«Азаматтық қорғау туралы» Заң: негізгі терминдер мен ұғымдар

Бұл сабақ — пәннің тілі туралы. Үлгілік бағдарламаның (Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2021 жылғы 9 шілдедегі № 332 бұйрығымен бекітілген Қағидаларға 1-қосымша, 2025 жылғы 7 қазандағы № 442 бұйрықтың редакциясында, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі) 1-модуліндегі 1-тақырып Заңның өзі деп аталады, ал оның мазмұнының бірінші жолы мынау:

"Азаматтық қорғау туралы" Қазақстан Республикасының Заңында қолданылатын негізгі терминдер және ұғымдар.

Терминдер бұл жерде сөздіктік рәсімшілдік емес. Оқиға қай сөзбен аталса, ұйымның не істеуге міндетті екені және сізден не талап етілетіні содан шешіледі. Сорғының істен шығуы мен резервуардың қирауы күнделікті тілде екеуі де «бұзылу», ал Заң бойынша бұл екі бөлек оқиға және олардың әрекет тәртібі де екеу (82-бап). Сондықтан біз сөздердің тізімін емес, солардың арасындағы шекараларды талдаймыз.

Төмендегі анықтамалардың басым бөлігі — Заңның 1-бабынан; ол бап «Осы Заңда пайдаланылатын негiзгi ұғымдар» деп аталады. Әр терминнің тармақшасы көрсетіледі, дәйексөздер сөзбе-сөз келтірілген.

🔴 Бірден бір ескерту, ол бүкіл сабақ бойы қайталанады: бір тармақшаның қазақ және орыс редакциялары әрдайым бірдей айта бермейді. Айырмашылық шын болған жерде екі тұжырым да келтіріледі — алдымен қазақшасы, сосын орысшасы. Бұл басылым ұйымның орнына редакция таңдамайды: ол екеуін де көрсетеді, ал қайсысымен жұмыс істейтінін ұйымның өзі шешеді.

1. Өзегі: өнеркәсіптік қауіпсіздік дегеніміз не

1-баптың 50) тармақшасы:

1. өнеркәсiптiк қауiпсiздiк – жеке және заңды тұлғалардың, қоршаған ортаның қауiптi өндiрiстiк факторлардың зиянды әсерінен қорғалу жай-күйі;

Бұл құрылымды бөлшектеп қарау керек, өйткені оны үнемі қате қайталап айтады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік — бұл іс-шаралар жиынтығы емес, қорғалу жай-күйі. Іс-шара — құрал, ал норма нәтижені сипаттайды. Оның үстіне қорғалу авариялардан немесе қауіпті жабдықтан деп анықталмаған — ол қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен деп анықталған. Бұл — тар әрі нақты мекенжай.

Қорғалатын үшеу: жеке тұлғалар, заңды тұлғалар және қоршаған орта. Анықтамада «жұмыскер» деген сөз жоқ екеніне назар аударыңыз. Қорғау объект персоналымен шектелмейді: айналадағы халық та, қоршаған орта да қорғалатын шеңберге бірдей кіреді.

қауіпті өндірістік фактор дегеніміз не — 32) тармақша:

1. қауіпті өндірістік фактор – қауіпті өндірістік объектілердегі және әлеуметтік инфрақұрылым объектілеріндегі авариялар, оқыс оқиғалар кезінде туындайтын, жеке және заңды тұлғаларға, қоршаған ортаға зиян (нұқсан) келтіретін физикалық құбылыс;

Осыдан бүкіл пән сүйенетін тізбек шығады:

қауіпті өндірістік объект → ондағы авария немесе оқыс оқиға → қауіпті өндірістік фактор (физикалық құбылыс) → жеке тұлғаларға, заңды тұлғаларға, қоршаған ортаға зиян.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік — осы тізбек үзілген жай-күй. Байқаңыз: фактор авариялар мен оқыс оқиғалар кезінде туындайды, яғни анықтама бойынша оқиға болғаннан кейін. Әлеуметтік инфрақұрылым объектілері бұл анықтамада қауіпті өндірістік объектілермен қатар аталған — демек лифт, эскалатор, мектептегі қазандық та осы тізбекке кіреді.

