Жұмысты орындауды білсеңіз де, неліктен оқу керек
Өндірістік тәжірибе жабдықты тануға және ауытқуларды байқауға көмектеседі. Бірақ тәжірибе өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлауды жоймайды. Адам үйреншікті операцияны сенімді орындап, сонымен бірге оны қандай жағдайда орындауға болатынын қате түсінуі мүмкін: техникалық қызмет көрсетуді газ қауіпті жұмыстан ажыратпау, ауызша тапсырманы белгіленген тәртіп деп қабылдау, басқа жабдықтың режимін қолдану. Сондықтан оқыту есте сақтауды ғана емес, әрекетті талаппен, жағдайлармен және өз рөлімен байланыстыру қабілетін де тексереді.
Бұл сабақ қауіпті өндірістік объектілерде жұмыстар орындайтын жұмыскерлерге: операторларға, слесарьларға және газ шаруашылығының басқа жұмысшыларына арналған. Ол басшыны, маманды немесе инженерлік-техникалық жұмыскерді даярлау бағдарламасы болып табылмайды. Лауазым, атқарылатын функциялардың сипаты және қажетті даярлау түрлері сіздің жұмысыңызға қарай айқындалады. Өз қалауыңызбен қысқалау бағдарламаны дербес таңдауға болмайды.
Бұл сабақта өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша даярлау, кәсіптік оқыту, жұмыс берушідегі білімді тексеру мен нұсқама, сондай-ақ нақты жұмыстарды ұйымдастырушылық ресімдеу ажыратылады. Олар әртүрлі сұрақтарға жауап береді. Даярлау талаптарды білуге көмектеседі. Кәсіптік оқыту мамандықпен байланысты. Жұмыс беруші өз объектісіне қатысты қажетті іс-қимылдарды қамтамасыз етеді. Рұқсат-наряд белгілі бір жұмысты ұйымдастыруға қатысты. Бір кезеңдегі жетістік қалған кезеңдерді жай формалдылыққа айналдырмайды.
Төмендегі оқу жағдайлары ойдан құрастырылған. Оларда тыңдаушының, оқытуды ұйымдастырушының және жұмыс берушінің шешімдері талданады. Өз бетінше пайымдауға арналған сұрақтардың мысалдары ресми емтихан билеттері болып табылмайды және олармен сәйкес келуге уәде бермейді.
Құқықтық негіз және ұйымдастыруға жауапты тұлға
„Азаматтық қорғау туралы“ Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі № 188-V Заңының 79-бабының 1-тармағы қауіпті өндірістік объектілер жұмыскерлерін даярлауды және қайта даярлауды қамтамасыз етуді пайдаланушы ұйымдардың басшыларына жүктейді. Жұмысқа тартылатын аттестатталған, жобалау және өзге де ұйымдар үшін бұл — олардың басшыларының міндеті. Мердігер жұмыскері объектіде уақытша жүргендіктен ғана оқыту жүйесінен тыс қалмайды.
79-баптың сол тармағында: «Даярлау, қайта даярлау оқытуды жүргізу және білімін кейіннен тексеру (емтихандар) арқылы жүзеге асырылады» деп белгіленген. Мұнда реттілік бар: алдымен оқыту, содан кейін тексеру. „Тәжірибеңіз бар, сондықтан нәтижеге бірден қол қойыңыз“ деген ұсыныс осы құрылымға сәйкес келмейді. Материалдың бір бөлігін білу заңда көзделген ұйымдастырылған рәсімді алмастырмайды.
79-баптың 2-тармағы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында даярлау және қайта даярлау құқығын беретін аттестат болған кезде қауіпті өндірістік объектінің оқу орталығын немесе оқу ұйымын көрсетеді. Демек, платформаның атауы, бейнежазбалардың не ыңғайлы электрондық кабинеттің болуы өздігінен ұйымның мәртебесін растамайды. Материалдар теориялық дайындық үшін пайдаланылуы мүмкін, алайда тиісті оқыту мен емтихан туралы мәселе оларды ұйымдастыруға қойылатын талаптар бойынша шешіледі.
Тәртіпті Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшыларды, мамандар мен жұмыскерлерді даярлау, қайта даярлау және білімін тексеру қағидалары нақтылайды. Бұдан әрі — № 332 Қағидалар. 2-тармақтың 1) тармақшасында оқу ұйымы тиісті құқыққа аттестатталуы арқылы айқындалған. Жұмысшы үшін бұл оқытуды ұйымдастырушы сілтемені кім жібергенінен болжанбай, нақты айқындалуға тиіс дегенді білдіреді.
Оқытуға саналы қатысу практикасы — даярлауды кім жүргізетінін, қандай бағдарлама қолданылатынын, емтихан қашан болатынын және нәтижелер қалай ресімделетінін жұмыс берушіден алдын ала анықтау. Бұл тыңдаушыдан талап етілетін жаңа міндетті анықтамалар тізімі емес. Бұл сабақ аяқталғаннан кейін ұйымдастырушы қамтамасыз еткен нәтижеден басқа нәтижеге сеніп жүргеніңізді кеш анықтамаудың тәсілі.
Жұмысшылар мен инженерлік-техникалық жұмыскерлер: бағдарламалары әртүрлі
№ 332 Қағидалардың 7-тармағының 1) тармақшасы қауіпті өндірістік объектілердегі жұмыстарды орындайтын жұмыскерлер үшін: «ұзақтығы кемінде он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, жыл сайын» деп белгілейді. Дәл осы санат пен кезеңділік „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 4-тармағының 1) тармақшасында да көзделген. Жыл сайынғы кезеңділік тиісті санатты даярлауға, ал ең аз ұзақтық бағдарлама бойынша алдын ала оқытуға қатысты.
