Бұл курс нені жабады, ол кімге және қаншалықты жиі қажет

Бұл сабақ — бүкіл курстың рамкасы. Ол бес сұраққа жауап береді: өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлаудан кім өтуге міндетті, қаншалықты жиі, қандай нысанда, ол немен аяқталады және осы курс нақты нені жабады. Соңғысы — ең маңыздысы: платформаның сертификаты мен № 332 Қағидалар бойынша куәлік екі бөлек құжат.

Мұнда «тәжірибе солай көрсетеді» деген тұжырым жоқ. Міндет деп аталғанның бәрі актінің денесінде тұр, қасында тармақ нөмірі бар. Актіде жоқ нәрсе тікелей жоқ деп аталады — ол үшін 11-бөлім бар. Жадтан айтылған норма жоқ нормадан қауіптірек: оған сенеді.

Үшінші ескерту бүкіл курсқа қатысты: бұл мәтін орыс басылымының аудармасы емес, әрбір цитата актілердің қазақ тіліндегі денесінен алынған. Бір тармақтың қазақ және орыс редакциялары кей жерде әр түрлі нәрсе айтады, және ондай орындар жасырылмайды — 8-бөлімде олар екі тұжырыммен қатар қойылады.

1. Барлығы тұрған екі акт

Бірінші — «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ол ұғымдарды енгізеді, кім не үшін жауап беретінін айқындайды және 79-бабында даярлау мен білімді тексеру міндетін белгілейді. Баптың қазақ тіліндегі тақырыбы:

79-бап. Қауiптi өндiрiстiк объектiлердің және өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері жөніндегі өзге де ұйымдардың басшыларын, мамандарын және жұмыскерлерін даярлау, қайта даярлау

Тақырыпқа өзгеріс ҚР 24.06.2025 № 196-VIII Заңымен енгізілген, ол 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі. Яғни курстағы тұжырымдар — қолданыстағы редакция.

Екінші — өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшыларды, мамандар мен жұмыскерлерді даярлау, қайта даярлау және білімін тексеру қағидалары, ҚР Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген (Әділет министрлігінде 2021 жылғы 12 шілдеде № 23461 болып тіркелген). Бұл — заңға тәуелді акт: ол жаңа міндет ойлап таппайды, Заң белгілеген міндеттің орындалу тәртібін жазады. Бұдан әрі — Қағидалар.

Қағидалардың тақырыбы, 1, 2, 3, 7, 8-тармақтары және 1–6-қосымшалары ТЖМ-нің 2025 жылғы 7 қазандағы № 442 бұйрығының редакциясында, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. Ескі редакцияның практикалық белгісі — бағдарламадағы модульдердің басқа жиынтығы. Осы курстың бағдарламасы 1-қосымшадан дәл № 442 редакциясында алынған.

Конструкцияны есте ұстаңыз: Заң норманы береді, Қағидалар тәртіпті береді. Сондықтан курста бір сұраққа екі сілтеме жиі кездеседі. Тұжырымдар алшақтаса, күші бойынша Заң жоғары.

2. Даярлаудан кім өтуге міндетті

Қағидалардың 7-тармағы (№ 442 редакциясы) тұлғалар шеңберін былай белгілейді:

Қауіпті өндірістік объектінің технологиялық процесіне қатысатын, қауiптi өндiрiстiк объектiлерді пайдаланатын, техникалық қызмет көрсетуді, техникалық куәландыруды, монтаждауды және жөндеуді орындайтын, қауіпті өндірістік объектілерге жұмысқа кіретін, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілердегі жұмысқа тартылатын аттестатталған ұйымдардағы, жобалау ұйымдары мен өзге де ұйымдардағы басшылар, мамандар және жұмыскерлер:

Бұл тізбені объектінің тілінде оқиық.

Соңғы жолдан шығатын басты қорытынды: міндет кәсіпорынның штаттық жұмыскерлерімен бітпейді. Бөтен объектіде екі апта құбыр дәнекерлеуге келген мердігер сол норманың аясында. Ал оны тапсырыс беруші емес, өз жұмыс берушісі оқытады — мұны Заңның 79-бабының 1-тармағы тікелей айтады:

Қауiптi өндiрiстiк объектiлердің басшыларын, мамандарын және жұмыскерлерін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлауды, қайта даярлауды қамтамасыз ету қауіпті өндірістік объектілерді пайдаланатын ұйымдардың басшыларына жүктеледі.

Сол тармақтың екінші бөлігі дәл осындай міндетті аттестатталған, жобалау және өзге де ұйымдардың басшыларына жүктейді. Логикасы бір: даярлауды қамтамасыз ету адамды жұмысқа алған ұйымның басшысына жүктеледі. „Бізді тапсырыс беруші оқытады“ деген уәж бұл нормаға қарсы тұрмайды.

Даярлаудың өзі не екенін сол 1-тармақтың соңы анықтайды:

Даярлау, қайта даярлау оқытуды жүргізу және білімін кейіннен тексеру (емтихандар) арқылы жүзеге асырылады.

Яғни даярлау — екі бөліктен тұратын бір процесс: оқыту, содан кейін білімді тексеру. Тек оқыту әлі даярлау емес.

