Бұл сабақта биіктіктегі жұмыс — „биік әрі қорқынышты“ деген тұрмыстық сезім емес, заңдық белгі. Соған байланысты наряд-рұқсат, бригада, жұмыстың жауапты басшысы және биіктікте жұмыс істеу кезінде еңбек қауіпсіздігін және оны қорғауды қамтамасыз ету қағидаларының бүкіл тәртібі керек пе, соны шешеді. Белгілер бар болса, Қағидалар іске қосылады. Белгінің біреуі болмаса, бұл Қағидалар жұмысқа биіктіктегі жұмыс ретінде қолданылмайды. Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жөніндегі жалпы міндеттер жойылмайды: олар Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде тұрады және кез келген жұмыста қолданылады.
Сабақ анықтаманы талдайды. Ол жұмысқа рұқсат бермейді, оқу орталығының куәлігін, медициналық тексеруді, жұмыс берушідегі оқыту мен білімін тексеруді, нұсқамаларды, тағылымдаманы және наряд-рұқсатты алмастырмайды. Курстың қорытындысы бойынша берілетін сертификат теорияны оқығаныңызды растайды. Көтерілуге ол жібермейді.
Анықтама қайдан шығады
Осы жұмыс үшін арнайы қағидаларды еңбек жөніндегі уәкілетті орган шығарады. Еңбек кодексінің 16-бабының 41-9) тармақшасы оның құзыретіне мынаны жатқызады: ол «биіктікте жұмыс істеу кезінде еңбек қауіпсіздігін және оны қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі қағидаларды әзірлейді және бекітеді».
Мұндай Қағидалар Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2022 жылғы 31 наурыздағы № 109 бұйрығымен бекітілген. Қағидалардың 1-тармағы олардың не үшін жазылғанын айтады:
«Осы Биіктікте жұмыс істеу кезінде еңбек қауіпсіздігін және оны қорғауды қамтамасыз ету қағидалары (бұдан әрі - Қағида) Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 16-бабының 41-9) тармақшасына сәйкес әзірленді және биіктікте жұмыс істеу кезінде еңбек қауіпсіздігін және оны қорғауды қамтамасыз ету тәртібін анықтайды.»
Бұдан әрі сабақта нөмірсіз Қағидалар сөзі осы Қағидаларды, № 109 бұйрықты білдіреді. Басқа актілер өз атымен және нөмірімен аталады.
2-тармақ былай ашылады: «Осы Қағидаларда мынадай негізгі ұғымдар пайланылады». Бірінші ұғым — сабақтың өзі.
Анықтаманың мәтіні
Қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасы:
«биіктіктегі жұмыс - жұмысшының орындауы кезінде топырақтың, жабынның немесе жұмыс төсемінің бетінен 1,3 метр және одан астам биіктікте (немесе тереңдікте) және биіктік бойынша ауытқу шекарасынан 2 метрден кем қашықтықта болатын жұмыстар»
Бір сөйлемде «және» жалғаулығымен қосылған екі белгі бар. Екеуі де бір мезгілде орындалуы тиіс. Биіктік бойынша ауытқуға жақындықсыз биіктіктің өзі жеткіліксіз. 1,3 метр және одан астам биіктіксіз (немесе тереңдіксіз) ауытқуға жақындық та жеткіліксіз.
Кесінділерді ретімен бөлейік. Төмендегі әр кесінді — сол фразаның үзіліссіз бөлігі.
«жұмысшының орындауы кезінде» — құрал қайда жатқанына және гайка қайда құлауы мүмкін екеніне емес, жұмысты орындайтын адамға қарайды. Карниздегі құрал өзінен-өзі биіктіктегі жұмысты тудырмайды. Оны жұмысшының орналасуы тудырады.
«биіктікте (немесе тереңдікте)» — жақша тереңдікті биіктікпен бір шекке қояды. Төмен қарай ауытқуды (құдық, шұңқыр, бункер, ойық) Қағидалар сол анықтамамен ескереді. Осы Қағидаларда бөлек „құдықтағы жұмыс қағидасы“ жоқ: адам 1,3 метр және одан астам тереңдікте болып, биіктік бойынша ауытқу шекарасына 2 метрден жақын тұрса, бұл 2-тармақтың 1) тармақшасы бойынша биіктіктегі жұмыс.
«1,3 метр және одан астам» — шек қоса есептеледі. Дәл 1,3 метр бірінші белгіге жетеді. 1,3 метрден аз болса, бірінші белгі орындалмаған. Қағидалар 1,3 метрге „әр жағдайға“ арналған қор қоспайды және 1,3 метрден кіші биіктікті шекке дейін дөңгелектеуге рұқсат бермейді. Тармақта жоқ санды шешімге қоймайды.
«топырақтың, жабынның немесе жұмыс төсемінің бетінен» — үш бет «немесе» арқылы аталған. Есеп ауытқу қай бетке қатысты болса, содан жүргізіледі: топырақтан, жабыннан, жұмыс төсемінен. Қағидалар „әрдайым жерден“ деп те, „әрдайым табанның астындағыдан“ деп те айтпайды.
