараттардың ішкі газ құбырлары мен газ жабдығына, газ реттеу пункттері мен қондырғыларына, сондай-ақ тізбеленген сұйытылған газ объектілеріне тікелей қолданады. Соңғылардың ішінде газ толтыру станциялары мен пункттері, аралық баллон қоймалары, стационарлық автомобильге газ құю станциялары, резервуарлық, топтық және жеке баллон қондырғылары аталған. Демек, курс нысанасын қазандық жанындағы тауарлық газ құбырымен ғана шектеуге болмайды.
Бөлімді оқығанда оның объектісін толық атау әрдайым пайдалы. Ішкі жабдыққа қызмет көрсету нормасы тексерусіз сыртқы газ құбырына көшірілмейді. Газ толтыру станциясына қойылатын талапты автоматты түрде кез келген баллонға қойылатын талап деп санауға болмайды. Сондай-ақ бір жұмыс түріндегі арнайы ерекшелікті ұйымның барлық жұмысына қолдануға болмайды. Бұл тәсіл — қолданылуын тексеру, Талаптар белгілеген бөлек рәсім емес.
Цехта бірнеше техникалық жүйе болуы мүмкін. Газдың болуы осы курс олардың әрқайсысы бойынша даярлықты алмастырады дегенді білдірмейді. Курс мәлімделген шектерде газ шаруашылығы мен жұмыскерлердің өнеркәсіптік қауіпсіздігіне арналған. Басқа жабдықты пайдалануға қойылатын талаптар жұмысыңызға қажет болса, олар бөлек оқытылады. „Бұл да біздің кәсіпорында“ деген сөз бағдарламаны кеңейтпейді және біліктілік бермейді.
Газ шаруашылығына не кіреді
Талаптардың 3-тармағының 41) тармақшасы ұйымның газ шаруашылығын объектілер құрамы арқылы анықтайды: газ құбырлары, сұйытылған мұнай газы қондырғылары, газ құбырларындағы құрылыстар, электрхимиялық коррозиядан қорғау құралдары, газ реттеу пункттері мен қондырғылары, ұйым аумағындағы газдандырылған өндірістік және әкімшілік-тұрмыстық ғимараттардың газ жабдығы. Бұл сипаттама „газ шаруашылығы — жанарғы жанында көрінетін нәрсе ғана“ деген түсініктен арылуға көмектеседі.
Оператор үшін жанарғы ең көзге түсетін элемент болуы мүмкін. Бірақ отынның қауіпсіз берілуі оған дейінгі учаскелерге, реттеу құрылғыларына, арматураға, аспаптарға және қорғау құралдарына да байланысты. Газ құбыры учаскесімен айналысатын слесарь сол жүйенің басқа бөлігін көреді. Коррозиядан қорғауға қызмет көрсететін жұмысшы газ жақпайтын, бірақ газ шаруашылығына кіретін жабдықпен жұмыс істейді. Бұдан практикалық қорытынды шығады: жалынға көзге көрінетін жақындық элементтің маңызын анықтамайды.
Талаптардың 3-тармағының 17) тармақшасы газ тұтыну объектісін өндірістік және технологиялық жүйе ретінде ашады. Оған ішкі газ құбырлары, газ жабдығы, газ пайдаланатын қондырғылар, қауіпсіздік автоматикасы, бұғаттау, сигнализация, жану процесін реттеу және басқару, бір өндірістік аумақтағы ғимараттар мен құрылыстар кіреді. Сондықтан „қазандық бөлек, қорғау бөлек“ деген түсінік анықтаманың мағынасына сәйкес келмейді.
Бұл әсіресе қорғау құрылғысы ақауланғанда байқалады. Егер сырттай жылу өнімділігі сақталса, жабдықты негізгі мақсаты бойынша жұмысқа қабілетті деп санауға бейімділік пайда болады. Бірақ қауіпсіз газ тұтыну қорғауды да қамтиды. Талаптардың 262-тармағы бақылау және қорғау аспаптарын қоспай газ тұтыну қондырғыларының жұмыс істеуіне жол бермейді. Пайдалану жағдайлары мен автоматиканы егжей-тегжейлі қарастыру 4-модульге жатады; мұнда қорғау функциясының жүйеге кіретінін, қалқанның сәні емес екенін түсіну жеткілікті.
„Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заң да 1-баптың 9) тармақшасында газбен жабдықтау жүйесін технологиялық жағынан өзара байланысты объектілер кешені ретінде сипаттайды. Жұмыскер үшін негізгі сөз — өзара байланыс. Бір учаскенің күйінің өзгеруі екіншісіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан араласудың рұқсат етілуін тек бөлшек өлшемімен бағалауға болмайды: шағын арматура бірнеше операцияның шекарасында орналасуы, ал оның қалпын өзгерту басқа қондырғылардың режиміне әсер етуі мүмкін.
Сыртқы желі, енгізу және ішкі газ құбыры
Талаптардың 3-тармағының 19), 20), 35) және 36) тармақшаларында енгізу газ құбыры, енгізілетін газ құбыры, сыртқы және таратушы газ құбырлары ажыратылады. Бұл атаулар синоним емес. Олар жүйенің әртүрлі учаскелерін және олардың мақсатын көрсетеді. Тапсырмада „енгізуді тексеру“ делінсе, жұмыскерге жергілікті қалыптасқан сөз қолданысына сүйеніп болжау емес, объект схемасы мен құжаттары бойынша нақты қай учаске айтылғанын түсіну маңызды.
Сыртқы газ құбыры ғимараттардан тыс, ажырату құрылғысына немесе ғимаратқа енгізілетін футлярға дейін төселген жерасты, жер бетімен немесе жерүсті газ құбыры ретінде анықталады. Таратушы газ құбыры тауарлық газдың көзден тұтынушыларға баратын енгізу газ құбырларына дейін берілуін қамтамасыз етеді. Енгізу газ құбыры мен енгізілетін газ құбырының 3-тармақ бойынша өз шекаралары бар. Бұл сабақта бейтаныс кәсіпорынның трассасын жаттау талап етілмейді: барлық учаскені атаусыз бір құбыр деп қабылдауды тоқтату қажет.
Талаптардың 3-тармағының 16) тармақшасы газ тарату желісіне тек сыртқы газ құбырларын ғана қоспайды. Оған құрылыстар, электрхимиялық қорғау, газ реттеу пункттері, шкафты реттеу пункттері және газды таратудың технологиялық процесін автоматтандырылған басқару жүйесі кіреді. Аралап тексеру кезінде жұмысшы тек жер бетімен немесе тіректермен ғана байланысты емес: ол бақылаған күй технологиялық кешенге қатысты.
Бұл ретте учаскенің техникалық атауының өзі нақты элемент кімге тиесілі екенін және оған кім қызмет көрсететінін білдірмейді. „Қабырғаға дейін — жеткізушінікі, қабырғадан кейін — біздікі“ деген шартты шекара аталған анықтамалардан шығатын әмбебап қағида емес. Жұмыстарды межелеуді нақты объектіге және оның құжаттарына қатысты белгілейді. Егер жұмыскер қызмет көрсететін учаскесін сенімді атай алмаса, бұл — араласқанға дейін басшыға және пайдалануды ұйымдастыруға қойылатын сұрақ, шекараны тәжірибе жасап тексеруге себеп емес.
Реттеу құрылғылары және сұйытылған газ объектілері
Газ реттеу пункті мен газ реттеу қондырғысы газ қысымын төмендетуге және оны берілген деңгейлерде ұстап тұруға арналған — Талаптардың 3-тармағының 15) тармақшасы. Оқу мәтінінде ГРП және ГРУ қысқартулары қолданылады. Олардың мақсатын білу мұндай объектідегі ақау ағын бойымен кейін орналасқан тұтынушыларға неге әсер ететінін түсінуге көмектеседі. Бұл жұмыскерге реттеуіш баптауын өз бетінше өзгерту құқығын бермейді.