79-баптың 2-тармағы қосымша шектеу қояды: оқыту мен білімді тексеру даярлау құқығын беретін аттестаты болған кезде қауіпті өндірістік объектінің немесе оқу ұйымының оқу орталығында жүргізіледі. Аттестатсыз ұйымда өткен оқыту норманы жаппайды.

Норма адамдарды өтіліне, біліміне, разрядына қарай бөлмейді. Белгі біреу — жұмыстардың сипаты және олар жүргізілетін объект.

3. Екі санат, екі мерзімділік

Сол 7-тармақ бәрін екі санатқа бөледі. Осы жерден бүкіл курс бойы есте ұстауға тиіс басты айырық өтеді.

1. қауіпті өндірістік объектілердегі жұмыстарды орындайтын жұмыскерлер – ұзақтығы кемінде он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, жыл сайын;

1. басшылар, мамандар мен инженерлік-техникалық жұмыскерлер – ұзақтығы кемінде қырық сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, үш жылда бір рет даярлауға жатады.

Дәл сол ереже Заңның 79-бабының 4-тармағында сөзбе-сөз тұр: № 442 бұйрық Қағидаларды Заңның жаңа редакциясымен туралады.

Бұл курс бірінші жолға құрылған: кемінде он сағаттық бағдарлама, жыл сайын. Қырық сағаттық бағдарлама — бөлек курс. Модульдер мен тақырыптардың атаулары ортақ (1-қосымша екі санатқа да ортақ), бірақ көлемі, тереңдігі және емтиханның параметрлері әр түрлі. Он сағаттық бағдарлама бойынша алынған құжат қырық сағаттық бағдарлама үшін белгіленген талапты жаппайды, және керісінше де.

Өз бетінше оқыту — тек екінші санат үшін

Осы тармақтың бірінші бөлігінің 2) тармақшасында аталған адамдар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган бекітетін үлгілік бағдарлама бойынша оқытуды дербес жүзеге асыра алады.

Бірінші тармақшадағы жұмыскерлерге бұл ереже қолданылмайды — мәтінде сөз дәл 2) тармақшадағы адамдар туралы екені жазылған. Бұл 7-тармақты оқығандағы ең жиі қатенің бірі: сөйлемді жалпы деп оқып, өз бетінше дайындалу бәріне жетеді деген қорытынды жасайды.

Жұмысқа жаңадан қабылданғандар: бір ай

Жұмысқа жаңадан қабылданғандар, лауазымға тағайындалған күннен бастап бір айдан кешіктірмей өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында даярлаудан, қайта даярлаудан және емтихан тапсырудан өтеді.

Бір ай — лауазымға тағайындалған күннен бастап, оқу тобы жиналған күннен бастап емес.

Кесте және оның мерзімдері

9-тармақ бойынша заңды тұлғалар және (немесе) жеке кәсіпкерлер жыл сайын кесте жасайды, оны ұйым басшысы бекітеді. Ары қарай:

Емтихан тапсыруға жататын адамдар оқу басталғанға дейін 30 (отыз) күнтізбелік күн бұрын кестемен жазбаша түрде таныстырылады. Емтихан тапсыру оқу аяқталғаннан кейін жүргізіледі.

Екі сан да сіздің пайдаңызға жұмыс істейді: кестемен сізді оқу басталғанға дейін 30 күнтізбелік күн бұрын, жазбаша таныстыруға тиіс, ал емтиханды бағдарламаның алдына қоюға болмайды.

4. Қайта даярлау: күнтізбе емес, оқиға

Даярлау күнтізбе бойынша жүреді. Қайта даярлау оқиға бойынша жүреді. Қағидалардың 8-тармағы тұлғалар шеңберін 7-тармақтағыдай қайталайды, ал соңында:

жұмыскерлер он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытылып, Заңның 79-бабының 5-тармағында көзделген жағдайларда қайта даярлануға жатады.

Назар аударыңыз: қайта даярлау кезінде оқыту он сағаттық бағдарлама бойынша, санатқа қарамастан. Негіздердің өзі Заңның 79-бабының 5-тармағында:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын белгілейтін Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілері қолданысқа енгізілген кезде немесе өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын белгілейтін Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілеріне өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізілген кезде; 2) егер жаңа міндеттер басшыдан, маманнан және жұмыскерден өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын қосымша білуді талап ететін болса, лауазымға тағайындалған кезде немесе басқа жұмысқа ауысқан кезде; 3) өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары бұзылған кезде; 4) жаңа жабдықты пайдалануға берген немесе жаңа технологиялық процестерді енгізген кезде; 5) өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның ведомствосы немесе оның аумақтық бөлімшелері өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын жеткілікті түрде білмейтінін анықтаған кезде олардың талабы бойынша қайта даярлануға жатады.

Практикалық мәні: жыл сайынғы даярлау жылды тұтас жаппайды. Наурызда оқып, куәлік алдыңыз, ал маусымда учаскеге жаңа қондырғы енгізілді — қайта даярлау негізі туындайды, наурыздағы куәліктің мерзімі бұған қатысы жоқ. Бұл екі бөлек механизм, олар қатар жұмыс істейді.

5. Оқыту нысаны: қашықтықтан оқытуға актінің өзі рұқсат береді

Қағидалардың 10-тармағы:

Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлау, қайта даярлау және емтихан тапсыруды оқу ұйымы күндізгі немесе қашықтықтан оқыту формасында жүргізеді.