№ 332 Қағидалардың 7-тармағының 2) тармақшасында басшылар, мамандар мен инженерлік-техникалық жұмыскерлер үшін кемінде қырық сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, үш жылда бір рет оқыту белгіленген. Әртүрлі нормалардың бөліктерінен ыңғайлы нұсқа құрастыруға болмайды: жұмысшының он сағаттық бағдарламасын, маманның кезеңділігін алып, мұны жеткілікті даярлау деп атауға болмайды. Санат шарты ұзақтық пен кезеңділіктен ажырамайды.
„Мен ауысымда аға болып істеймін“ деген сөз функцияларды талдамай, қолданылатын санатты айқындауға мүмкіндік бермейді. Әртүрлі ұйымдарда ауызекі тілдегі ұқсас атаулар әртүрлі міндеттерді білдіреді. Мәселе жұмыстың күрделілігін өзіңіз бағалауыңызбен емес, нақты міндеттер мен белгіленген лауазым бойынша шешіледі. Осы курс жұмысшыларға арнап әзірленген және басшының немесе маманның бағдарламасын қамтитынын мәлімдемейді.
№ 332 Қағидалардың 7-тармағы оның 2) тармақшасында көрсетілген адамдарға үлгілік бағдарлама бойынша өз бетінше оқуға бөлек мүмкіндік береді. Өздігінен оқу ыңғайлы екен деген себеппен бұл ережені 1) тармақшаға жататын жұмысшыларға қолдануға болмайды. Бұған қоса, өз бетінше зерделеу мен заңда көзделген білімді тексеруді ресімдеу — әртүрлі мәселелер. Материалды зерделеу құқығы өз нәтижеңізге өзіңіз қол қою құқығын білдірмейді.
Курс мәтінінің көлемі де сағаттарды заңдық тұрғыдан өлшеу құралы емес. Сабақтардың, беттердің немесе дұрыс жауап берілген сұрақтардың саны 7-тармақтағы бағдарламаның ең аз ұзақтығын өзгертпейді. Жұмыскер „мен жылдам оқимын“ деген пайыммен белгіленген оқытуды қысқартпайды. Ұйымдастырушы бағдарлама мен оқу процесін құрады, ал тыңдаушы оларға белгіленген тәртіппен қатысады.
Қауіпсіздік бойынша даярлау мамандық бермейді
№ 332 Қағидалардың 6-тармағы тікелей: «Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлау, қайта даярлау және емтихандарды тапсыру мамандықтар бойынша білім мен дағдыларды беруге бағытталмаған» деп белгілейді. Тармақтың жалғасында тиісті мамандықтар бойынша оқыту мамандандырылған білім беру ұйымдарына жатқызылған. Бұл шекара кәсіптік тәжірибесі жоқ тыңдаушы үшін әсіресе маңызды.
Белгілі бір операцияның газ қаупі бар екенін білу оны жабдықта орындауды үйретпейді. Ұйымның міндеттерін білу сізді газ қызметінің басшысы етпейді. Қорғаныстарды талдау автоматика жөндеуге біліктілік бермейді. Өнеркәсіптік қауіпсіздік бағдарламасы өз мамандығы бойынша жұмыс істейтін жұмыскерге қажет, бірақ мамандықтың өзін алмастырмайды. Әйтпесе талаптарды білуді растайтын құжат газбен кез келген техникалық жұмыс істеуге рұқсат ретінде пайдаланылар еді.
Тәжірибелі жұмыскер үшін де осы шекара қолданылады. Кәсіптік шеберлік қауіпсіздік бойынша міндетті даярлаудан өтпеуге мүмкіндік бермейді. Керісінше де солай: даярлаудан сәтті өту тапсырылатын операциялар аясын автоматты түрде кеңейтпейді. Егер слесарь өлшеу құралдарына қойылатын талаптарды білсе, бұл № 673 бұйрықпен бекітілген Газбен жабдықтау жүйелері объектілерінің қауіпсіздігі жөніндегі талаптардың 339-тармағындағы арнайы оқытылған персонал туралы шарттың орындалғанын әлі дәлелдемейді.
Алмастырудың практикалық белгісі — „осы сабақтардан кейін кез келген газ жабдығымен жұмыс істей аласыз“ деген уәде. Мұндай сөйлемде мамандық, объект, нақты функциялар мен қажетті ұйымдастыру шарттары аталмаған. Осы курс мұндай нәтижеге уәде бермейді. Оның міндеті — жұмысшы рөліңіздегі талаптарды дұрыс түсінуге қажетті теориялық негізді даярлау.
Салалық курс үлгілік бағдарламамен қалай байланысты
№ 332 Қағидалардың 4-тармағы оқу ұйымдарының оқу жоспары мен бағдарламаларын 1-қосымшадағы үлгілік бағдарламаны ескере отырып әзірлеуін және оларды оқу ұйымы басшысының бекітуін көздейді. 16 және 17-тармақтар даярлау мазмұнын саланың ерекшелігімен және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы заңнамамен байланыстырады. Сондықтан бағдарлама кез келген қызметке бірдей келетін жалпы пайымдаулар жиынтығы болып қалмауға тиіс.