«және биіктік бойынша ауытқу шекарасынан 2 метрден кем қашықтықта» — екінші белгі. «2 метрден кем» сөздері 2 метрден қысқа қашықтықты білдіреді. Дәл 2 метр «2 метрден кем» сөздерімен қамтылмайды. Қағидалар „алақандай артық-кем“ деген рұқсат бермейді және немен өлшеу керектігін атамайды.
Екі бетті қалай оқу керек: аяқ астындағы тірек және төмендегі бет
Нысандағы дау әрдайым бір фразадан басталады: „мен шатырда тұрмын, демек жабыннан табаныма дейін нөл, бұл биіктік емес“. Мұндай оқу анықтамадан шатырдағы, құрылыс төсеніштеріндегі және люлькадағы бүкіл жұмысты шығарып тастайды. Мәтін ондай құрылмаған.
Беттер «немесе» арқылы тізбеленген. Шатырдағы адам топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам болса, топырақтан биіктікте тұр. Құрылыс төсеніштерінің жұмыс төсеміндегі адам топыраққа немесе төмендегі жабынға дейін 1,3 метр және одан астам болса, сол төменгі беттен биіктікте тұр. Осы сәтте аяқ астындағы төсем — тірек, ауытқудың түбі емес. Ауытқудың түбі — тірек бітсе адам құлайтын бет: топырақ, қабат жабыны, төменгі төсем.
Сыйымдылықтың немесе құдықтың ішіндегі адам ернеуден 1,3 метр және одан астам тереңдікте болса, тереңдікте тұр. «немесе тереңдікте» жақшасы осы үшін тұр.
Қағидалар дененің қай нүктесін алу керектігін белгілемейді: етіктің ұшын, өкшесін, кеуденің ортасын, касканы. Олар рулетканы, лазерді және „адыммен“ өлшеуді атамайды. Мұның бәрі 2-тармақта жоқ. Өлшеу әдістемесінің болмауы қашықтықты „шамамен екі“ деп жариялап, жұмыстан биіктік режимін алуға рұқсат бермейді. Биіктік бойынша ауытқудың шекарасын және оған дейінгі қашықтықты адамдарды жұмысқа жіберетін адам белгілейді және екі белгіні де тексеруге болатындай тіркейді. Мұны наряд-рұқсат пен жұмыс жүргізу жобасы қалай ресімдейтінін бөлек сабақ талдайды. Мұнда бір ереже жеткілікті: өлшемдегі күмәнді „белгі жоқ“ жағына бұрмайды.
Биіктік бойынша ауытқу шекарасының бөлек анықтамасын Қағидалар бермейді. Мәтін бойынша бұл — тірелетін бет бітіп, ауытқу басталатын сызық: шатырдың кесігі, ойықтың жиегі, төсемнің шеті, люльканың борты, құдықтың ернеуі, алаңның үзігі. Ондай сызық 2 метр шегінде болмаса, екінші белгі жоқ.
Екі белгі қарапайым фигураларда
Төменде ойдан шығарылған алаңдар. Ұйым атаулары мен фамилиялар жоқ. Мысалдарда өз биіктіктері мен қашықтықтары жоқ: орынды тек 2-тармақтың 1) тармақшасындағы екі санмен салыстырады. Біріншісі — 1,3 метр және одан астам. Екіншісі — ауытқу шекарасына дейін «2 метрден кем».
Цех шатыры. Топыраққа дейін 1,3 метрден артық. Шатыршы кез келген кесікке және кез келген ойыққа дейінгі қашықтық 2 метрден қысқа болмайтындай тұр. Бірінші белгі бар: ол топырақтан 1,3 метр және одан астам биіктікте. Екіншісі жоқ: қашықтық «2 метрден кем» сөздеріне түспейді. 2-тармақтың 1) тармақшасы осы нүктеде орындалмайды. Осы нүктедегі жұмыс Қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыс емес.
Сол адам кесікке жақындап, 2 метрден жақын тұрады. Екі белгі де бар. Осы сәттен бастап бұл биіктіктегі жұмыс. Жаңа ғана анықтама орындалмағаны жаңа нүктеге созылмайды.
Үлкен жазық шатыр. Адамдар ортадағы желдету шахтасының жанында жұмыс істейді. Шатырдың жиегіне дейін кемінде 2 метр, шахтаның айналасында ойық жоқ. Екінші белгі орындалмаған. Технология адамды парапетке 2 метрден жақын шығаруға мәжбүрлесе, белгі осы шығуда пайда болады. Ол бүкіл шатырға кейіннен жайылып кетпейді және шатырда биіктік ешқашан болмайды деген фразамен жойылмайды.
Құрылыс төсеніштері. Топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам. Жұмысшы төсемнің шетіне 2 метрден жақын тұр, шеттен әрі төсем жоқ. Екі белгі де бар.