1-қосымшадағы үлгілік бағдарламаның оқу жоспарының шапкасында сол зат жол болып тұр:

Оқыту түрі: күндізгі/қашықтықтан.

Демек қашықтықтан нысан — актінің өзі берген мүмкіндік, жеңілдік те, айналып өту де емес. 14-тармақ оның қалай құрылатынын жазады:

Қашықтықтан оқытуды оқу ұйымы осы Қағидаларда белгіленген барлық нормалар мен талаптарды сақтай отырып, ақпараттық платформаның "on-line" режиміндегі желілік технология арқылы ұсынады. Мұндай жағдайларда емтихан тапсыру осы Қағидаларда белгіленген барлық нормалар мен талаптарды сақтай отырып, бағдарламалық қамтамасыз етудің көмегімен қашықтықтан жүргізіледі.

«Желілік технология» терминін актінің 2-тармағының 2) тармақшасы анықтайды: бұл оқу-әдістемелік материалдармен қамтамасыз етуді, білім алушылардың оқытушымен және бір-бірімен интерактивті өзара іс-қимыл нысандарын, сондай-ақ Интернет желісін пайдалану негізінде оқу процесін әкімшілендіруді қамтитын технология. Яғни қашықтықтан нысан — жай ғана салынған файлдар емес.

Сол 14-тармақ платформаға нақты параметрлер қояды:

1. кемінде 480 p (прогрессивті жаймалау) ажыратымдылық параметрлері бар HQ (жоғары сапалы) сапалы сурет; 2) дыбыс сапасы 160 кбит/с кем емес; 3) оқуға қатысушылардың арасында бейнесі бар екі жақты байланыс орнату.

Бұл — оқу ұйымының жауапкершілік аймағы, тыңдаушының емес. Бірақ білген пайдалы: екі жақты байланыс мүмкіндігі мүлде жоқ «қашықтықтан оқыту» 14-тармақтың талабына жауап бермейді.

6. Даярлау немен аяқталады

Емтиханның нысаны мен тілі

Қағидалардың 3-тармағы (№ 442 редакциясы):

Персоналы өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша емтихан тапсыруға жататын заңды және (немесе) жеке тұлғалардың басшылары, мамандары мен жұмыскерлері өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында даярлау, қайта даярлау тәртібі оқытудың үздіксіз негізінде белгіленеді, онда оқыту сапасы тестілеу арқылы компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып немесе жазбаша түрде емтихан тапсыратын адамдардың таңдауы бойынша мемлекеттік немесе орыс тілдерінде тексеріледі.

Үш нәрсе есте қалсын: емтихан — компьютерлік бағдарламаларды пайдалана отырып тестілеу не жазбаша нысан; тілі — мемлекеттік немесе орыс; тілді таңдау емтихан тапсыратын адамға тиесілі, ұйымдастырушыға емес.

Тестің параметрлері

Тест сұрақтарының саны қырық сағаттық бағдарлама бойынша емтихан тапсыру үшін кемінде жүз және он сағаттық бағдарламада емтихан тапсыру үшін кемінде алпыс болады. Бір тест сұрағының жауап нұсқаларының саны кемінде төрт және алтыдан көп болмайды, оның біреуі дұрыс болады. Тест сұрақтары жылына бір рет жалпы сұрақтар санының кемінде 10 (он) пайызына жаңартылады. Тест тапсырмасын орындау уақыты қырық сағаттық бағдарлама бойынша емтихан тапсыру үшін жүз жиырма минутты және он сағаттық бағдарлама бойынша емтихан тапсыру үшін тоқсан минутты құрайды.

Он сағаттық бағдарлама үшін: кемінде алпыс сұрақ, тоқсан минут, бір сұраққа кемінде төрт және алтыдан көп емес жауап нұсқасы, оның біреуі дұрыс, сұрақтар жылына кемінде 10 пайызға жаңартылады. Қырық сағаттық бағдарлама үшін — кемінде жүз сұрақ және жүз жиырма минут. Екі курс дәріс көлемімен ғана емес, емтиханымен де ажыратылады.

Емтиханды кім қабылдайды

Емтихан тапсыруы үшін оқу ұйымының бұйрығымен осы Қағидалардың 7-тармағының 2) тармақшасында көзделген мамандардан тұратын құрамында кемінде 3 (үш) адамнан тұратын тұрақты жұмыс істейтін комиссия құрылады.

Заңның 79-бабының 9-тармағы сол талапты екінші жағынан бекітеді:

Құрамы үш адамнан кем емтихан комиссиясының білімді тексеруіне (емтихандар өткізуіне) жол берілмейді.

Құрамға назар аударыңыз: комиссия мүшелері — 7-тармақтың 2) тармақшасындағы мамандар, яғни басшылар, мамандар және инженерлік-техникалық жұмыскерлер. Үш адам — ең төменгі шек, ұсыныс емес. Қағидаларда бұл комиссия ТЖЕК деп қысқартылады; қысқарту 19-тармақта енгізіледі.