№ 332 Қағидалардың 1-қосымшасында 5-модульдің 21-тақырыбы Газбен жабдықтау жүйелері объектілерінің қауіпсіздігі жөніндегі талаптарға арналған. Тақырыптарға берілген ескертпеде: «тақырыптар даярлықтан, қайта даярлықтан өтетін басшылар, мамандар дәне жұмыскерлердің нақты санаттарының қызмет бағытын ескере отырып ашылады» делінген. Дәл сондықтан бұл курс газ шаруашылығының жұмысшыларына арналған және оларға қатысты объектілер мен жағдайларды егжей-тегжейлі қарастырады.
Үлгілік бағдарлама модулінің нөмірі мен біздің курстың оқу модулінің нөмірі әртүрлі құрылымды білдіреді. Үлгілік бағдарламаның тақырыбы мазмұнды әзірлеудің нормативтік бағдары болып табылады. Курстың оқу модульдері газ шаруашылығын меңгеру ретін құрады: құқық және ұйымдастыру, сыртқы объектілер, сұйытылған газ, газ пайдаланатын қондырғылар, газ қауіпті жұмыстар және авариялар. „Модуль“ сөзінің сәйкес келуі құрылымдарды бірдей етпейді.
№ 332 Қағидалардың 18-тармағы дәрістік және демонстрациялық материалдарды, сондай-ақ қажет болғанда тренингтер, тақырыптық ойындар және тренажерларда дағдыларды игеру түріндегі практикалық сабақтарды өткізу мүмкіндігін көздейді. Бұл операцияның сипаттамасын оқуды оны практика жүзінде меңгеру деп санауға негіз болмайды. Жағдайды талдау шешімді түсіндіреді; практикалық даярлау мен нақты жабдықтағы жұмысты бөлек ұйымдастыру қажет.
Тыңдаушыға әр тақырыпты өз қызметімен байланыстыру пайдалы. Қазандық операторына пайдалану шарттары мен қорғаныстардың рөлін; слесарьға техникалық қызмет көрсету мен жөндеу шекараларын; сұйытылған газ объектісінің жұмысшысына өз технологиялық учаскесінің ерекшеліктерін көру маңызды. Бұл ретте қазіргі тар функция өз санатына арналған бағдарлама қарастыратын іргелес қауіптерді елемеуге құқық бермейді.
Оқыту кестесі: ұйым не істейді және тыңдаушыға не қажет
№ 332 Қағидалардың 9-тармағы заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің жыл сайын даярлау, қайта даярлау және емтихан кестелерін жасауын көздейді. Кестені ұйым басшысы бекітеді. Басшылар емтихан тапсыруды ұйымдастыруды және өткізуді бекітілген кестеге сәйкес қамтамасыз етеді. Жұмысшыға осы жүйеге қатысудың орнына өзіне күнді дербес белгілеу ұсынылмайды.
Сол 9-тармақ адамдарды оқу басталғанға дейін 30 күнтізбелік күн бұрын кестемен жазбаша таныстыруды белгілейді. Бұл шарт процесті ұйымдастыруға қатысты. Ол алдын ала белгілі оқу тәртібін „бүгін шұғыл тесттен өтіңіз“ деген кездейсоқ хабарламадан ажыратуға мүмкіндік береді. Егер жұмыскерде даярлау туралы түсінікті мәлімет болмаса, ол оны оқытуды ұйымдастыруға жауаптылардан нақтылайды; мұндай сұрақ оқудан бас тарту болып табылмайды.
Жұмысқа жаңадан қабылданған жұмыскерлер үшін 9-тармақ тағайындалған күннен бастап бір айдан кешіктірмей даярлаудан, қайта даярлаудан және емтихан тапсырудан өтуді көздейді. Осы мерзімді емтиханға дейін газбен кез келген жұмысты орындауға арналған әмбебап рұқсат деп түсіндіруге болмайды. Тармақ даярлауды ұйымдастыру мерзімін реттейді, ал дербес жұмыс істеудің және нақты операцияның шарттары бөлек қамтамасыз етілуге тиіс. Әсіресе арнайы оқытуды, нұсқаманы немесе рұқсат-нарядты сонымен алмастыру дұрыс емес.
„Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 6-тармағы да білімді тексеруді ұйымдастыруды бекітілген кестелермен және жұмыскерлерді таныстырумен байланыстырады. Екі тарапқа да түсінікті болуы маңызды: ұйым процесті қамтамасыз етеді, тыңдаушы қандай бағдарлама мен тексеруге даярланып жатқанын түсінеді. Жеке күнтізбеге жазу пайдалы практика болуы мүмкін, бірақ ол Қағидаларда көзделген бекітілген кесте мен жазбаша таныстыруды алмастырмайды.
Жұмысшыға арналған оқу қорытындысы: оқу ұйымының іс қағаздарын жүргізушісіне айналу қажет емес, бірақ емтихан күніне жай сыбыс сияқты қарауға болмайды. Сіз процеске қалай қатысатыныңызды түсініп, түсініксіз мәселелерді жұмыс берушіде оқытуды ұйымдастыратын адамға уақтылы хабарлауға тиіссіз. Нақты ішкі хабарлау арнасын ұйым айқындайды, ал осы сабақ оны белгілемейді.
Қайта даярлау: жыл сайынғы цикл неге барлық жағдайды қамтымайды
№ 332 Қағидалардың 8-тармағы „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 5-тармағына сілтейді. Онда аталған жағдайларда он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытылып, қайта даярлаудан өту көзделген. Мұндағы қисын бөлек: негіз ретінде тек кезекті жыл сайынғы мерзімнің жақындауы емес, талаптардың, функциялардың немесе жағдайлардың өзгеруі алынады.