Жанында жиі шатастырылатын термин тұр — өндірістік бақылау (49-1) тармақша): өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған, қауіпті өндірістік объектідегі іс-шаралар, оларды өндірістік бақылау қызметінің лауазымды адамдары жүзеге асырады. Яғни бұл — сіздің объектіңіздің ішіндегі жұмыс, оны мемлекет емес, ұйымның өзі жүргізеді. Мемлекеттік бақылау мен қадағалау — бөлек нәрсе, ол туралы төменде.

2. Өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары

1-баптың 53) тармақшасы:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары – өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген техникалық және (немесе) әлеуметтік сипаттағы арнайы шарттар;

Үш белгі, әрқайсысының салмағы бар:

Екінші белгі өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлаудың өзі неге өнеркәсіптік қауіпсіздік талабы екенін түсіндіреді: ол — әлеуметтік сипаттағы шарт.

Бұл талаптардың қай жерде тұрғанын 69-баптың 1-тармағы атайды: техникалық регламенттер, өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидалары, нұсқаулықтар және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілері. Осы актілер жүйесінің құрылымы курстың 2-модулінің пәні.

Бір анықтама екі актіде. № 332 Қағидалардың 2-тармағының 6) тармақшасы дәл сол анықтаманы сөзбе-сөз қайталайды. Бұл кездейсоқтық емес: Қағидалар Заңның терминін өзгертпей алады, сондықтан емтиханда екі актінің қайсысынан сұраса да жауап бір.

Терминологиялық тұзақ. Заң „өрт қауіпсіздігі шараларын“ анықтайды (59) тармақша) — өрт қауіпсіздігі талаптарын орындау жөніндегі іс-қимылдар ретінде. Ал өнеркәсіптік қауіпсіздік шаралары деген ұқсас терминді 1-бап енгізбейді. Демек „өнеркәсіптік қауіпсіздік шаралары“ деген айналым тұрмыстық, нормативтік емес. Актіде оған 16-баптың 2-тармағының тілі сәйкес келеді, онда ұйымдар өнеркәсіптік және өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі шараларды әзірлеуге және жүзеге асыруға міндеттелген, бірақ бұл — міндеттің тұжырымы, терминнің анықтамасы емес.

3. Авария мен оқыс оқиға: сабақтың басты жұбы

Бұл — жатқа білуге тиіс екі шекара, өйткені әрекет тәртібі соларға байланысты.

1-баптың 1) тармақшасы:

1. авария – ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауiптi заттардың шығарындысы;

1-баптың 48) тармақшасы:

1. оқыс оқиға – аварияға алып келмеген, қауiптi өндiрiстiк объектiде қолданылатын техникалық құрылғылардың істен шығуы немесе бүлінуі, технологиялық процесті жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін параметрлерден ауытқу;

Екеуін де құрамы бойынша талдайық.

Авария — үшеудің бірі: (1) ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы; (2) бақыланбайтын жарылыс; (3) қауiптi заттардың шығарындысы. Соңғы екеуіндегі түйінді сөз — бақыланбайтын (осы сөздің қазақ мәтініндегі орны туралы төменде бөлек айтылады). Жарылыс жұмыстары кезіндегі жоспарлы жарылыс та, алауға штаттық тастау да бақылаумен жүргізіледі және авария болып табылмайды. Анықтамада жоқ нәрсеге де назар аударыңыз: онда зардап шеккендер туралы бір ауыз сөз жоқ. Ешкім зардап шекпесе де авария авария болып қала береді — персоналда бір сызат болмаса да, техникалық құрылғының қирауы анықтамаға түседі.