Шекті деңгей

22-тармақ — Қағидалардағы емтиханды тапсырылған және тапсырылмаған деп бөлетін жалғыз сан:

Дұрыс жауаптардың шекті деңгейі тапсырмадағы сұрақтардың жалпы санының 70 (жетпіс) пайызын және одан астамын құрайды, осы деңгейге жеткен жағдайда емтихан тапсырылған болып есептеледі. Емтихан нәтижелері белгіленген шекті деңгейден төмен болған жағдайда, емтихан тапсырылмаған болып есептеледі.

Қазақ редакциясы мұнда маңызды нәрсені тікелей айтады: шекті деңгей 70 пайызды және одан астамын құрайды, ал емтихан осы деңгейге жеткен жағдайда тапсырылған болып есептеледі. Орыс редакциясында дәл осы екі тұсы жоқ — бұл 8-бөлімде талданады.

Есептеу базасына да назар аударыңыз: пайыз тапсырмадағы сұрақтардың жалпы санынан есептеледі, сіз жеткен сұрақтардың санынан емес. Жауап берілмеген сұрақ бөлгіште қалады.

Нәтиже, хаттама, куәлік

Емтихан тапсыру қорытындылары емтихан тапсыратын адамға сұрақтар бойынша дұрыс жауаптардың санын және әрбір сұрақ бойынша жауаптардың нақты нәтижелерін көрсете отырып, емтихан өтетін күні беріледі.

24-тармақ бойынша нәтиже 4-қосымшаға сәйкес нысан бойынша, қағаз жеткізгіште немесе ЭЦҚ арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында, екі данада хаттамамен ресімделеді. Хаттамаға төраға немесе оны ауыстырушы тұлға және барлық ТЖЕК мүшелері емтихан тапсырылған күні қол қояды. Содан кейін:

Хаттаманың бір данасы білім алушының жұмыс орны бойынша ұйымға жіберіледі және кезекті емтихан тапсырғанға дейін сақталады, екінші данасы мен емтихан нәтижелерінің көшірмесі оқу ұйымында сақталады.

Он сағаттық бағдарлама бойынша хаттаманың сақтау мерзімі — кемінде бір жыл (қырық сағаттық бойынша — кемінде үш жыл).

Куәлікті 25-тармақ реттейді:

Емтихан тапсыру нәтижесі оң болған жағдайда оқу ұйымы осы Қағидалардың 5-қосымшасына сәйкес қағаз жеткізгіште немесе "Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы" Қазақстан Республикасының Заңының талаптарына сәйкес келетін электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында 5 (бес) күнтізбелік күннен кешіктермей куәлік ресімдейді.

Актінің осы сөйлемінде оның өз қатесі бар: «кешіктермей» деп жазылған, дұрысы — «кешіктірмей». Цитата актідегі қалпында келтірілді; мағынасы өзгермейді — мерзім бес күнтізбелік күн.

Куәлік Қазақстан Республикасының аумағында онда көрсетілген мерзім ішінде қолданылады.

Заңның 79-бабының 13-тармағы дәл сол конструкцияны қайталайды:

Куәлiк (сертификат) онда көрсетiлген мерзiмдер кезеңінде Қазақстан Республикасының аумағында жарамды.

Екеуін мұқият оқыңыз: мерзім куәліктің өзінен алынады, нормадан емес. Ал даярлаудың мерзімділігі — бөлек норма (7-тармақ, 79-баптың 4-тармағы). Қашан қайта оқу керек және берілген құжат қай күнге дейін жарамды — әр түрлі нормамен қойылады.

Куәлік белгіленген нысандағы беттер аяқталғанға дейін пайдаланылады және куәлік иесі жұмыс орнын ауыстырған жағдайда ауыстырылуы тиіс.

Яғни жұмыс орнын ауыстырғанда куәлік ауыстырылуға тиіс — ол өзінен-өзі сізбен бірге көшіп жүрмейді.

Емтихан тапсырылмаса

Емтиханды қайта тапсыру емтиханды тапсырған күннен бастап бір ай ішінде өткізіледі.

Емтихан тапсырмаған адамдар оны қайта тапсырғанға дейін жұмысқа жіберілмейді.

Заңның 79-бабының 15-тармағы бұдан да қатаң:

Емтиханды тапсырмаған адамдар жұмысқа жiберiлмейдi.

79-баптың 14-тармағы мерзімді белгілейді:

Емтихан тапсырмаған адамдар бір айдан кешіктірілмейтін мерзімде білімін қайта тексеруден өтеді.

Бұл тәртіптік шара да, жаза да емес. Бұл — жұмысқа жіберу шарты. Мерзімі өткен куәлікке жеке норма бар — 79-баптың 16-тармағы:

Мерзiмi өткен куәліктері (сертификаттары) бар адамдар жұмысқа жiберiлгеннен кейiн бiр ай iшiнде емтихан тапсыруға тиiс.

Нәтижемен келіспесеңіз, 30-тармақ емтихан тапсырған күннен бастап 3 (үш) жұмыс күні ішінде оқу ұйымына апелляцияға өтініш беруге құқық береді. Апелляциялық комиссия — кемінде 3 (үш) адам (31-тармақ), өтінішті ол 5 (бес) жұмыс күні ішінде қарайды (32-тармақ), қорытындысы 6-қосымша бойынша хаттамамен ресімделеді (33-тармақ).