79-баптың 5-тармағының 1) тармақшасы өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын белгілейтін нормативтік актілердің және оларға өзгерістердің немесе толықтырулардың қолданысқа енгізілуіне қатысты. Сондықтан бұрынғы тәртіп бойынша жұмыс тәжірибесі өзгерген талаптарды білуді дәлелдемейді. Нормативтік даярлау үйреншікті жауаптарды сақтау үшін емес, қолданыстағы жағдайларға сәйкес болу үшін қажет.
Сол тармақтың 2) тармақшасы, егер жаңа міндеттер қосымша білімді талап етсе, тағайындауға немесе ауыстыруға қатысты. Қосымша білім туралы шартты алып тастауға болмайды. Жұмыс орны атауындағы кез келген өзгеріс бірдей түсіндірілмейді; іс жүзінде қандай функциялар пайда болғанын және олар нені білуді талап ететінін айқындау керек. Жабдықтың түсі немесе өндірушісі таныс болғандықтан ғана жұмыскер даярлауды қажетсіз деп жарияламайды.
79-баптың 5-тармағының 3) және 4) тармақшалары өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзылуын, жаңа жабдықты пайдалануға беруді және жаңа технологиялық процестерді енгізуді атайды. 5) тармақша білімнің жеткіліксіздігі анықталған кезде уәкілетті орган ведомствосының немесе оның аумақтық бөлімшелерінің талабын көздейді. Сабақ бұл тізбеге өз негіздерін қоспайды және емтиханның жақында тапсырылғанына сілтеп, аталған негіздерді жоймайды.
Мысал: жұмысшы бұрынғы учаскеге арналған даярлаудан өтті, содан кейін басқа технологиялық процесте міндеттер алды. „Әлі бір жыл өткен жоқ“ деген сөйлем тек уақыт туралы сұраққа жауап береді, бірақ қосымша білім туралы сұраққа жауап бермейді. Ұйымдастырушымен дұрыс талқылау функциялар өзгерісінен және 79-баптың негіздерінен басталады. Бұл жұмысшының курс тағайындау туралы дербес шешімі емес, белгіленген процеске мазмұнды қатысуы.
Күндізгі және қашықтықтан оқыту нысандары
№ 332 Қағидалардың 10-тармағы оқу ұйымының даярлауды, қайта даярлауды және емтихандарды күндізгі немесе қашықтықтан оқыту нысандарында өткізуін көздейді. Демек, қашықтық форматы өздігінен даярлауды тиісті емес етпейді. Бірақ интернеттегі мәтіндерге қолжетімділік те қашықтықтан оқыту мен емтиханға қойылатын барлық талаптардың орындалғанын өздігінен растамайды.
№ 332 Қағидалардың 14-тармағы қашықтықтан оқытуды ақпараттық платформа арқылы өзара іс-қимыл режиміндегі желілік технологиямен және Қағидалар талаптарының сақталуымен байланыстырады. Ол оқу процесін ұйымдастыру жағдайларын және қатысушылар бейнеленетін екіжақты байланысты көздейді. Осы сабақ платформаны техникалық баптауды қарастырмайды және кез келген өз бетінше оқу автоматты түрде осы тәртіпке сәйкес келеді деп мәлімдемейді.
Тестілеуге арналған бағдарламалық қамтамасыз ету үшін 15-тармақ емтихан тапсырушының жеке деректері мен жеке нөмірін енгізгеннен кейін қолжетімділікті, нұсқаларды араластыруды, бір тестте сұрақтардың қайталанбауын, таймерді және нәтижесі бар хаттаманы шығаруды көздейді. Мұнда талаптардың мақсатын көру маңызды: емтихан жалпы беттегі кімге тиесілі екені белгісіз әрекет емес, нақты адамның білімін ұйымдастырылған түрде тексеру болуға тиіс.
Тыңдаушы жағынан белгіленген нысанда қатысу мүмкіндігін алдын ала тексерген жөн: қосылу тәртібін түсінесіз бе, техникалық ақау туралы кімге хабарлау керек, емтиханның аяқталуы қалай расталады. Бұл — қатысуға практикалық даярлық. Ол интерфейс ыңғайсыздығына байланысты емтихан қағидаларын бұзуға немесе тіркелмеген әрекетті сәтті тапсырылған емтихан деп санауға құқық бермейді.
Ақау болғанда „мен бәрібір дұрыс жауап берер едім“ деген сөзбен нәтижені өз бетіңізше толықтыруға болмайды. Нақты техникалық мәселе мен білімді тексеру қорытындысы — әртүрлі мәліметтер. Олар белгіленген тәртіппен шешу үшін ұйымдастырушыға беріледі. Сабақ әрекеттерді жоюдың, уақытты ұзартудың немесе жауаптарды қалпына келтірудің өз тәртібін белгілемейді, өйткені мұндай шешімдерді емтиханды көзделген түрде ұйымдастырудың орнына ойдан шығаруға болмайды.
Емтихан сұрақтары, уақыт және комиссия
№ 332 Қағидалардың 19-тармағы емтихан сұрақтарын оқу ұйымының әзірлеуін және оның басшысының бекітуін көздейді. Он сағаттық бағдарлама бойынша емтихан үшін кемінде алпыс тест сұрағы, қырық сағаттық бағдарлама үшін кемінде жүз сұрақ белгіленген. Сұраққа жауап нұсқалары кемінде төртеу және алтыдан аспауға тиіс, дұрыс жауап — біреу. Бұл талаптар Қағидалар бойынша ұйымдастырылатын емтиханға қатысты.