Сол төсем, адам кең алаңның ортасында, кез келген шетке және кез келген ойыққа дейін кемінде 2 метр. Екінші белгі орындалмаған. Бұл касканы шешуге рұқсат емес, жиек алыс болғандықтан жалғыз жұмыс істеуге рұқсат емес және жұмыс берушінің басқа міндеттерін жою емес. Бұл тек 2-тармақтың 1) тармақшасы бойынша қорытынды: дәл осы Қағидалардың режимі осы нүктеге қосылмайды. Адам шетке 2 метрден жақын келсе, қосылады. Жұмыстың жауапты басшысы белгі орындалмайтын орталықтағы ыңғайлы нүктеге емес, нақты орын ауыстыруға қарайды.
Цех едені, жабындағы ашық ойық. Төменгі жабынға дейін 1,3 метр және одан астам. Слесарь жоғарғы еденде ойықтың ернеуіне 2 метрден жақын тұр. Жоғарғы еденнен табанына дейін нөл, бірақ төменгі жабыннан ол 1,3 метр және одан астам биіктікте, ал ауытқу шекарасына дейін «2 метрден кем». Екі белгі де бар. Үстімен жүретін және өз ауытқу ернеуі жоқ тұтас төсеммен жабылған ойық бұл суретті алып тастайды: адамның жанында ауытқу шекарасы жоқ.
Тереңдігі 1,3 метр және одан астам шұңқыр. Адам түбінде, қабырғаға 2 метрден жақын. Ол 1,3 метр және одан астам тереңдікте және ауытқу шекарасына 2 метрден жақын. Екі белгі де бар. Екінші адам жоғарыда, жабында, сол шұңқырдың ернеуіне 2 метрден жақын: ол түптен 1,3 метр және одан астам биіктікте және ернеуге 2 метрден жақын. Оның да екі белгісі бар. Үшінші адам жоғарыда ернеуге дейін кемінде 2 метр болатындай тұр, басқа ауытқу жоқ: екінші белгі жоқ.
Тереңдігі 1,3 метрден аз шұңқыр. Түбінде де, ернеуінде де бірінші белгі жоқ: биіктік те, тереңдік те 1,3 метрге жетпейді. 2-тармақтың 1) тармақшасы орындалмайды. Аз тереңдіктен де құлап, жарақат алуға болады. Ол жағдайда еңбек қауіпсіздігі жөніндегі жалпы міндеттер қалады. Бұл жұмысты № 109 қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыс деп атауға болмайды: шек жиналмаған.
Дәліздегі айыр басқыш. Басқыштар табанды еденнен 1,3 метрден төмен көтереді, 2 метрден жақын ойықтар мен кесіктер жоқ. Бірінші белгі орындалмаған. Бұл анықтама бойынша биіктіктегі жұмыс емес. Айыр басқыш бұдан өзі қауіпсіз бола қоймайды. Сатылар мен айыр басқыштардың құрылғысы туралы барлық салаға ортақ актіні № 109 қағидалар қамтымайды, және бұл сабақ оны ойлап таппайды. Салалық талаптар бар жерде өз саласында қолданылады. Басқышты үйренгендей қою — практика, осы Қағидалардың нормасы емес.
Ауладағы жарықтандыру тірегі. Электромонтёр тірекке бекітілген, топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам. 2-тармақта тірекке арналған бөлек формула жоқ. Адам топырақтан 1,3 метр және одан астам биіктікте. Оны ауытқудан 2 метр және одан астам бөліп тұратын алаң жоқ: мұнда ауытқу шекарасы тікелей, адам ауытқудың ішінде. Екі белгі де орындалады. Тірек осінен қашықтықты Қағидалар белгілемейді, сабақ та оны тағайындамайды.
Қасбеттегі көтергіштің люлькасы. Топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам, адам борттың жанында тұр. Ол топырақтан 1,3 метр және одан астам биіктікте және ар жағында ауытқу бар бортқа 2 метрден жақын. Екі белгі де бар. Көтергіштердің өздері қалай жасалғанын бұл сабақ реттемейді: көтергіштер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздіктің салалық қағидалары бар, олар өз саласында қолданылады. Биіктіктегі жұмыстың анықтамасына бұл араласпайды.
Цехта кран астындағы арқалықты жөндеу. Алаң еденнен 1,3 метр және одан астам биіктікте, жұмыс орнынан алаңның жиегіне дейін 2 метрден аз. Екі белгі де бар, адам көшеде емес, үй-жайда болса да. Анықтама жұмысты көшедегі және цехтағы деп бөлмейді. Қағидалардың 13-тармағы қолданыстағы объектінің аумағындағы жұмыс туралы ашық орындарда да, үй-жайда да айтады: үй-жай биіктікті жоймайды.
Дау тудыратын шекаралық жағдайлар
Топырақтан төсемге дейін дәл 1,3 метр, адам төсемнің шетіне 2 метрден жақын. Бірінші белгі «1,3 метр және одан астам» сөздерімен орындалған. Екіншісі «2 метрден кем» сөздерімен орындалған. Бұл биіктіктегі жұмыс.