Кім төлейді

Оқытуды ұйымдастыру жөніндегі, оның ішінде емтихан комиссиясы мүшелерінің еңбегіне ақы төлеу жөніндегі шығыстар қауіпті өндірістік объектілерді пайдаланатын ұйымдарға, қауіпті өндірістік объектілердегі жұмысқа тартылатын аттестатталған ұйымдарға, жобалау ұйымдары мен өзге де ұйымдарға жүктеледі.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша оқытуды жұмыскер өз қалтасынан төлемейді.

7. Екі түрлі шекті деңгей: Қағидалардағы 70 және платформадағы 75

Бұл бөлімді жеке оқыңыз: сандар ұқсас, ал испытаниелер бөлек.

70 пайыз — Қағидалардың 22-тармағындағы сан. Ол тұрақты жұмыс істейтін емтихан комиссиясының алдындағы емтиханға қатысты: құрамы кемінде үш адам (20-тармақ), нәтижесі 4-қосымша бойынша хаттамамен ресімделеді (24-тармақ), оң нәтижесінде 5-қосымша бойынша куәлік беріледі (25-тармақ).

75 пайыз — осы платформадағы қорытынды тестілеудің шекті деңгейі. Ол Қағидалардан алынған сан емес және онда жоқ. Ол жоғары, өйткені оның артынан біздің құжатымыз беріледі.

🔴 Осы платформаның сертификаты Қағидалар бойынша емтиханды алмастырмайды және 5-қосымшаға сәйкес куәлік болып табылмайды. Хаттаманы да, куәлікті де аттестатталған оқу ұйымы ресімдейді. Модуль ішіндегі бақылау жұмыстарында платформа 70 пайыз қояды — сан 22-тармақпен сәйкес келеді, бірақ ол да сол емтихан емес: бақылау жұмысы келесі модульге өту шарты ғана.

8. Қазақ және орыс редакцияларының алшақтықтары

Басылым ұйым үшін редакция таңдамайды — ол екеуін де көрсетеді.

22-тармақ — ең маңызды алшақтық

Қазақша:

Дұрыс жауаптардың шекті деңгейі тапсырмадағы сұрақтардың жалпы санының 70 (жетпіс) пайызын және одан астамын құрайды, осы деңгейге жеткен жағдайда емтихан тапсырылған болып есептеледі. Емтихан нәтижелері белгіленген шекті деңгейден төмен болған жағдайда, емтихан тапсырылмаған болып есептеледі.

Орысша:

Пороговый уровень правильных ответов составляет 70 (семьдесят) процентов от общего количества вопросов в задании, экзамен считается сданным. В случае, если результаты экзамена составляют менее установленного порогового уровня, экзамен считается не сданным.

Айырмашылық екі тұста. Қазақ редакциясында шекті деңгей «70 (жетпіс) пайызын және одан астамын құрайды» және емтихан «осы деңгейге жеткен жағдайда» тапсырылған болып есептеледі деп жазылған. Орыс редакциясында бұл екеуі де жоқ: онда «составляет 70 (семьдесят) процентов от общего количества вопросов в задании, экзамен считается сданным» деп тұр.

Оқырман үшін салдары: қазақ редакциясы шекті деңгейді төменгі шек ретінде айқын сипаттайды — 70 пайыз және одан жоғарысы тапсырылған. Орыс редакциясының сөзбе-сөз мәтіні 70 пайызды жалғыз сан ретінде де оқылуы мүмкін. Екі редакцияның екінші сөйлемі бірдей және дауды жабады: белгіленген шекті деңгейден төмен нәтиже тапсырылмаған болып есептеледі. Практикада 70-тен жоғары нәтиже екі редакция бойынша да тапсырылған, бірақ қазақ мәтіні мұны тікелей айтады, ал орыс мәтіні тұспалдап қалдырады.

14-тармақ: қашықтықтан емтиханға не сақталады

Қазақша:

Қашықтықтан оқытуды оқу ұйымы осы Қағидаларда белгіленген барлық нормалар мен талаптарды сақтай отырып, ақпараттық платформаның "on-line" режиміндегі желілік технология арқылы ұсынады. Мұндай жағдайларда емтихан тапсыру осы Қағидаларда белгіленген барлық нормалар мен талаптарды сақтай отырып, бағдарламалық қамтамасыз етудің көмегімен қашықтықтан жүргізіледі.

Орысша:

Дистанционно обучение предоставляется учебной организацией по сетевой технологии в "on-line" режиме информационных платформ, с соблюдением всех норм и требований, установленных настоящими Правилами. Сдача экзамена дистанционно проводится с помощью программного обеспечения, с соблюдением требований, установленных настоящими Правилами.

Екінші сөйлемді салыстырыңыз. Қазақ редакциясында емтихан «осы Қағидаларда белгіленген барлық нормалар мен талаптарды сақтай отырып» тапсырылады. Орысшада — «с соблюдением требований», яғни «барлық нормалар» жоқ. Мәні: қазақ редакциясы қашықтықтан емтиханды Қағидалардың бүкіл денесіне бағындырады, соның ішінде 21-тармақтағы тәртіп ережелеріне де; орыс редакциясы тар оқылуға орын қалдырады.

Сол тармақтың екінші абзацында тағы бір айырма бар: мультимедиялық сыныптар қазақ мәтінінде «оқу орталығында» болуы қажет, ал орыс мәтінінде — «у учебной организации». Қағидалардың 2-тармағы анықтайтын термин — «оқу ұйымы/орталығы», сондықтан салдары жоқ, бірақ сөзбе-сөз салыстырғанда айырма көрінеді.