Сол 19-тармақ орындау уақытын белгілейді: он сағаттық бағдарлама үшін тоқсан минут және қырық сағаттық бағдарлама үшін жүз жиырма минут. Ол тест сұрақтарын жыл сайын жалпы санының кемінде он пайызына жаңартуды көздейді. Жұмыскер үшін мәні жауаптың орташа жылдамдығын есептеуде емес, форматты түсінуде: емтиханның белгілі бір көлемі, уақыт шектеуі және бекітілген мазмұны бар.
№ 332 Қағидалардың 20-тармағы оқу ұйымының бұйрығымен тұрақты жұмыс істейтін емтихан комиссиясын — ТЖЕК құруды көздейді. Оның құрамында осы тармақта көрсетілген мамандардан кемінде үш адам болады. Комиссия жұмысы туралы ережені оқу ұйымы әзірлейді және оның басшысы бекітеді. Оқу кабинетінде тесттен өз бетімен өту мұндай комиссия алдында емтихан өткізілгенін әлі растамайды.
Жазбаша нысан кезінде 19-тармақ емтихан жұмыстарын берілген сәйкестендіру нөмірлерімен, авторын ашатын шартты белгілері жоқ парақтарда орындауды талап етеді. Аяқталғаннан кейін жұмыстар ТЖЕК мүшелеріне беріледі және емтихан күні тексеріледі. Егжей-тегжейлі ұйымдастыру іс-қимылдарын оқу ұйымы түсіндіреді. Тыңдаушы үшін кез келген параққа өзіне ыңғайлы тәсілмен қол қою әдетімен алмастырмай, жарияланған тәртіпті сақтау маңызды.
„Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 9-тармағы да құрамы үш адамнан кем комиссияның білімді тексеруіне жол бермейді. Осы бөлікте Заң мен Қағидалар нормалары емтиханды неге „шебер сұрады — мен жауап бердім“ деген жеке әңгімеге айналдыруға болмайтынын түсінуге көмектеседі. Өндірістік әңгіме білімдегі олқылықты анықтай алады, бірақ барлық ресімделуімен бірге белгіленген білімді тексеруді алмастырмайды.
Емтихан тапсырушының мінез-құлқы және шекті деңгейдің мәні
№ 332 Қағидалардың 21-тармағы күндізгі және қашықтықтан емтихан тапсыруға қолданылады. Емтихан кезінде басқа адамдармен сөйлесуге, материалдар алмасуға, қағаз және электрондық тасығыштардағы ақпаратты, байланыс құралдарын пайдалануға және үй-жайдан шығуға жол берілмейді. Бұл шарттар жауап сізге айқын болып көрінсе де немесе көршіңіз терминді ғана растауды сұраса да қолданылады. Басқа адамның көмегі тексерудің мәнін жояды.
Алдын ала даярлану мен емтихан кезінде көмек іздеу — әртүрлі әрекеттер. Басталғанға дейін түсініксіз нормаларды талдау, шарттарды салыстыру және шешімді түсіндіруге жаттығу пайдалы. Емтихан кезінде 21-тармақтың шектеулері сақталады. Қасында телефонның болуы немесе оқу материалының ашық тұруы қашықтықтан оқыту нысанына байланысты жауап берудің рұқсат етілген тәсіліне айналмайды.
22-тармақта: «Дұрыс жауаптардың шекті деңгейі тапсырмадағы сұрақтардың жалпы санының 70 (жетпіс) пайызын және одан астамын құрайды, осы деңгейге жеткен жағдайда емтихан тапсырылған болып есептеледі» деп белгіленген. Нәтиже белгіленген шекті деңгейден төмен болса, емтихан тапсырылмаған болып есептеледі. Бұл шек нормативтік емтиханға қатысты. Ол өндірісте қалған талаптарды білмеуге немесе қауіпті операцияны ықтималдыққа негізделген сеніммен орындауға болады дегенді білдірмейді.
Нақты жұмыс үшін белгілі бір қате шешуші болуы мүмкін. Егер адам жалпы терминдерді білсе, бірақ іске қосу шарттарын немесе жөндеуге жол берілуін шатастырса, жоғары жалпы нәтиже қате әрекетті қауіпсіз етпейді. Сондықтан оқытудан кейін қателерді талдау тек жалпы көрсеткіш үшін емес, мазмұны бойынша қажет. Бұл — оқу қағидаты: шарт пен әрекет арасындағы нақты қай байланыс дұрыс түсінілмегенін анықтау.
№ 332 Қағидалардың 23-тармағы емтихан өткен күні дұрыс жауаптар санымен және әр сұрақ бойынша нақты нәтижелермен қорытындыларды беруді көздейді. Нәтиже олқылықтарды нақты көруге көмектеседі. Жұмысшыға терминдегі қатені, норманың ескерілмеген шартын және рөлдердің дұрыс бөлінбеуін ажырату пайдалы: қорытынды бағалауда олардың бәрі қате жауап болып көрінгенімен, себептері әртүрлі.
Хаттама мен куәлік: әртүрлі құжаттар
№ 332 Қағидалардың 24-тармағы нәтижені хаттамамен ресімдеуді белгілейді. Қағаз нысаны екі данада немесе көрсетілген талаптарға сәйкес электрондық цифрлық қолтаңбамен куәландырылған электрондық құжат көзделген. Хаттамаға емтихан тапсырылған күні төраға не оны алмастыратын тұлға және ТЖЕК-тің барлық мүшелері қол қояды. „Тест аяқталды“ деген хабарламаның болуы осы әрекеттердің бәрін сипаттамайды.