Сұйытылған мұнай газы объектілері үшін ГНС — газ толтыру станциясы, ГНП — газ толтыру пункті, АГЗС — автомобильге газ құю станциясы қысқартулары қолданылады. Оларды „кез келген құю орны“ деген сөзбен біріктіруге болмайды. „Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңның 1-бабының 18) және 19) тармақшалары газ толтыру пункті мен станциясын мақсаты және технологиялық жағынан байланысты объектілерінің құрамы бойынша ажыратады. Төгу, құю және толтыру операцияларының егжей-тегжейі 3-модульге жатады.
Жұмысқа кірісу үшін таныс атаулардың саны емес, объектінің технологиялық рөлін түсіну маңызды. Өнім сақталатын және жылжытылатын станцияның өзара байланысты учаскелері бар. Солардың біріндегі жұмыскер тұтынушыға газ берілетін орынның жанында тұрмағаны үшін ғана кез келген әрекетті қауіпсіз деп санай алмайды. Қосалқы аймаққа жатуы да қауіптің жоқтығын дәлелдемейді: нақты процесс пен ұйымның құжаттарын ескеру қажет.
Оқу жағдайында слесарьға қондырғыны көрсетіп: „Оның құрылысы сіз бұрын жұмыс істеген қондырғыға ұқсас“, — дейді. Ұқсастық терминдерді түсінуге көмектесуі мүмкін, бірақ мақсатын, схемасын, құжаттамасын және қабылданған жұмыс тәртібін зерделеуді алмастырмайды. Бірдей түс те, ұқсас арматура да режимдердің, материалдардың, қорғаудың немесе нұсқаулықтың қолданылу аясының бірдей екенін растамайды. Бұл — тәжірибені көшірудің практикалық шегі, аттестаттаудың жаңа нормасы туралы тұжырым емес.
Авария, ақау және газ қауіпті жұмыс
Талаптардың 3-тармағының 1) тармақшасы аварияны былай анықтайды: «қауіпті өндірістік объектіде қолданылатын ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауіпті заттардың шығарылуы». Бұл анықтама тек қирағаннан кейін ғана әрекет ету керек дегенді білдірмейді. Қызмет көрсету және қорғау жүйесі қауіпті оқиғалардың өршуінің алдын алуға да арналған.
Газ қауіпті жұмыс термині Талаптардың 3-тармағының 13) тармақшасында тұжырымдалған: «газдалған ортада немесе олардың кезінде газ шығуы мүмкін кездегі орындалатын жұмыстар». Екі бөлігіне де назар аударыңыз. Нақты газдану — жалғыз негіз емес. Жұмыс газ әлі анықталмаған жерде басталуы мүмкін, бірақ операция барысында оның шығуы ықтимал. Сондықтан „әзірше иіс жоқ, бұл кәдімгі жөндеу“ деген пайым анықтаманы тексермейді.
Талаптардың 397-тармағы газ қауіпті жұмыстарға, басқалармен қатар, газ жіберуді, көрсетілген газ жабдығына техникалық қызмет көрсетуді және жөндеуді, тығындарды орнату мен алып тастауды, газ құбырларын ажыратуды, үрлеуді және бөлшектеуді жатқызады. Сабақ бұл операцияларды орындау тәртібін қарастырмайды. Оның міндеті — жұмыс істеп тұрған объектіні бақылаудан арнайы ұйымдастыруды талап ететін жұмысқа өтуді тануға үйрету. Газ қауіпті жұмыстарды ресімдеу және орындау 5-модульде егжей-тегжейлі қарастырылады.
Кәдімгі қарап тексеру кезінде күйі күмән тудырған қосылыс табылды деп елестетіңіз. Тапсырма шегінде қолжетімді элементті қарау мен оны бөлшектей бастау — әртүрлі әрекеттер. Олардың арасында газ шығу мүмкіндігі, жүйеге әсер ету сипаты және жұмысты қажетті ұйымдастыру өзгереді. „Аздап қатайту“ деген сөздегі „аздап“ сөзі газ қаупін жоққа шығаратын нормативтік белгі емес.