Ауытқу шекарасынан дәл 2 метр, биіктік бұл ретте 1,3 метр және одан астам. «2 метрден кем» сөздері бұл қашықтықты қамтымайды. Екінші белгі әріптік мәтін бойынша орындалмаған. Қағидалар шек дәл 2 метрді және одан қысқаның бәрін қамтиды деп жазбайды және шек 2 метрден аспайды деп жазбайды. Дәл 2 метрді 2-тармақтың 1) тармақшасы бойынша биіктіктегі жұмыс деп атау нормада жоқ сөзді қосу болар еді. Мұны ешқандай шарасыз жұмыс істеуге рұқсат деп атауға да болмайды: еңбек қауіпсіздігінің жалпы талаптары қалады, ал ернеуге қарай кез келген қадам екінші белгіні қосады. Адамдардың екі метрге тірелген жерде жұмыс істеп, ауысым ішінде ернеуді кесіп өтетінін көрген жұмыстың жауапты басшысы жұмысты биіктіктегі жұмыс ретінде ұйымдастырады. Әйтпесе анықтаманы өкшенің тұрған орнымен айналып өтеді.
Биіктік дәл 1,3 метр, ернеуге дейінгі қашықтық 2 метрден қысқа емес. Бірінші белгі жетеді, екіншісі жоқ. № 109 қағидалардың режимі жоқ.
Биіктік 1,3 метрден аз, ернеуге дейінгі қашықтық «2 метрден кем». Екінші белгі жетеді, біріншісі жоқ. № 109 қағидалардың режимі жоқ. Биіктік те, тереңдік те 1,3 метрге жетпесе, ойықтың аласа борты осы анықтама бойынша биіктіктегі жұмыс емес.
Шатырдағы адам жиекке дейін кемінде 2 метр тұрады, бірақ еңкейеді, және денесі кесіктің үстіне шығады. Қағидалар жұмысшының орналасуын және ауытқу шекарасына дейінгі қашықтықты өлшейді, тапсырманың басында өкше қайда тұрғанын емес. Жұмысшы шекараға 2 метрден жақын болса, екінші белгі бар. Сабақ созылған қолды есептеу-есептемеуді тағайындамайды. Қағидалар мұны белгілемейді. Олар басқа нәрсені белгілейді: жұмыс жұмысшы тұрған жерде орындалады. Адам ресми түрде 2 метрден жақын тұрмай, іс жүзінде ернеуде жұмыс істейтін жоспар белгіні жасырады. Жұмысты бұлай ұйымдастыруға болмайды. Бұл метрді түсіндіру емес, анықтаманы айналып өту.
Жел, жаңбыр, қараңғылық анықтамаға кірмейді. Олар жұмысты жүргізуге тыйымға кіреді. Қағидалардың 4-тармағы:
«Биіктіктегі жұмыстар: 1) жұмыс аумағы шегінде жеткіліксіз көріну кезінде; 2) атмосфералық жауын-шашынның қарқындылығы кезінде; 3) найзағай және найзағай жарқылдары жақындауы кезінде; 4) желдің жылдамдығы 15 м/с және жоғары болған кезде жүргізілмейді.»
Тыйым жұмыс биіктіктегі жұмыс болып табылған жерде ғана қосылады. Ол анықтаманы кеңейтпейді және тарылтпайды. Ауа райын талдау — курстың бөлек тақырыбы. Мұнда екі сұрақты шатастырмау маңызды: „бұл биіктік пе?“ және „бұл биіктікті бүгін жүргізуге бола ма?“.
Температураны 2-тармақ та пайдаланбайды. 5-тармақ Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 16 ақпандағы № ҚР ДСМ-15 бұйрығымен бекітілген гигиеналық нормативтерге сілтейді және жергілікті климат пен жұмыстардың сипатын ескеруді бұйырады. № 109 қағидалардың 5-тармағының мәтінінде градус жоқ. Сабақ градус қоймайды.
1,3 метр шегі тағы қайда тұр: медициналық қарап-тексеру
Сол шек медициналық қарап-тексеру міндетті болатын жұмыстар тізбесінде де бар. Бұл Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2020 жылғы 15 қазандағы № ҚР ДСМ-131/2020 бұйрығына 4-қосымша. № 109 қағидалар 6-тармақтың 2) тармақшасында осы бұйрыққа өздері сілтейді және оның тізілімде № 21443 болып тіркелгенін көрсетеді.
Шек үшін маңызды жол бірнеше жұмысты жинайды. Жолдың № 109 қағидалардың анықтамасымен мағынасы сәйкес келетін бөліктері актіде былай тұр.
«1,3 м және одан жоғары биіктіктегі жұмыстар» — биіктік шегі аталған, осы бөлікте ауытқуға дейінгі қашықтық қайталанбаған.
«1,3 м және одан жоғары биіктіктегі мұнараның (көтергіштің) люлькасынан жасалатын жұмыстар» — люлька бөлек аталған. № 109 қағидалардың 2-тармағында люлька аталмаған. Люлькадағы адамның анықтамаға түсуі екі белгіге байланысты, ал қарап-тексеру жолына түсуі жолдың мәтініне байланысты.