24-тармақ бойынша бір дана білім алушының жұмыс орны бойынша ұйымға жіберіледі және кезекті емтихан тапсырғанға дейін сақталады, екіншісі оқу ұйымында сақталады. Он сағаттық бағдарлама бойынша білім алушы үшін сақтау мерзімі кемінде бір жыл, қырық сағаттық бағдарлама үшін кемінде үш жыл болып белгіленген. Бұлар — көрсетілген жағдайдағы хаттамаларды сақтау мерзімдері; оларды курстың кез келген құжатының әмбебап жарамдылық мерзімі деп жариялауға болмайды.
Куәлік беруді № 332 Қағидалардың 25-тармағы реттейді. Оң нәтиже болғанда оқу ұйымы оны қағаз жеткізгіште немесе көзделген электрондық нысанда бес күнтізбелік күннен кешіктірмей ресімдейді. Қол қою, қағаз нысанын куәландыру және электрондық нысанды қолдану да 25-тармақта сипатталған. Демек, тек 19–24-тармақтарды көрсету емтихан мен хаттаманы сипаттайды, бірақ куәлік берудің бөлек нормасын қамтымайды.
№ 332 Қағидалардың 26-тармағы куәлікті белгіленген нысанның беттері аяқталғанға дейін пайдалануды және иесі жұмыс орнын ауыстырған кезде ауыстыруды көздейді. „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 13-тармағына сәйкес куәлік онда көрсетілген мерзімдер кезеңінде Қазақстан Республикасының аумағында жарамды. Құжаттың сыртқы көрінісінен, платформаға қол жеткізу күнінен немесе хаттаманы сақтау ұзақтығынан өз бетіңізше басқа мерзім шығарудың қажеті жоқ.
Өз нәтижесін тексергенде тыңдаушы нақты не алғанын түсінгені пайдалы: курс ішіндегі оқу нәтижесі ме, нормативтік емтихан хаттамасы ма, әлде белгіленген тәртіптегі куәлік пе. Бұл артық қағаз жинау туралы өтініш емес, құжаттардың нені білдіретінін ажырату. Ыңғайлы болсын деп әртүрлі атауларды өзара алмастыруға болмайды: құжат газбен жұмыс істеудің барлық ықтимал шарттарын емес, белгілі бір әрекетті растайды.
Егер емтихан тапсырылмаса
№ 332 Қағидалардың 27-тармағы емтиханнан өтпеген адамдар үшін тапсырған күннен бастап бір ай ішінде қайта тапсыруды көздейді. „Азаматтық қорғау туралы“ Заңның 79-бабының 14-тармағы да қайта тексеру мерзімін бір айдан кешіктірмей деп көрсетеді. Қанағаттанарлықсыз нәтижеден кейінгі келесі қадам — сәтсіз әрекеттің атауын өзгерту емес, ұйымдастырылған қайта тексеру.
79-баптың 15-тармағы: «Емтиханды тапсырмаған адамдар жұмысқа жiберiлмейдi» деп белгілейді. Оны „бұл тек формалды сұрақ еді“ немесе „ауысымда алмастыратын ешкім жоқ“ деген сөздермен айналып өтуге болмайды. Ұйымдастырушылық қиындықтар теріс нәтижені оң нәтижеге айналдырмайды. Жұмыскер өзіне жұмыс істеуге өзі рұқсат беру құқығын иеленбейді.
79-баптың 16-тармағы мерзімі өткен куәліктері бар адамдарға бөлек қатысты: олар жұмысқа жіберілгеннен кейін бір ай ішінде емтихан тапсыруға тиіс. Бұл — дербес ереже. Оны 15-тармақтағы емтихан тапсырмағандарға арналған тыйыммен араластыруға немесе қажетті шарттарды анықтамай кез келген операцияны жалғастыруға берілген жалпы рұқсат ретінде пайдалануға болмайды. Сабақ әр нақты жағдайда жұмысқа жіберу рәсімін жұмыс берушінің орнына белгілемейді.
Қайта тапсыруға даярлану үшін қателердің себептерін талдау пайдалы. Егер норманың кімге арналғанын дұрыс анықтамасаңыз, оны жұмыстарды ұйымдастыру мәнмәтінімен бірге қайта оқыңыз. Егер шартты өткізіп алсаңыз, толық байланысты қалпына келтіріңіз: объект — жай-күй — әрекет — орындаушы. Құжаттарды шатастырсаңыз, өзіңіз үшін олардың мақсатының қысқа схемасын жасаңыз. Бұлар — оқу тәсілдері, № 332 Қағидалар белгілеген міндетті әдістеме емес.
Курстың қорытынды тесті және нормативтік емтихан
Бұл курста бөлек қорытынды аттестаттау көзделген: қырық сұрақ, өту балы 75, прокторинг. Бұл — оқу өнімінің параметрлері, № 332 Қағидалардың 19-тармағынан немесе 22-тармағынан дәйексөз де, олардың мазмұндамасы да емес. Олар курсты меңгеруді ішкі тексеруді ұйымдастыруға мүмкіндік береді, бірақ он сағаттық бағдарлама бойынша нормативтік емтиханның шарттары ретінде ұсынылмауға тиіс.