Сабақтағы қысқа сипаттамаға сүйеніп, кез келген оқиғаның заңдық түрін өз бетінше белгілеуге болмайды. Жұмыскер үшін нақты белгілерді дұрыс хабарлау және өзіне белгіленген құжаттар бойынша әрекет ету маңыздырақ. „Бұл анық авария емес“ деп жариялау қауіпті күй туралы хабарлауды алмастырмайды. Оқиғаны құқықтық саралау мен дереу қауіпсіз әрекет ету — әртүрлі міндеттер, ал атауы туралы дау кідіруге себеп болмауы керек.
Қауіпсіздікті кім қамтамасыз етеді және сіздің рөліңіз нені білдіреді
Талаптардың 4-тармағында белгіленген: «Газбен жабдықтау жүйесін пайдаланатын әрбір ұйымда техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесін қоса алғанда, газ тарату жүйесі мен газ тұтыну объектілерін жарамды күйде ұстауды және Талаптардың нормаларын сақтауды қамтамасыз ететін іс-шаралар кешені орындалады». Норма ұйымға арналған. Ол тек байқалған ақауды бір рет жоюды емес, жүйені қамтамасыз етеді.
„Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңның 30-бабының 2-тармағы иелеріне қауіпсіз пайдалануды және жарамды күйді қамтамасыз етуді, техникалық қызмет көрсетуді не оған шарт жасасуды жүктейді. Сол баптың 3-тармағы қызмет көрсетуді орындаушылар жұмысының сапасы мен уақтылылығына қатысты. Сондықтан шарттың болуы мен іс жүзіндегі қауіпсіз күйді бір-біріне қарсы қоюға болмайды: шарт жұмысты ұйымдастырады, бірақ қажетті жұмыстың бәрі орындалып қойғанының дәлелі емес.
Жұмыскер қауіпсіз пайдалануға өз міндеттері арқылы қатысады: өзіне қатысты талаптар мен құжаттарды біледі, тапсырылған операцияларды белгіленген тәртіппен орындайды, анықталған ауытқулар туралы объектіде қабылданған жүйе бойынша хабарлайды. Хабарлаудың нақты тәртібі мен әрекеттер құрамы жұмыс берушінің құжаттарымен айқындалады. Бұл сабақ әр тыңдаушыға бүкіл газ шаруашылығын басқару құқығын бермейді және оны жауапты тұлға етіп тағайындамайды.
Талаптардың 15-тармағы бойынша қауіпсіз пайдалануға жауапты тұлға сол тармақтың шарттары ескеріліп, ұйымдастырушылық актімен тағайындалады. 17-тармақ бойынша өнеркәсіптік тұтынушылар газ қызметін құрады немесе мамандандырылған ұйыммен шарт жасасады. Бұл тетіктер рөлдерді бөлу туралы сабақта егжей-тегжейлі қарастырылады. Қазір мынаны түсіну маңызды: жауапты тұлға, газ қызметі, мамандандырылған ұйым және жеке жұмысшы — бір қатысушының өзара алмастырылатын атаулары емес.
Тәжірибелі оператор қондырғыларды жақсы білуі мүмкін. Бірақ жабдықты білу оған қызмет көрсету тәртібін өздігінен жоюға, бекітілген схеманы өзгертуге немесе өзгенің өкілеттігін қабылдауға мүмкіндік бермейді. Кері бағытта да сол қағида қолданылады: жауапты тұлғаның болуы жұмыскердің даярлығына анық жатпайтын операцияны орындауын рұқсат етілген етпейді. Қауіпсіздік барлық шешімді ысыра салатын бір адамды іздеумен емес, функцияларды бөлумен сақталады.