«биіктігі 1,3 м-ден асатын қоршалмаған құламаға 2 м жақын қашықтықта» — мұнда ауытқудың 1,3 метрден асатын биіктігі де, 2 метрден жақын қашықтық та, қоршалмаған деген сөз де бар.
«егер осы алаңдардың қоршау биіктігі 1,1 м-ден кем болса» — қоршаудың 1,1 метр биіктігі тек қарап-тексеру тізбесінде тұр. № 109 қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыстың анықтамасында 1,1 метр саны жоқ. Оны 2-тармақтың 1) тармақшасына көшірмеңіз.
«биіктігі 5 м-ден асатын немесе биіктігі 5 м-ден асатын, көлденең бетіне көлбеу бұрышы 75-тен асатын тік баспалдақпен көтерілу жұмыстары» — бұл да тек қарап-тексеру тізбесінде. № 109 қағидалардың анықтамасында бұл сандар жоқ. Осы Қағидалардың сатылардың құрылғысы туралы ортақ актісі жоқ.
«биіктігі 1,3 м-ден кем биіктікте машиналардың, механизмдердің немесе шығыңқы заттардың үстінде жүргізілетін жұмыс» — мұнда шек кері аударылған: жұмыс машиналардың, механизмдердің немесе шығыңқы заттардың үстінде жүрсе, қарап-тексеру 1,3 метрден кем биіктікте көзделген. № 109 қағидалар үшін 1,3 метрден кем биіктікте бірінші белгі орындалмаған. Медициналық қарап-тексеру үшін жол орындалуы мүмкін. Станок үстіндегі бір төсем 2-тармақ бойынша биіктіктегі жұмыс болмауы және сонымен бірге қарап-тексеру тізбесіне кіруі мүмкін. Бұл екі қорытындыны шатастыру екі жаққа да қауіпті: адамды „бұл Қағидалар бойынша биіктік емес“ деп қарап-тексерусіз қалдырады немесе, керісінше, қарап-тексеру жолында тізбеленгеннің бәрін биіктіктегі жұмыс деп жариялайды.
«1,3 м және одан жоғары биіктіктегі құрылыс ағышындағы жұмыс» қарап-тексеру тізбесінде аталған. № 109 қағидалардың анықтамасында құрылыс ағышы аталмаған. Ол анықтамаға екі белгі орындалса ғана түседі: жұмыс төсемі топырақтан, жабыннан немесе басқа төсемнен 1,3 метр және одан астам биіктікте және адам ауытқу шекарасына 2 метрден жақын.
Сол 4-қосымшада басқа жол бар: «Жоғары өрмелеу жұмыстары* және биіктікке көтерілумен, көтергіш құрылыстарға қызмет көрсетумен байланысты кәсіптер». Жолдың астындағы ескертпе: «*- 2 метрден жоғары». Жолдың жақшасында «мұнара, тіреуіш, көпір, шынжыр табан, автомобиль, теміржол, порт және жүзетін крандар краншылары; жылдам лифтілердің лифтерлері мен жолсеріктері» тұр.
«Жоғары өрмелеу жұмыстары» сөздері және «2 метрден жоғары» шегі № 109 қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасында жоқ. Бұл медициналық тізбенің санаты, биіктіктегі жұмыстың анықтамасы емес. 1,3 метр және одан астам, бірақ 2 метрден жоғары емес биіктікте және ернеуге 2 метрден жақын тұрған адам Қағидалардың екі белгісін де орындайды. «2 метрден жоғары» ескертпесі мұндай орынға қатысты емес. Және керісінше, осы жолдағы краншы нақты ауысымда ауытқуға шықпаса да, жоғары өрмелеу жұмыстарының жолы бойынша қарап-тексеруге жатуы мүмкін. Кімді және қалай қарайтынын келесі сабақ талдайды. Мұнда «2 метрден жоғары» шегі тек ескерту ретінде керек: онымен 1,3 метрді ауыстырмаңыз.
Анықтама кімге арналған
2-тармақтың 1) тармақшасы өздігінен міндеттерді бөлмейді. Ол қалған тармақтар қосылатын шекараны белгілейді. Әрі қарай Қағидалар әртүрлі адамдарға жүгінеді.
Жұмыс берушіге. Ол биіктік режимі белгілер бар жерде қосылатындай жұмысты ұйымдастырады және жұмыстың жауапты басшысын тағайындайды. 7-тармақ: «Жұмыс беруші биіктіктегі жұмысты үйлестіруді жүзеге асыратын жұмыскерлер қатарынан жұмыстың жауапты басшысын тағайындайды.»