Оқыс оқиға — үшеудің бірі: (1) техникалық құрылғылардың істен шығуы; (2) техникалық құрылғылардың бүлінуі; (3) технологиялық процесті жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін параметрлерден ауытқу. Оған қоса екі шектеуіш бар, оларсыз анықтама қате оқылады: құрылғылар қауіпті өндірістік объектіде қолданылуға тиіс, ал оқиға аварияға алып келмеген болуға тиіс.

🔴 Мұнда қазақ және орыс редакциялары бір сөйлемді басқаша құрады

Оқыс оқиғаның қазақ тұжырымы:

1. оқыс оқиға – аварияға алып келмеген, қауiптi өндiрiстiк объектiде қолданылатын техникалық құрылғылардың істен шығуы немесе бүлінуі, технологиялық процесті жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін параметрлерден ауытқу;

Дәл сол тармақшаның орыс тұжырымы:

1. инцидент – отказ или повреждение технических устройств, применяемых на опасном производственном объекте, отклонение от параметров, обеспечивающих безопасность ведения технологического процесса, не приведшие к аварии;

Айырмашылық мағынада емес, құрылымда, бірақ ол оқуға тікелей әсер етеді. Қазақ редакциясында «аварияға алып келмеген» деген айқындауыш тізімнің алдында тұр және үш форманың үшеуіне де бірдей қатысты — басқаша оқудың мүмкіндігі жоқ. Орыс редакциясында «не приведшие к аварии» соңында тұр; көпше түрде тұрғаны оны бүкіл тізімге қатысты етеді, бірақ оқырман оны іс жүзінде тек соңғы мүшеге («отклонение от параметров») жиі жапсырады. Практикалық салдары: орыс редакциясын оқыған адам „аварияға әкелген істен шығу да оқыс оқиға“ деп қате қорытуы мүмкін. Қазақ редакциясы бұл қатені мүмкін етпейді. Күмән туса — қазақ тұжырымы бойынша тексеріңіз: аварияға алып келді ме, келмеді ме.

Авария анықтамасында да ұсақ, бірақ байқалатын айырмашылық бар. Қазақшасы:

1. авария – ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауiптi заттардың шығарындысы;

Орысшасы:

1. авария – разрушение зданий, сооружений и (или) технических устройств, неконтролируемые взрыв и (или) выброс опасных веществ;

Орыс редакциясында «неконтролируемые» көпше түрде тұр және жарылысқа да, шығарындыға да қатысты екені грамматикадан көрініп тұр. Қазақ редакциясында «бақыланбайтын» тек «жарылыс» сөзінің алдында тұр, ал «қауiптi заттардың шығарындысы» өз алдына айқындауышсыз қалған. Сөзбе-сөз оқыса, қазақ мәтіні бойынша кез келген шығарынды, оның ішінде бақыланатыны да, авария белгісіне түсіп кетеді. Мұны өз бетіңізше шешпеңіз: тәжірибеде екі редакция да бақыланбайтын шығарынды туралы айтады, бірақ дауласатын жағдайда екі мәтінді де көрсету керек.

Оқыс оқиға авария арқылы анықталған. Демек екеуінің шекарасы салдардың ауырлығымен емес, фактімен жылжиды: ауытқу қирауға, жарылысқа немесе шығарындыға айналды ма. Клапанның істен шығуы — оқыс оқиға. Дәл сол істен шығу аппараттың жарылуына әкелсе — авария.

Неге бұл теория емес

82-баптың 1-тармағы бойынша оқыс оқиға кезінде ұйым қауіпті өндірістік факторлардың туындағаны және оқыс оқиға туралы жұмыскерлерге, төтенше жағдайдың есепті аймағына жататын халыққа, уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне және жергілікті атқарушы органдарға дереу хабар береді, оқыс оқиғаны тергеп-тексереді, оларды болғызбау жөніндегі іс-шараларды әзірлеп жүзеге асырады және оларды есепке алады.