Күзет аймағы: газ шаруашылығы жабдық шегінен тыс жалғасады
„Газ және газбен жабдықтау туралы“ Заңның 1-бабының 8) тармақшасы күзет аймағын қауіпсіз пайдалануды және зақымдануды болдырмауды қамтамасыз ету үшін газбен жабдықтау жүйелерінің объектілері айналасында белгіленген, ерекше пайдалану жағдайлары бар аумақ ретінде анықтайды. 32-баптың 1-тармағы оны халықтың қауіпсіздігімен, қоршаған ортаны қорғаумен және пайдалану жағдайларымен байланыстырады. Бұл — құбыр жанындағы жай ғана ыңғайлы бос орын емес, аумақтың құқықтық режимі.
32-баптың 3-тармағы пайдаланушы ұйымның жазбаша рұқсатынсыз күзет аймағында тізбеленген жұмыстар мен әрекеттерге тыйым салады. Олардың ішінде құрылыс, монтаждау, жер қазу және тиеу-түсіру жұмыстары, белгілі бір алаңдар мен тұрақтарды орналастыру, материалдар жинау және қоршаулар салу бар. Жұмыскер үшін ауызша келісімді осындай рұқсат деп көрсетпеу маңызды. „Көрші учаскенің шебері біледі“ деген сөз заң шартының орындалғанын растамайды.
Күзет аймағының өлшемдерін бұл сабақ белгілемейді. 32-баптың 2-тармағы техникалық регламенттердің талаптарына сілтейді. Сондықтан мұнда барлық объектіге ортақ әмбебап қашықтық берілмейді. Нақты учаскеде оған қатысты мәліметтерді және жұмыстарды ұйымдастырудың белгіленген тәртібін пайдалану қажет. Трасса мен күзет аймағын аралап тексеру мәселелері бұдан әрі 2-модульде қарастырылады.
Оқу жағдайы: мердігер трасса жанында материалдарды уақытша жинағысы келеді. Жерді білетін жұмысшы: „Біз мұнда үнемі жүреміз, ештеңе болған емес“, — дейді. Логикалық жаңсақтық — оқиғалардың болмауы аумақтың арнайы режимін жоймайтынында. Дұрыс талдау орынның күзет аймағына жататынын және тиісті әрекетке жазбаша рұқсаттың бар екенін анықтаудан басталады. Құбырдың орналасуын есте сақтау негізінде материал жинауға өз бетінше рұқсат беруге болмайды.
Жағдай: кәсіпорын қазандығы және көлем туралы жаңсақ қорытынды
Кәсіпорында газ қазандығы жұмыс істейді. Жаңа оператор: „Біз электр станциясы емеспіз, демек өнеркәсіптік қауіпсіздік бізге қатысты емес“, — деген сөзді естиді. Алдымен мәселелерді бөлейік. Кәсіпорын газ пайдаланады; демек, қауіпті белгілерді бағалау үшін „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 70-бабы бойынша нақты процестер қарастырылады. Нақты объектінің мәртебесі 71-бап ескеріліп белгіленеді. Кәсіпорын атауы осы әрекеттерді алмастырмайды.
Содан кейін Талаптардың қолданылу аясын тексереміз. Ғимараттардың ішкі газ құбырлары мен газ жабдығы 2-тармаққа кіреді. 1-тармақтың 3) тармақшасындағы жарылыс қауіпсіздігінің арнайы аясының өз шарттары бар, бірақ бұл қазандықты барлық өзге нормадан алып тастау емес. Демек, айтылған сөздегі қорытынды құжатты оқу деңгейінің өзінде жаңсақ: жеке нысананың шартын талаптардан жалпы бас тартуға айналдырған.
Одан әрі жұмысшы не істей алатынын анықтаймыз. Ол сәйкестендіру туралы еркін қорытынды жасамайды және объект көлемі туралы өз пікіріне сүйеніп пайдалануды бастамайды. Басшысынан қызмет көрсетілетін жабдық, қолданыстағы құжаттар, өзінің даярлығы және белгіленген жұмыс тәртібі туралы мәліметтерді анықтайды. Бұл — түсінуді тексерудің оқу реттілігі. Ол жұмыс берушінің пайдалануды және даярлауды ұйымдастыру міндеттерін алмастырмайды.