79-баптың тақырыбы

Қазақша:

79-бап. Қауiптi өндiрiстiк объектiлердің және өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері жөніндегі өзге де ұйымдардың басшыларын, мамандарын және жұмыскерлерін даярлау, қайта даярлау

Орысша:

Статья 79. Подготовка, переподготовка руководителей, специалистов и работников опасных производственных объектов и иных организаций по вопросам промышленной безопасности

Айырма синтаксисте. Қазақ тұжырымында «өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері жөніндегі» сөз тіркесі «өзге де ұйымдарға» жабысады. Орыс тұжырымында «по вопросам промышленной безопасности» табиғи түрде «Подготовка, переподготовка» дегенге қатысты оқылады. Баптың мазмұны бұл айырманы жабады — 1 және 4-тармақтар тұлғалар шеңберін дәл белгілейді, — бірақ дау туындаса, мазмұнға сүйену керек, тақырыпқа емес.

79-баптың 6-тармағы: кестемен кім танысады

Қазақша:

Білімі тексерілуге (емтихандарға) жататын адамдар графикпен танысуға тиіс.

Орысша:

Лица, подлежащие проверке знаний, должны быть ознакомлены с графиком.

Бұл — салдары бар алшақтық. Қазақ редакциясы міндетті адамға жүктейді: адам кестемен танысуға тиіс. Орыс редакциясы міндетті жұмыс берушіге жүктейді: олар таныстырылуға тиіс. Қағидалардың 9-тармағы дауды шешеді — таныстыру жұмыс беруші тарапынан, жазбаша және оқу басталғанға дейін 30 күнтізбелік күн бұрын жүргізіледі. Практикада жұмыс берушінің міндеті сақталады, бірақ қазақ редакциясы бойынша сізден де кестені өз бетіңізше білу күтіледі.

24-тармақ: оқу ұйымында не сақталады

Қазақша:

Хаттаманың бір данасы білім алушының жұмыс орны бойынша ұйымға жіберіледі және кезекті емтихан тапсырғанға дейін сақталады, екінші данасы мен емтихан нәтижелерінің көшірмесі оқу ұйымында сақталады.

Орысша:

Один экземпляр протокола направляется в организацию по месту работы обучаемого и сохраняется до очередной сдачи экзаменов, второй экземпляр результатов экзаменов хранится в учебной организации.

Қазақ редакциясында «екінші данасы мен емтихан нәтижелерінің көшірмесі» сақталады, яғни екі зат. Орыс редакциясында — бір зат. Мәні: қазақ редакциясы бойынша оқу ұйымында сіздің нәтижелеріңіздің көшірмесі бөлек сақталады, және даулы жағдайда оны сұратуға негіз бар.

1-қосымша: модульдердің атаулары

Оқу жоспарында 3-модуль қазақша «Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы талаптарды орындамауға жауапкершілік» деп аталады, ал орысша:

Ответственность за нарушение требований в области промышленной безопасности

Қазақша — орындамағаны үшін, орысша — бұзғаны үшін. Бұл бір нәрсе емес: орындамау — әрекетсіздік, бұзу — әрекет. Модульде екеуі де қаралады, бірақ атауды сөзбе-сөз аударуға болмайды.

5-модуль қазақша «Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы арнайы Қағидалар және талаптар» деп аталады, ал орысша:

Правила и требования в области промышленной безопасности

Қазақ редакциясында «арнайы» деген сөз бар, орысшада жоқ. Оның үстіне қазақ редакциясы өз ішінен де алшақтайды: 1-қосымшаның бағдарламалық бөлігінде сол модуль «арнайы» сөзінсіз аталады.

Басқа айырмалар және актінің өз қателері

1-қосымшаның 2) сілтемесінде қағидалар мен талаптардың тізбесін қазақ мәтіні бойынша «білім беру ұйымы» жаңартады, орыс мәтіні бойынша — «учебная организация». Қағидалар үшін бұл екі түрлі термин: «оқу ұйымы» 2-тармақта анықталған және аттестаты барын білдіреді, ал «білім беру ұйымы» 6-тармақта мамандық бойынша оқытатын мамандандырылған ұйым мағынасында қолданылады. Практикада оқу жоспарын аттестатталған оқу ұйымы жасайды — мұны 4-тармақ тікелей айтады.

Қағидалардың 3-тармағында қазақ мәтіні «заңды және (немесе) жеке тұлғалардың» дейді, орыс мәтіні — «юридических лиц и (или) индивидуальных предпринимателей». Қазақшада «жеке кәсіпкер» деген бөлек термин бар және Қағидалардың басқа тармақтарында (7, 9, 14) дәл сол қолданылады, яғни 3-тармақтың қазақ редакциясы — акт ішіндегі терминологиялық ауытқу. 3-тармақты 2-тармақтың 7) тармақшасындағы анықтамамен бірге оқу керек.

1-қосымшаның тыңдаушылар санаты жолында қазақ мәтіні «оқу ұйымдарының тұрақты жұмыс істейтін комиссия мүшелері» дейді — «емтихан» сөзі түсіп қалған; орыс мәтінінде «постоянно действующих экзаменационных комиссий». 19 және 20-тармақтарда сол комиссия ТЖЕК деп аталады, сондықтан сөздің түсіп қалғаны анық.