Сол баптың 2-тармағы авария кезінде басқасын талап етеді: ұйым авария туралы жұмыскерлерге, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметіне, уәкілетті органның аумақтық органына, ведомствоның аумақтық бөлімшесіне және жергілікті атқарушы органдарға, ал қауіпті өндірістік факторлар туындаса — есепті аймақтағы халыққа дереу хабарлайды; тергеп-тексеру комиссиясына қажетті барлық ақпаратты береді және оның жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Айырмашылық бір жолда: авария кезінде хабарланатындар тізіміне өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметі мен уәкілетті органның аумақтық органы қосылады, ал тергеп-тексеру жөніндегі комиссия пайда болады. Аварияны оқыс оқиға деп атау — шақыруға міндетті адамдарды шақырмау деген сөз.

Аварияны тергеп-тексеру комиссиясын ұйым өзі құрмайды: 84-баптың 1-тармағы бойынша оны өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган немесе оның ведомствосының аумақтық бөлімшесі құрады, ал басшысы — сол органның өкілі. Оқыс оқиғаны тергеп-тексеруді 82-баптың 1-тармағының 3) тармақшасы бойынша ұйымның өзі жүргізеді. Бұл — тағы бір практикалық айырмашылық. Тергеп-тексерудің міндеттері екеуіне ортақ (83-баптың 1-тармағы): себептер мен бұзушылықтардың сипатын анықтау, салдарын жою және оларды болғызбау жөніндегі іс-шараларды, келтірілген материалдық залалды айқындау.

4. Техникалық құрылғылар және қауіпті техникалық құрылғылар

1-баптың 64) тармақшасы:

1. техникалық құрылғылар – қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын технологиялық жабдықтар, машиналар, агрегаттар, техникалық жүйелер (кешендер);

Анықтама объектіге тұйықталған: дәл сол жабдық басқа жерде тұрса, Заң мағынасындағы техникалық құрылғы болмайды. Белгі — конструкция емес, қолданылу орны.

Ал қауіпті техникалық құрылғыларды 1-бап мүлдем басқаша анықтайды — белгі арқылы емес, жабық тізбе арқылы. 32-1) тармақша «қауіпті техникалық құрылғылар:» деген тақырыптан және екі абзацтан тұрады. Бірінші абзац — қауіпті өндірістік объектілерде пайдаланылатын құрылғылар: бу және су жылыту қазандықтары (жылу желілерін қоспағанда), қысыммен жұмыс істейтін түтіктер, жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), эскалаторлар, фуникулерлер, лифтілер, траволаторлар, мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер, ұңғымаларды бұрғылау мен жөндеу қондырғылары, шахталық көтергіш қондырғылар мен машиналар, жарылғыш заттарға арналған жылжымалы қоймалар, машиналар мен қондырғылар. Бұл абзацтың толық мәтіні төменде, редакциялар салыстырылатын жерде келтірілген.

Екінші абзац — әлеуметтік инфрақұрылым объектілеріндегі құрылғылар: бу және су жылыту қазандықтары (жылумен жабдықтау ұйымдары), қысыммен жұмыс істейтін түтіктер, жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), эскалаторлар, аспалы жолдар, фуникулерлер, лифтілер, траволаторлар, мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер. Аспалы жолдар тек осы екінші абзацта аталғанына назар аударыңыз.

Тізбе жабық: құрылғы онда аталған, не болмаса ол Заң мағынасындағы қауіпті техникалық құрылғы емес. Түсу-түспеуін сала емес, тізбедегі позиция мен оның сандық параметрлері шешеді — 0,07 мегаПаскальдан асатын қысым, 115 Цельсий градустан асатын су температурасы, екі жүз метрден асатын бұрғылау тереңдігі.