Соңында қауіпті ұсынысты бағалайық: „Құжаттарды анықтағанша, жануды жай ғана ұстап тұрыңыздар“. Бұл жаңсақ, өйткені жұмысты ұйымдастырудағы белгісіздіктің орнын жабдыққа әрекет етумен толтыру ұсынылып отыр. Жұмыс функциясы нақты міндеттеуді, даярлықты және құжаттарды талап етеді. Технологиялық процесті жалғастыру құқықтық мәртебе мен міндеттердің шекарасын белгілеу тәсілі емес.
Жағдай: кенттің ГРП-сы және тұтынушылармен көзге көрінбейтін байланыс
Жұмысшыға газ реттеу пунктімен танысу тапсырылды. Ол ықшам жабдықты көріп: „Мұнда құрылғы аз, демек кез келген қатенің салдары да шағын“, — деп қорытынды жасайды. Талаптардың 3-тармағының 15) тармақшасындағы ГРП анықтамасында үй-жай көлемі мақсат өлшемшарты болып табылмайды. Құрылғы газ тарату желілеріндегі қысымды төмендетіп, оны берілген деңгейлерде ұстап тұрады. Оның жұмысы газдың одан әрі берілуімен байланысты.
Алдымен технологиялық схема мен объектіге қатысты құжаттар бойынша пункттің жүйедегі орнын түсіну керек. Содан кейін бақылауды, рұқсат етілген операцияларды және реттеуге араласуды ажырату қажет. Басқа пункттегі тәжірибе элементтерді тануға көмектесуі мүмкін, бірақ осы жабдықты баптауға құқықты растамайды. Режимді „тұтынушыларға осылай ыңғайлырақ“ деген пайыммен таңдауға болмайды.
Егер нақты жабдық пен қолдағы схема арасында сәйкессіздік анықталса, бұл болжаумен шешілетін міндет емес. Талаптардың 9-тармағы қызмет көрсету регламентін технологиялық схемалармен байланыстырады және аталған өзгерістерден кейін жабдықты жұмысқа қосқанға дейін оларды қайта қарауды талап етеді. Құжаттық жағы модульдің соңғы сабағында егжей-тегжейлі қарастырылады. Мұндағы пәндік қорытынды: схема шағын объект кеңірек технологиялық байланысқа кіретіндіктен қажет.
Бұл жағдайда рұқсат етілетін қысымдарды немесе ауыстырып қосу тәртібін ойдан шығаруға болмайды. Сабақ бұларды қарастырмайды. Жұмысшының жақсы жауабы сенімді айтылған саннан емес, жабдықты, өз функциясын және белгіленген режимнің көзін дұрыс анықтаудан тұрады. Объектімен байланыстырылмаған артық сенімділік шарттың әлі анықталмағаны туралы адал хабарлаудан қауіптірек.
Жағдай: ГНС және басқа жұмысқа байқалмай ауысу
Газ толтыру станциясында жұмысшы өзіне тапсырылған учаскені бақылауды аяқтап, өз ойынша тез ретке келтіруге болатын элементті байқады. Әріптесі: „Учаске бос тұрғанда бірге істей салайық“, — деп ұсынады. Алдымен аяқталған тапсырманы жаңа операциядан бөлу қажет. Орынның бос болуы мен құралдың бар болуы жүйенің араласуға дайындалғанын және операцияның газ қауіпті жұмысқа жататынын көрсетпейді.
Содан кейін Талаптардың 3-тармағының 13) тармақшасындағы анықтаманың мағынасы қолданылады: көзделген жұмыста газ шығуы мүмкін бе? Егер мәселе 397-тармақтағы операцияларға қатысты болса, тек жеңілдету үшін оларды шаруашылықтың ұсақ-түйегі деп қайта атауға болмайды. Ресімдеу тәртібі 5-модульде қарастырылады. Кіріспе сабақ жұмыс нысанасының өзгергенін тану деңгейінде тоқтайды.