Айырмашылық мазмұнды. № 332 Қағидалардың 19-тармағы бойынша мұндай емтихан үшін кемінде алпыс сұрақ қажет; 22-тармақ бойынша нормативтік шекті деңгей жетпіс пайызды құрайды. Сондықтан ішкі өту балы тексерудің өзгеше көлемін өтемейді және комиссия, хаттама мен куәлік тәртібінің сақталуын дәлелдемейді. Прокторинг те өздігінен бұл шарттарды алмастырмайды.
Егер тыңдаушы қорытынды тесттен сәтті өтсе, дұрыс тұжырым — ол осы курстың белгіленген шартын орындады. Дұрыс емес тұжырым — ол № 332 Қағидалар бойынша емтиханды автоматты түрде тапсырды және барлық газ жұмыстарына жіберілді. Оқу нәтижесіне оқыту мен тексеруді іс жүзінде ұйымдастыру қамтамасыз етпеген заңдық маңыз беруге болмайды.
Бұл ажырату тыңдаушыны да, жұмыс берушіні де қорғайды. Тыңдаушы келесі қадамдарды түсінеді, ал жұмыс беруші көзделген растаудың орнына ыңғайлы цифрлық көрсеткішті қабылдамайды. Курсты оқу ұйымының бағдарламасында пайдаланған кезде оның мәртебесі, бағдарламасы, емтиханы мен құжаттары қолданылатын талаптарға сәйкес келуге тиіс. Осы мәтін өздігінен ұйымның мұндай сәйкестігін куәландырмайды.
Жағдай: тәжірибелі слесарь бірден емтихан тапсыруды сұрайды
Слесарь газ жабдығына бұрыннан қызмет көрсетеді және ұйымдастырушыға: „Материал таныс, маған тек қорытынды тексеруді белгілеңіз“ деп ұсынады. Санаттан бастайық. Егер ол қауіпті өндірістік объектіде жұмыстар орындайтын жұмыскерлерге жатса, № 332 Қағидалардың 7-тармағының 1) тармақшасы қолданылады: кемінде он сағат алдын ала оқытылып, жыл сайын даярлау. Бұл нормада еңбек өтілі алдын ала оқытуды жою негізі ретінде аталмаған.
Содан кейін кәсіптік біліктілікті өнеркәсіптік қауіпсіздіктен ажыратайық. Слесарь жөндеуді жақсы орындай алады, бірақ оған қолданыстағы талаптар мен жұмыстарды ұйымдастыру шарттарын білу қажет. Оқыту пәні оның құралды қолдана алатынымен шектелмейді. № 332 Қағидалардың 6-тармағы дәл осы нәтижелерді араластырмауға көмектеседі.
Соңында пайдалы әрекетті айқындайық. Тәжірибені мазмұнды сұрақтарға пайдалануға болады: қандай нормалар өзгерді, қандай шарттар жиі ескерілмейді, таныс ерекшеліктің шекарасы қандай. Осылайша оқыту нақты мазмұнға ие болады. Бірақ жұмыскер өз шешімімен бағдарламаны қысқартпайды және белгіленген процестен өтуді сенімділігін көрсетумен алмастырмайды.
Жағдай: басқа учаскеге ауыстыру және бұрынғы нәтиже
Жұмысшыны бір технологиялық учаскеден екіншісіне ауыстырады. Ол жақында өткен оқытудың оң нәтижесін көрсетіп: „Құжат жаңа, бұдан басқа ештеңе қажет емес“ дейді. Қате — жеткіліктілік туралы қорытындыны бір ғана күнге қарап жасау. 79-баптың 5-тармағы қайта даярлауды, атап айтқанда, қосымша білімді талап ететін жаңа міндеттермен, сондай-ақ көзделген жағдайларда жаңа жабдықпен және процестермен байланыстырады.
Дұрыс талдау жұмыс мазмұнының өзгеруінен басталады. Қандай операциялар қосылды? Олармен қандай қауіпсіздік талаптары байланысты? Белгіленген тәртіп бойынша қандай даярлау мен тексеру қажет? Бұл мәселелер оқыту мен пайдалануды ұйымдастыруда шешіледі. Жабдықтың сыртқы ұқсастығына ғана қарап, „ештеңе өзгерген жоқ“ деген жауапты өз бетіңізше таңдауға болмайды.
Оқу нәтижесін нақты техникалық әрекетке жіберуден ажырату әсіресе маңызды. Егер жаңа жұмыс өлшеу құралдарына, автоматика мен сигнализацияға қызмет көрсетуге қатысты болса, Талаптардың 339-тармағы Талаптарды білуі тексерілген арнайы оқытылған персоналды көздейді. Газ шаруашылығының жалпы курсы тиісті сабақты оқу фактісінің өзімен бұл шарт орындалды деп жарияламайды.
Жағдай: платформа сертификатын барлық кезеңдердің орнына қабылдау ұсынылады
Оператор сабақтар мен ішкі тестті аяқтады. Оған: „Электрондық нәтижені көрсетіңіз, бірден ауысымға шығуға болады“ деп ұсынады. Алдымен ол нәтиженің нені растайтынын түсінуге тиіс. Егер әңгіме тек курстан өту туралы болса, оны комиссия хаттамасы немесе № 332 Қағидалардың 25-тармағы бойынша оқу ұйымы беретін куәлік деп санауға болмайды. Ұйымдастырылған оқыту мен емтихан туралы нақты мәліметтер қажет.