Жұмыстың жауапты басшысына. Ол жіберер алдында орынды, сақтандыру тәсілдерін, бекіту нүктелерін, байланысты талдайды. Белгілерде қателессе, бригада не биіктік режимінсіз ауытқудың жанында жұмыс істейді, не екінші белгі жоқ жерге толық тәртіпті сүйрейді. Екінші қате кедергі жасайды. Біріншісі мертіктіреді. Өлшемдегі күмәнді ол уақытты үнемдеу жағына емес, Қағидаларды қолдану жағына жабады. Бұл «және» жалғаулығының басқарушылық салдары, бөлек цифр емес.
Жұмыскерге. Ол жұмысты көрсетілген жерде орындайды және белгіні айналып өтіп ернеуге „жетіп бармайды“. 16-тармақ биіктікте тек наряд-рұқсатта көзделген операцияларды орындауды және штаттан тыс жағдай туралы жауапты басшыға хабарлауды талап етеді. Тапсырмада болмаған ернеуге шығу — сондай жағдай.
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің маманына. Ол құжаттарда орын екі белгі көрінетіндей сипатталғанын тексереді: биіктікті немесе тереңдікті қай беттен өлшейді және ауытқу шекарасына дейін қандай қашықтық. Осы екі мәліметсіз „нысандағы биіктік жұмыстары“ деген фраза анықтаманы қолданбайды.
Анықтама не істемейді
Анықтама жұмысты кімнің орындауға құқығы барын шешпейді. Жас, қарап-тексеру және оқу орталығының куәлігі — 6-тармақ, бұл келесі сабақ.
Анықтама наряд-рұқсатты алмастырмайды. 3-тармақ: «Биіктікте жұмыс істеу кезінде еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз ету үшін жұмыстар наряд-рұқсат бойынша жүргізіледі.» Екі белгі бар болған сәтте осы тәртіп те қосылады. 23-тармақ бойынша ерекшелік (апаттың алдын алу, өмірге төнген қатер, зардаптарды жою) анықтаманың өзіне емес, нарядты ресімдеуге қатысты. Ернеудегі авариялық жұмыс биіктіктегі жұмыс болудан қалмайды.
Анықтама құрылыс төсеніштерін, төсемелерді, сатылар мен айыр басқыштарды жинау қағидаларын қамтымайды. Олардың құрылғысы туралы барлық салаға ортақ акт осы Қағидалардың құрамында жоқ. Бұл туралы нормалар салалық қағидаларда кездеседі және өз саласында қолданылады. „Төсенішті әрдайым қойғандай қоямыз“ деген үйреншікті тәсіл — алаң практикасы, 2-тармақтағы міндет емес.
Анықтама тәуекелді бағалау матрицасын белгілемейді және құтқаруға минут атамайды. Мұның бәрі 2-тармақта жоқ.
Анықтама өтілген теориялық курсты рұқсатқа айналдырмайды. Белгілерді оқып, оларды шатырда, қасбетте, тіректе, цехта, құрылыс төсеніштерінде және люлькада көруге үйрену — сабақтың міндеті. Осы сабақ бойынша шатырға көтерілуге болмайды.
Жағдайларды қадаммен талдау
Жағдай 1. Шатыр жабынын монтаждау. Бригадаға материалды бүкіл жазықтыққа төсеу тапсырылды. Топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам. Парапет бар, бірақ адамдар жиекті бекіту үшін оған жақындауы тиіс.
Бірінші қадам. Топырақтан 1,3 метр және одан астам биіктік бар ма? Иә, шек жиналған.
Екінші қадам. Ауытқу шекарасы қайда? Парапеттің жанындағы шатыр кесігі және кез келген жабылмаған ойық.
Үшінші қадам. Жұмысшы осы шекараға 2 метрден жақын бола ма? Тапсырма бойынша — иә, жиекті бекіту керек. Адам жиектің жанында болатын жұмыс бөлігінде екі белгі де орындалады.
Төртінші қадам. Демек, бұл бөлік — 2-тармақтың 1) тармақшасы бойынша биіктіктегі жұмыс. Әрі қарай 3-тармақ (наряд-рұқсат), 6-тармақ (кім жіберіледі), 7-тармақ (кемінде екі адамнан тұратын бригада және байланыс) қосылады. Үлкен алаңның ортасы, егер адам онда ауытқуға 2 метрден жақын келмесе, анықтамаға түспейді. Наряд пен басшы екі аймақты бөлек сипаттайды. Шатыр әрдайым биіктік деп бір фразамен айтуға болмайды және адамдар оның үстінде тұрғандықтан шатыр биіктік емес деп бір фразамен айтуға болмайды.
Жағдай 2. Тұрғын үйдің қасбеті, люлька. Төменгі нүктеде де, жоғарғы нүктеде де топырақтан биіктік 1,3 метр және одан астам: төменгі белгі де осы шектен төмен емес, оның ішінде ол 2 метрге тең болғанда да. Люльканың борты — шекара, ар жағында ауытқу, адам бортқа 2 метрден жақын. Екі белгі де төменде де, жоғарыда да бар. Қате — жердің жанында, топыраққа дейін небәрі 2 метр болғандықтан, биіктік тәртібінсіз болады деп шешу. 2 метр биіктік «1,3 метр және одан астам» сөздерімен қамтылған, ал бортқа дейінгі қашықтық 2 метрден қысқа. Екінші қате — люлька тек медициналық қарап-тексеру жолында аталғандықтан, № 109 қағидалар оған қолданылмайды деп шешу. Қолданылады, өйткені 2-тармақтың белгілері орындалған.