Осыдан кейін орындаушы мен ұйымдастыру тәртібі анықталады. Жұмысшы ақауды бірінші байқағаны үшін ғана газ қызметін, жұмыс басшысын немесе мамандандырылған ұйымды алмастырмайды. Қажетті шешімдер мен әрекеттерді өкілетті және даярланған қатысушылар орындауы үшін оның бақылауы белгіленген пайдалану жүйесіне түсуі тиіс. Өз бетінше араласуды кейінге қалдыру ақауды жасыру немесе қауіпсіздікке қатысудан бас тарту дегенді білдірмейді.
Оқу қорытындысы: кемшілікті анықтау мен оны жою құқығы — әртүрлі нәрселер. Хабарлама дәл, орын анық, күйі жорамалсыз сипатталған, ал кейінгі жұмыс тиісті түрде ұйымдастырылған кезде байқағыштықтың құндылығы сақталады. Тапсырманы өз бетінше кеңейту бастаманы қосымша қауіп көзіне айналдырады.
Бұл сабақты өз жұмыс орныңызға қалай қолдануға болады
Объектіні „газ“ деген жалпылама сөзсіз ойша сипаттап көріңіз. Газдың отын ретінде пайдаланылатынын, қызмет көрсетілетін учаскенің қайдан өтетінін, беруді қандай құрылғылар реттейтінін, бақылау мен қорғауды қайсысы қамтамасыз ететінін атаңыз. Содан кейін құжаттардан белгілі нәрсені тек болжап отырғаныңыздан бөліңіз. Бұл — түсінуге арналған жаттығу, қауіпті өндірістік объектіні өз бетінше сәйкестендіру емес.
Келесі қадам — өз функцияңызды атау. Оператор бақылайды және өзіне көзделген әрекеттерді орындайды; слесарь даярлығы мен ұйымдастырылған тапсырма шегінде қызмет көрсетеді және жөндейді; басқа қатысушылар өз функцияларын атқарады. Егер сипаттауда „бізде әркім бәрін істейді“ деген тіркес пайда болса, бұл — басшыдан жұмыс бөлінісін нақтылауға себеп. Талаптар қауіпсіз пайдалануды ұйымдастыруды көздейді, оны бір-бірінен ауызша күтуге алмастыруды емес.
Соңында зерделенген материалдың шекарасын табыңыз. Бұл сабақ жабдық режимдерін, күзет аймағының өлшемдерін, газдануды анықтау тәсілдерін, авариялық әрекеттер реттілігін немесе жөндеу тәртібін белгілемейді. Мұнда мұндай алгоритмдердің болмауы оларды объектіде еркін таңдауға болады дегенді білдірмейді. Олар тиісті құжаттар мен даярлықта қарастырылуы тиіс. Курс теориялық түсінік береді және өздігінен газбен жұмыс істеуге рұқсат бермейді.
Қысқаша түйін
Газ шаруашылығы — тек жанарғы немесе құбырдың көзге көрінетін учаскесі емес, өзара байланысты жүйе. Қауіпті белгілер „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 70-бабы бойынша, ал нақты объектіні жатқызу 71-бап пен белгіленген сәйкестендіру ескеріле отырып қарастырылады. Талаптардың қолданылу аясы олардың ережелерімен айқындалады, сондықтан арнайы норманың шартын бүкіл құжаттан босатуға айналдыруға болмайды. Газдың шығу мүмкіндігі газдану әлі анықталмаса да, газ қауіпті жұмысты тану үшін маңызды. Ұйым қауіпсіз пайдалану жүйесін қамтамасыз етеді; жұмысшы өзінің даярланған және белгіленген рөлі шегінде әрекет етеді. Келесі сабақ даярлықтың қалай ұйымдастырылатынын және теорияны білу неліктен жұмысқа жіберу болып табылмайтынын түсіндіреді.