Актінің өз қателері, оларды біз түземейміз: 25-тармақтағы «кешіктермей»; 1-қосымшаның 1) сілтемесіндегі «жеке кәсіпкеолер»; 1-қосымшаның мақсат жолында екі сөйлемнің арасында нүктенің қойылмауы.

Бұл тізбе толық: осы сабақ сүйенетін басқа тармақтарда қазақ және орыс редакциялары мағыналық айырмасыз.

9. Курстың шекарасы

Бірінші. Курс — даярлау бағдарламасы, емтихан емес. Емтиханды кемінде үш адамнан тұратын ТЖЕК қабылдайды (20-тармақ), хаттаманы және куәлікті оқу ұйымы ресімдейді (24 және 25-тармақтар). Курстан өту — талаптың бірінші бөлігін орындау, яғни кемінде он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқыту.

Екінші. Курс мамандық бойынша білім мен дағды бермейді. Қағидалардың 6-тармағы:

Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлау, қайта даярлау және емтихандарды тапсыру мамандықтар бойынша білім мен дағдыларды беруге бағытталмаған. Тиісті мамандықтар бойынша оқытуды мамандандырылған білім беру ұйымдарында жүзеге асырады.

Бұл — норма, ескертпе емес. Даярлау талаптарды үйретеді: не міндетті, кім не үшін жауап береді, оқыс оқиға мен авария кезінде не істеу керек. Ол мамандық бермейді және кәсіби біліктілікті растамайды.

Үшінші. № 332 Қағидалар тек өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлауды реттейді. Қатар өтетін басқа нәрселер — еңбек қауіпсіздігі бойынша нұсқамалар, өрт қауіпсіздігі бойынша оқыту, медициналық қарап-тексеру — басқа актілермен реттеледі, және мұндағы сандарды оларға көшіруге болмайды.

10. Бағдарлама неден тұрады: 1-қосымшаның бес модулі

Бағдарлама Қағидалардың 1-қосымшасымен берілген: «Үлгілік бағдарлама», оқу жоспары және бағдарламалық бөлік. 1-қосымша № 442 бұйрықтың редакциясында қолданылады.

Оқу жоспарының шапкасы бүкіл даярлаудың мақсатын белгілейді:

Мақсаты: Қауіпсіздік ережелерін бұзу авариялық немесе жарақаттануға әкелгеніне немесе әкелмегеніне қарамастан, қауіпті өндірістік объектілердің басшыларына, мамандары мен қызметкерлеріне қауіпсіздік ережелерін бұзғаны үшін жауапты екенін жеткізу Қауіпті өндірістік нысандардағы авариялардың, жарақаттанудың және жұмыс жүргізу технологиясының бұзылуының, төтенше жағдайлардың алдын алу.

Сөйлемнің ортасына назар аударыңыз: жауапкершілік бұзушылық аварияға немесе жарақаттануға әкелген-әкелмегеніне қарамастан туындайды. Бұл — курстың 3-модуліне кілт. (Мақсат жолында актінің өз қатесі бар — «жеткізу» сөзінен кейін нүкте қойылмаған.)

Даярлау мерзімі шапкада екі санат үшін бірге көрсетілген:

Дайындау мерзімі: кемінде қырық/он сағат.

Нақтылығы — жоғарыда талданған 7-тармақта.

1-модульдің жалғыз тақырыбы — «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Бағдарламалық бөлікте оның мазмұны былай ашылады:

"Азаматтық қорғау туралы" Қазақстан Республикасының Заңында қолданылатын негізгі терминдер және ұғымдар. Азаматтық қорғаудың мемлекеттік жүйесі. Азаматтық қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу. Авариялық-құтқару қызметтері және құралымдары. Төтенше жағдайлардың алдын алу жөніндегі азаматтық қорғау іс-шаралары. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік қадағалау. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өндірістік бақылау.

Дәл осы тізім осы модульдің қалған сабақтарының құрамын анықтайды: терминдер мен ұғымдар, қауіпті өндірістік объектінің белгілері, ұйым мен жұмыскердің міндеттері.

4-модульде 1-қосымша жеті тақырып белгілейді: даярлау мен қайта даярлау тәртібі; авариялар мен жазатайым оқиғалардың себептерін тексеру; қауіпті техникалық құрылғыларды есепке алу және есептен шығару; өнеркәсіптік қауіпсіздікті міндетті декларациялау; өндірістік бақылау; Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің сараптамасы; ұйымның міндеттері.

5-модульде 1-қосымша жиырма үш тақырып санамалайды — компрессорлық станциялардан, жүк көтергіш механизмдер мен қысыммен жұмыс істейтін жабдықтан бастап көмір шахталарына, бериллий өндірісіне және иондаушы сәулелену көздерімен жұмысқа дейін. Жиырма үшеуі қатарынан өтілмейді, және мұны актінің өзі белгілейді. Оқу жоспарының 2) сілтемесі:

1. Қағидалар мен талаптардың тізбесін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлау және қайта даярлау кезінде білім беру ұйымы жаңартады және жеке құрамы өндірістік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлауға, қайта даярлауға және емтихан тапсыруға жататын заңды тұлғалар және (немесе) жеке кәсіпкерлердің қызмет бағыттарына байланысты оқу жоспарына енгізіледі.