🔴 Осы тармақшада үш нақты айырмашылық бар, және екеуі мағыналық

Біріншісі — судың температурасы қандай температура. Қазақ мәтіні:

қауіпті өндірістік объектілерде пайдаланылатын, 0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен және (немесе) 115 Цельсий градустан асатын судың қайнау температурасы кезінде жұмыс істейтін бу және су жылыту қазандықтары (жылу желілерін қоспағанда), 0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен жұмыс істейтін түтіктер, жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), эскалаторлар, фуникулерлер, лифтілер, траволаторлар, мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер, сондай-ақ бұрғылау тереңдігі екі жүз метрден асатын ұңғымаларды бұрғылауға және жөндеуге арналған қондырғылар, шахталық көтергіш қондырғылар мен көтергіш машиналар, жарылғыш заттар мен олардың негізінде жасалған бұйымдардың жылжымалы қоймалары, араластыру-зарядтау және жеткізу-зарядтау машиналары, жарылғыш заттар мен олардың негізінде жасалған бұйымдарды дайындауға арналған мобильді және стационарлық қондырғылар;

Орыс мәтіні:

паровые и водогрейные котлы, работающие под давлением более 0,07 мегаПаскаля и (или) при температуре нагрева воды более 115 градусов Цельсия (за исключением тепловых сетей), сосуды, работающие под давлением более 0,07 мегаПаскаля, грузоподъемные краны, подъемники (вышки), эскалаторы, фуникулеры, лифты, траволаторы, подъемники для лиц с инвалидностью, а также установки для бурения и ремонта скважин с глубиной бурения более двухсот метров, шахтные подъемные установки и подъемные машины, передвижные склады взрывчатых веществ и изделий на их основе, смесительно-зарядные и доставочно-зарядные машины, мобильные и стационарные установки для изготовления взрывчатых веществ и изделий на их основе, эксплуатируемые на опасных производственных объектах;

Қазақ редакциясында «115 Цельсий градустан асатын судың қайнау температурасы» делінген, орыс редакциясында — «при температуре нагрева воды более 115 градусов Цельсия». Бұл — бір шама емес: қайнау температурасы мен қыздыру температурасы әртүрлі физикалық сипаттама, ал белгі сандық. Практикалық салдары тікелей: қазандықты есепке қою керек пе, жоқ па деген сұрақ осы бір сөзге тіреледі. Өз бетіңізше редакция таңдамаңыз — қазандықтың паспорттық деректерін алып, аумақтық бөлімшеге екі редакцияны да көрсете отырып сұрақ қойыңыз.

Екіншісі — жабдықтың бір түрінің атауы. Орыс мәтінінде «сосуды, работающие под давлением более 0,07 мегаПаскаля» тұр. Қазақ мәтінінде сол орында «0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен жұмыс істейтін түтіктер» тұр. «Түтік» — құбыр, ал «сосуд» — ыдыс. Бұл әртүрлі бұйым: қысыммен жұмыс істейтін ыдыс (ресивер, автоклав, баллон) мен құбыр бір зат емес. Сөзбе-сөз оқыса, қазақ редакциясы қысымдағы ыдыстарды тізбеден шығарып, орнына құбырларды қояды. Тәжірибеде тізбе ыдыстар туралы деп қолданылады, бірақ бұл — редакция мәселесі және оны айтып өту керек.

Үшіншісі — шектеуіштің орны. Қазақ абзацы «қауіпті өндірістік объектілерде пайдаланылатын» деген сөзден басталады және бүкіл тізімге бірдей қатысты. Орыс абзацы сол шектеуішті соңына қояды: «эксплуатируемые на опасных производственных объектах». Мағына сол, бірақ орыс мәтінінде шектеуіш тізімнің соңғы мүшелеріне ғана қатысты деп оқылу қаупі бар. Қазақ редакциясында ондай екіұштылық жоқ.

Екінші абзацта да айырмашылық бар, бірақ ол ұсағырақ: қазақшасында «жылумен жабдықтау ұйымдары», орысшасында «организации теплоснабжения» — бұл жерде екеуі бір. Ал бірінші абзацта «жылу желілерін қоспағанда» / «за исключением тепловых сетей» деген алып тастау екі редакцияда да бірдей тұр.