Жағдай 3. Байланыс тірегіне қызмет көрсету. Тіректегі алаң, топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам. Алаңның мөлшері сондай, тіпті ортасынан қоршауға дейін 2 метрден аз. Адам ортада тұрса да, ауытқу шекарасына 2 метрден жақын. Осы алаңдағы бүкіл жұмыс — биіктіктегі жұмыс. Оның ортасынан қауіпсіз дақты іздеу мағынасыз: ортасы да жиекке 2 метрден жақын.
Жағдай 4. Цехта шамды жөндеу. Алаң еденнен 1,3 метр шегінен төмен, ең жақын ауытқуға — антресоль ернеуіне — дейін кемінде 2 метр. Бірінші белгі орындалмаған. Екіншісі орындалмаған: қашықтық «2 метрден кем» сөздеріне түспейді. Бұл № 109 қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыс емес. Сол алаң станоктың шығыңқы бөліктерінің үстінде тұрса, машиналардың үстінде 1,3 метрден кем биіктіктегі жұмыс туралы медициналық тізбе жолы қарап-тексеруді талап етуі мүмкін. № 109 қағидалардың режимі бұдан қосылмайды. Қарап-тексеру мен анықтама — әртүрлі сұрақ. Оларға әртүрлі абзацпен жауап береді.
Жағдай 5. Жылу желісінің құдығы, тереңдігі 1,3 метр және одан астам, ішінде жұмыс. Адам түбінде. Тереңдік шектен кем емес, құдық қабырғалары 2 метрден жақын. Екі белгі де бар, «немесе тереңдікте» жақшасы дәл осы туралы. Мұнда № 109 қағидалар бойынша наряд керек, өйткені 3-тармақ оны биіктіктегі жұмыс үшін қосады. Құдыққа арналған бөлек шаралар, оның ішінде ауаны талдау және ажырату, басқа қағидалармен және нарядтың құдықтар туралы бағанымен талап етілуі мүмкін. Сабақ оларды алмастырмайды және жоймайды. Ол тек бір нәрсені тіркейді: анықтама бойынша бұл да биіктіктегі жұмыс.
Жағдай 6. Қысқы аула, жұмыс аумағы шегіндегі көріну тұманнан жоғалды. Адамдар құрылыс төсеніштерінде, топырақтан биіктік 1,3 метр және одан астам, олар төсемнің шетіне 2 метрден жақын. Анықтама орындалған. 4-тармақ жұмыс аумағы шегінде жеткіліксіз көріну кезінде биіктіктегі жұмыстар жүргізілмейтінін айтады. Тұман белгілерді өшірмейді. Ол биіктіктегі жұмыс деп танылған жұмысты жүргізуге тыйым салады. Төсемде аздап ашылғанша күтіп, карнизді бекітуді жалғастыру — 4-тармақты айналып өту.
Жағдай 7. Практикадағы жасөспірім шатыр ернеуіндегі адамға құрал беріп, өзі жиекке дейін кемінде 2 метр қалатындай тұрады. Ернеудегі адамның жұмысы, топыраққа дейін 1,3 метр және одан астам болса, биіктіктегі жұмыс. Жасөспірімнің орналасуы екінші белгіні бермейді. Адамдарды биіктіктегі жұмыстың өзіне жіберуді 6-тармақ шешеді, ондағы жас — 18 жас. Жіберуді талдау — келесі сабақ. Анықтама үшін белгіні сол шатырда тұрғандардың бәріне жапсырмау және ернеудегі адамнан белгіні жақын жерде жиектен алыс адамдар бар деп қана алып тастамау маңызды.
Үйреншікті қателер
Тек биіктікке қарайды. Адамдардың жоғарғы қабатта болуы, ауытқу шекарасына дейін кемінде 2 метр болып, адам сонда шықпаса, әлі биіктіктегі жұмыс емес.
Тек жиекке қарайды. „Мен ойықтың дәл жанындамын“ дегеннің өзі, биіктік те, тереңдік те 1,3 метрге жетпесе, әлі биіктіктегі жұмыс емес.
Табанның астындағы беттен өлшеп, кез келген шатырда нөл алады. Есеп ауытқу қатысты болатын топырақтан, жабыннан немесе төсемнен жүргізіледі және адам бір нәрсенің үстінде тұрғандықтан ғана нөл болуға міндетті емес.
1,3 метрді жоғары өрмелеу жұмыстарына ескертпедегі «2 метрден жоғары» шегімен ауыстырады. Ескертпе — медициналық тізбе туралы, Қағидалардың 2-тармағы туралы емес.