Содан кейін бөлек өндірістік жағы тексеріледі. Оң емтихан нәтижесі нақты объектідегі нұсқама болып табылмайды. Ол технологиялық регламентпен танысуды, дербес жұмысқа даярлаудың қажетті шарттарын және тапсырылған операцияны ұйымдастыруды алмастырмайды. Мысалы, маусымдық қондырғыларды қосар алдында Талаптардың 272-тармағының 1) тармақшасы қызмет көрсететін персоналдың еңбекті қорғау және Талаптар бойынша білімін тексеруді және оған нұсқама беруді көздейді. Мұны ішкі тестке сілтеме жасап алып тастауға болмайды.
Оқу жағдайының қорытындысы — қашықтық материалдарының құндылығы туралы дау емес, олардың рөлін дәл айқындау. Теория қажет және пайдалы; оған басқа нәтижелердің бәрін телу ғана қате. Жұмыскер жұмыс берушіге нақты қай кезеңнен өткенін хабарлап, одан әрі даярлаудың белгіленген тәртібімен әрекет етуі керек. Осы курс қажетті кезеңдерсіз жұмысқа жіберуге уәде бермейді.
Білім жұмысқа ауысуы үшін қалай оқу керек
Норманы талдағанда алдымен оның кімге арналғанын атаңыз. Мысалы, кестені ұйым жасайды, сұрақтарды оқу ұйымы әзірлейді, емтихандағы шектеулерді емтихан тапсырушы сақтайды. Егер адресат аталмаса, жауап оңай мағынасыз „қамтамасыз ету керек“ дегенге айналады. Нақты жұмыста мұндай жалпылау кім әрекет етуге тиіс екенін және сізден не талап етілетінін жасырады.
Содан кейін шартты атаңыз: жұмысшы ма, маман ба, оқыту ма, қайта даярлау ма, он сағаттық па, қырық сағаттық бағдарлама ма, ішкі тест пе, нормативтік емтихан ба. Тек осыдан кейін санды немесе мерзімді атаңыз. Бұл оқу практикасы жекелеген шамаларды механикалық есте сақтаудан қорғайды. Сіз бір санаттың кезеңділігін екіншісіне, құжатты сақтау мерзімін оның жарамдылық мерзіміне көшірмейсіз.
Осыдан кейін салдарын өз сөзіңізбен түсіндіріңіз. Егер жауап тек тармақ нөмірінен тұрса, оған қайшы келетін өндірістік репликаны талдай алатыныңызды тексеріңіз. Мысалы: „Платформадағы жоғары балл куәлікті алмастырады“. Оны теріске шығару үшін № 332 Қағидалардың бар екенін ғана есте сақтау жеткіліксіз, курстық тексерудің, хаттаманың және куәліктің айырмасын түсіну қажет.
Соңында әлі талданбаған мәселені белгілеңіз. „Функцияларды нақтыламай, қолданылатын бағдарламаны айқындай алмаймын“ деген адал тұжырым еркін таңдаудан жақсы. Ол оқытудан босатпайды; мәселені тиісті ұйымдастырушыға бағыттауға көмектеседі. Өндірісте білімнің шекарасы жабдықпен тәжірибе жасауға емес, белгіленген тәртіпті анықтауға әкелуге тиіс.
Осы курс нәтижесінің шекарасы
Курс теориялық дайындық болып табылады. Ол оқу ұйымында емтихан комиссиясы алдында оқыту мен емтиханды, № 332 Қағидалардың 19–24-тармақтары бойынша хаттаманы және 25-тармақ бойынша куәлікті ресімдеуді алмастырмайды. Ол ұйымдастырушыда талап етілетін аттестаттың болуын өздігінен растамайды және ішкі қорытынды тестті нормативтік емтиханға айналдырмайды.
Курс жұмыс берушідегі Талаптарды білуді тексеру мен нұсқаманы, оның ішінде 272-тармақтың 1) тармақшасында көзделгендерін, Талаптардың 339-тармағындағы жұмыстарға арналған арнайы даярлау мен білімді тексеруді, тағылымдаманы және газ қауіпті жұмыстарға рұқсат-нарядты алмастырмайды. Тағылымдама мұнда әмбебап мерзім ретінде сипатталмайды: осы сабақ нақты шарттарды белгілемейді. Газ қауіпті жұмыстардың тәртібі 5-модульде қарастырылады.
Бұл курс газбен жұмысқа рұқсат бермейді. Ол сондай-ақ сізді Талаптардың 15-тармағы бойынша қауіпсіз пайдалануға жауапты тұлға етіп тағайындамайды және мамандық бойынша кәсіптік оқытуды алмастырмайды. Оның нәтижесі — пайдалануға кірісуге өз бетіңізше рұқсат емес, кейінгі көзделген іс-қимылдарға қажетті білім және шекараларды түсіну.
Қысқаша түйін
№ 332 Қағидалардың 7-тармағының 1) тармақшасы бойынша жұмысшылар үшін жыл сайын кемінде он сағат алдын ала оқыту көзделген; басшылар, мамандар мен инженерлік-техникалық жұмыскерлер үшін басқа санат қолданылады. Ұйым оқыту мен емтиханды, ал оқу ұйымы көзделген тексеру және ресімдеу тәртібін қамтамасыз етеді. Нормативтік емтихан бойынша сұрақтарды, комиссияны, нәтижені, хаттама мен куәлікті ажырату керек. Курстың ішкі тесті бұл жүйені алмастырмайды. Қайта даярлау әдеттегі жыл сайынғы циклге қарамастан 79-баптың негіздері бойынша талап етілуі мүмкін. Теориялық дайындық мамандық бермейді, өндірістік кезеңдерді алмастырмайды және газбен жұмысқа рұқсат бермейді.