Ал 1) сілтемесі бүкіл бағдарламаға ортақ:

1. Тақырыптар персоналы өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлануға, қайта даярлануға және емтихандар тапсыруға жататын заңды тұлғалар және (немесе) жеке кәсіпкеолер қызметінің бағыттары ескеріле отырып, бөлінуі, қайта топтастырылуы және толықтырылуы мүмкін.

Сондықтан бұл курстың 5-модулінде кеңірек қолданылатын тақырыптар қаралады — компрессорлық станциялар, жүк көтергіш механизмдер, қысыммен жұмыс істейтін жабдық, технологиялық құбыржолдар, — ал жеке сабақта өз объектіңізге салалық блокты қалай таңдау керегі түсіндіріледі. Бұл — бағдарламаны қысқарту емес, 1) және 2) сілтемелерді тікелей орындау.

11. Бұл актілер белгілемейтін нәрселер

Жұмыскердің қателерінің жартысы норманы білмеуден емес, жоқ норманы бар деп сенуден өседі. Төмендегілердің бәрі — № 332 Қағидалардың және Заңның 79-бабының қазақ тіліндегі денесін оқу нәтижесі.

Куәліктің қолданылу мерзімі санмен белгіленбеген. Қағидалардың 25-тармағы да, 79-баптың 13-тармағы да бір конструкцияны береді: куәлік онда көрсетілген мерзім ішінде жарамды. «Он екі ай», «бір жыл» деген сан актілерде жоқ.

«Прокторинг» деген термин Қағидаларда жоқ. Қашықтықтан емтиханға қатысты онда 14-тармақтың платформа параметрлері, 15-тармақтың бағдарламалық қамтамасыз етуге қойылатын талаптары және 21-тармақтың тәртіп ережелері бар. Бақылаудың нақты технологиясын акт атамайды.

Куәліктердің бірыңғай мемлекеттік тізілімі Қағидаларда белгіленбеген. 25-тармақ электрондық нысандағы куәлікті пайдаланатын ұйымдарға автоматтандырылған ақпараттық жүйе жүргізуді міндеттейді — бұл ұйымның өз базасы, жалпыұлттық тізілім емес.

Қағидаларда «сертификат» деген сөз мүлдем жоқ. Ол Заңның 79-бабында бар және нақты бір жағдайға қатысты: өнеркәсіптік қауіпсіздікті декларациялайтын заңды тұлғалардың басшылары мен олардың тұрақты жұмыс істейтін емтихан комиссияларының мүшелеріне сертификат беріледі (12-тармақ). Басқа жағдайда құжат — куәлік.

Практикалық сабақтардың міндетті ең аз саны белгіленбеген. 18-тармақ практикалық сабақтар жүргізу мүмкіндігін көздейді және «қажет болған жағдайда» деген ескертпе қояды. Сағатпен өлшенген сан жоқ.

Әкімшілік жауапкершіліктің баптары мен айыппұл мөлшерлері № 332 Қағидаларда жоқ. Оларды Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс белгілейді, ол — 3-модульдің пәні. Сондықтан бұл сабақта бірде-бір бап нөмірі мен айыппұл сомасы аталмады.

Қағидалар оқытудың бағасын белгілемейді. Кім төлейтіні белгілі (79-баптың 17-тармағы), ал қанша төленетіні нормада жоқ.

12. Сабақтан кейін жұмыс берушіден нені тексеру керек

1. Ағымдағы жылға бекітілген кесте бар ма және сізді онымен оқу басталғанға дейін 30 күнтізбелік күн бұрын жазбаша таныстырды ма (9-тармақ).
2. Сіз қай санатқа жатқызылғансыз — 7-тармақтың 1) немесе 2) тармақшасына. Он сағат па, қырық па; жыл сайын ба, үш жылда бір рет пе.
3. Егер жақында қабылданған болсаңыз — оқуыңыз лауазымға тағайындалған күннен бастап бір айға сыя ма (9-тармақ).
4. Оқу ұйымының аттестаты бар ма — даярлау, қайта даярлау құқығына (79-баптың 2-тармағы, Қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасы).
5. Емтиханды қай тілде тапсырасыз — мемлекеттік не орыс тілін таңдау сізге тиесілі (3-тармақ).
6. ТЖЕК құрамы кемінде үш адам ба (20-тармақ, 79-баптың 9-тармағы).
7. Хаттамаңыз бен куәлігіңіз қайда — хаттаманың бір данасы жұмыс орны бойынша ұйымға жіберіледі (24-тармақ), куәлік бес күнтізбелік күннен кешіктірілмей ресімделеді (25-тармақ).
8. Жұмыс орнын ауыстырсаңыз — куәлікті ауыстыру туралы 26-тармақты еске салыңыз.

Осы сегіз сұрақтың жауабы белгілі болса, сіз даярлау процесіндегі өз орныңызды дәл білесіз. Келесі сабақ «Азаматтық қорғау туралы» Заңның негізгі терминдерінен басталады — осы сабақта қолданылған «қауіпті өндірістік объект», «авария», «оқыс оқиға» деген сөздердің заң жүзіндегі мағынасынан.