Анықтамаға қоршаудың 1,1 метрін, сатының 5 метрін және 75-тен асатын көлбеу бұрышты көшіреді. Бұл сандар медициналық қарап-тексеру жолында тұр. 2-тармақтың 1) тармақшасында олар жоқ.
Станок үстінде 1,3 метрден кем биіктіктегі жұмысты № 109 қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыс деп санайды. Анықтама үшін шек жиналмаған. Қарап-тексеру үшін тізбе жолы басқаша болуы мүмкін. Екі қорытындыны бөлек жазады.
Цехтің бүкіл аумағын немесе бүкіл шатырды ауытқуға дейінгі қашықтықты өлшемей биіктіктегі жұмыс деп жариялайды. «және» жалғаулығы бұған жол бермейді.
Бүкіл аумақты „биіктік емес“ деп жариялайды, өйткені бір нүктеде екінші белгі жоқ, бірақ технология адамды ернеуге апарады.
1,3 метрден кіші биіктікті «1,3 метр және одан астам» шегіне дейін немесе 2 метрден қысқа емес қашықтықты ернеу әлі алыс деген сөздерге дейін дөңгелектейді. Қағидалар дәл сөздер береді: «1,3 метр және одан астам» және «2 метрден кем».
Қысқа операция үшін биіктік режимін алады. Анықтама ұзақтықты қамтымайды. 1,3 метр және одан астам биіктіктегі ернеудегі қысқа операция бәрібір биіктіктегі жұмыс.
Белгіні түскі асқа үлгеру үшін жұмыстың жауапты басшысынсыз жалғыз шешеді. Белгілерді жұмысты ұйымдастыратын адам тексереді. Ернеуге өз бетімен шығу белгілерді жоймайды.
Келесі сабаққа дейін жазып алу
Кез келген жұмыстың алдында 2-тармақтың 1) тармақшасы бойынша екі сұрақ қойып, екеуіне де жауап беріңіз.
Жұмысшы топырақтан, жабыннан немесе жұмыс төсемінен қандай биіктікте немесе тереңдікте болады? 1,3 метрден аз болса — бұл № 109 қағидалар бойынша биіктіктегі жұмыс емес. 1,3 метр және одан астам болса — бірінші белгі бар.
Ол ауытқу шекарасына 2 метрден жақын ба? Жоқ болса және жұмыс барысында болмаса — екінші белгі орындалмаған. Иә болса — екеуі де орындалған, және бұл биіктіктегі жұмыс.
Әрі қарай, енді анықтамадан емес: кім жіберіледі, қандай наряд бойынша, қандай жұмыс жүргізу жобасы бойынша. Онсыз анықтама қабырғадағы тақтайшаға айналады. Онымен бірге ол Қағидалар ернеуге бірінші қадамға дейін сақтауды талап ететін тәртіпке кіреберіс болады.
1,3 метр шегі медициналық қарап-тексеру тізбесінде тағы кездеседі. Онда ол ұзынырақ жолда тұрады және басқа жұмыстармен көршілес, оның ішінде машиналардың үстінде 1,3 метрден кем биіктіктегі жұмыспен, сатылармен және 1,1 метрден кем қоршаумен. Жол қарап-тексеру мәселесін шешеді. Биіктіктегі жұмыстың анықтамасын ол алмастырмайды.
Қысқаша түйін
2022 жылғы 31 наурыздағы № 109 бұйрықпен бекітілген Қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасы бойынша биіктіктегі жұмыс — жұмысшы бір мезгілде топырақтың, жабынның немесе жұмыс төсемінің бетінен 1,3 метр және одан астам биіктікте немесе тереңдікте және биіктік бойынша ауытқу шекарасынан «2 метрден кем» қашықтықта болатын жұмыс. «және» жалғаулығы міндетті. Дәл 1,3 метр бірінші белгіге кіреді. Дәл 2 метр «2 метрден кем» сөздерімен қамтылмайды. Тереңдік сол тармақтағы жақша арқылы кіреді. Өлшеудің бөлек әдістемесін Қағидалар белгілемейді. «2 метрден жоғары» шегі және «Жоғары өрмелеу жұмыстары» сөздері № ҚР ДСМ-131/2020 бұйрығының медициналық тізбесінің жолына жатады, анықтамаға емес. Сол тізбенің 1,3 метр және одан жоғары биіктіктегі жұмыстар туралы жолы анықтамадан кеңірек: онда люлька, құрылыс ағышы, тік баспалдақпен көтерілу, 1,1 метрден кем қоршау биіктігі және машиналардың үстінде 1,3 метрден кем биіктіктегі жұмыс бар. Бұл қосымшалар жолдың мәтіні орындалған жерде қарап-тексеру міндетін тудырады. Олар Қағидалардың 2-тармағын қайта жазбайды. Ауа райы және 15 м/с және одан жоғары жел биіктіктегі жұмыстың атын өзгертпейді: белгілер орындалғанда 4-тармақ оны жүргізуге рұқсат бермейді. Бұл сабақ белгілерді көру іскерлігін береді. Жұмысқа рұқсатты ол бермейді.