Қауіпті техникалық құрылғының құқықтық режимі

Анықтамадан бөлек Заң бұл құрылғыларға режим белгілейді, және оны бөлек баптармен жасайды:

• олар қауіпті өндірістік объектілерге жатады — 71-баптың 2-тармағы, бірақ жылжымалы жүк көтергіш крандарды және көтергіштерді (мұнараларды), мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштерді қоспағанда: бұл үшеуі қауіпті техникалық құрылғы болып қала береді, бірақ қауіпті өндірістік объектіге жатпайды;
• олар өнеркәсіптік қауіпсіздік сараптамасына жатады — 73-баптың 1-тармағының 1) тармақшасы;
• оларды қолдануға рұқсат беріледі — 74-бап; рұқсат алуға арналған құжаттарды өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган қарайды (1-тармақ);
• олар есепке қойылады және есептен шығарылады — 77-баптың 1-тармағы: ұйым басшысы сәйкестендіру жөніндегі ақпаратты қоса бере отырып өтініш береді.

Мұнда жиі жіберілетін қатеге назар аударыңыз: өтінішті кімге беру керегі объектінің түріне байланысты. Өнеркәсіптік объектілерде — уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне, әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінде — жергілікті атқарушы органға. Мектептегі немесе ауруханадағы лифт үшін аумақтық бөлімшеге баруға болмайды.

5. Қауіпті өндірістік объект: 1-бапта мұндай термин жоқ

Пәннің орталық ұғымымен де жағдай дәл солай. 1-бапта «қауіпті өндірістік объект» анықтамасы жоқ. Ұғым екі бөлек баппен ашылады.

70-бап — қауіпті өндірістік объектілердің белгілері.

Бірінші белгі — қауіпті заттардың кем дегенде біреуін өндіру, пайдалану, қайта өңдеу, түзу, сақтау, тасымалдау (құбыржолдық), жою: иондаушы сәулелену көзі, тұтанғыш зат, жарылғыш зат, жанғыш зат, тотықтандырғыш зат, уытты зат, жоғары уытты зат және қоршаған ортаға қауіп төндіретін зат. Әрқайсысының өз сандық сипаттамасы бар — мысалы, уытты зат үшін асқазанға енгізген кездегі өлтіретін орташа дозасы бір килограмм салмаққа 15-тен 200 миллиграмға дейін.

Екінші белгі — қара, түсті, бағалы металдардың балқымаларын және солардың негізіндегі қорытпаларды өндіру. Үшінші белгі — тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстарын, пайдалы қазбаларды өндіру мен қайта өңдеу жұмыстарын, жерасты жұмыстарын жүргізу; бұдан техникалық құрылғылар пайдаланылмайтын геологиялық барлау объектілері алып тасталған.

71-баптың 1-тармағы — кім оларға жатады: 70-баптағы белгілері бар және уәкілетті орган бекіткен сәйкестендіру қағидаларына сәйкес солай деп сәйкестендірілетін кәсіпорындар, өндірістік бөлімшелер және осы кәсіпорындардың басқа да объектілері.

Мұнда екі шарт бірге тұр: 70-баптағы белгілер және сәйкестендіру қағидалары бойынша солай деп сәйкестендіру. Яғни объект қауіпті өндірістік объект болатыны саланың атауымен де, жұмыс берушінің шешімімен де емес, 70-баптың белгілерімен және 71-бап бойынша сәйкестендіру рәсімімен айқындалады. Бұл — келесі сабақтың тақырыбы.

Қасында 1-баптың 47) тармақшасы тұр — объектінің жалпы ұғымы:

1. объект – азаматтық қорғау саласындағы талаптар белгіленген немесе белгіленуі тиіс, жеке немесе заңды тұлғалардың мүлкі, мемлекеттік мүлік, оның ішінде үйлер, ғимараттар, құрылыстар, технологиялық қондырғылар, жабдық, агрегаттар және өзге де мүлік;

«Белгіленуі тиіс» деген сөздер кездейсоқ емес: мүлік объектіге талаптар іс жүзінде қойылғанға дейін-ақ айналады.

6. Өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясы

1-баптың 31) тармақшасы:

1. қауіпті өндірістік объектінің өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясы – қауіпті өндірістік объект қауіптілігінің сипаты мен ауқымы, қауіпті өндірістік объектіні пайдалануға беру, оның жұмыс істеуі және оны пайдаланудан шығару кезеңдерінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету және қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен халықты қорғау жөніндегі іс-шаралар көрсетілген құжат;

Анықтамадан әдетте назардан тыс қалатын үш нәрсе көрінеді:

1. Декларация қауіптіліктің сипаты мен ауқымын көрсетеді — демек бұл талдау құжаты, рұқсат емес.
2. Ол объект өмірінің үш кезеңін қамтиды: пайдалануға беру, жұмыс істеуі, пайдаланудан шығару. Тек жұмыс режимі ғана емес.
3. Онда тек персонал емес, халықты қорғау туралы бөлім бар.

Кім және қашан оны иеленуге міндетті — 76-бап. Оның 1-тармағы бойынша міндетті декларациялауға уәкілетті орган бекіткен декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлеріне сәйкес келетін қауіпті өндірістік объектілер жатады, ал 7-тармағы уәкілетті орган тіркеген декларациясыз мұндай объектіні пайдалануға тыйым салады.

Яғни декларациялауға жататын объект үшін тіркелген декларацияның болмауы — пайдалануға тыйым салу. Декларация талап етілетін объектілердің шеңберін Заң емес, уәкілетті орган бекітетін критерийлер айқындайды; критерийлердің өзі курстың 4-модулінде талданады.

7. Аттестаттау және аттестат: бұл неге жеке сізге қатысты

1-баптың 52) тармақшасы:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды жүргізу құқығына заңды тұлғаларды аттестаттау – өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды орындауға заңды тұлғаның құқықтылығын өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның ресми тануы;

1-баптың 51) тармақшасы:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды жүргізу құқығына арналған аттестат – өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган беретін, заңды тұлғаның өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды орындау құқығын куәландыратын құжат;

Аттестатталуға жататын жұмыс түрлерінің ішінде 72-баптың 1-тармағының 2) тармақшасы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басшыларды, мамандарды және жұмыскерлерді даярлауды, қайта даярлауды атайды. Яғни сізді оқыту — аттестатталуға жататын жұмыс түрі. Мұны 79-баптың 2-тармағы аяқтап тұр: қауіпті өндірістік объектілердің және оларда жұмысқа тартылатын ұйымдардың басшыларын, мамандарын және жұмыскерлерін оқыту мен білімін тексеру (емтихандар) қауіпті өндірістік объектінің немесе оқу ұйымының оқу орталығында, оларда даярлау, қайта даярлау құқығын беретін аттестат болған кезде жүргізіледі.

Практикалық қорытынды: мұндай аттестаты жоқ ұйымдағы оқыту 79-баптың талабын жаппайды. 72-бап бойынша аттестатты өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган береді, оның қолданылу мерзімі — бес жыл. Тексеру мүмкіндігі де ашық: 72-баптың 9-тармағы бойынша уәкілетті орган аттестатталған ұйымдар мен аттестаттарының қолданысы тоқтатылған ұйымдар туралы ақпаратты өз интернет-ресурсында орналастырады.

Оқу ұйымының өз анықтамасы да бар, ол Заңда емес, № 332 Қағидалардың 2-тармағының 1) тармақшасында: Заңның 72-бабына сәйкес даярлау, қайта даярлау құқығына аттестатталған заңды тұлға. Сол тармақ тағы екі терминді енгізеді: желілік технология (2) тармақша) — Интернет желісі негізінде оқу-әдістемелік материалдармен қамтамасыз етуді, оқытушымен және бір-бірімен интерактивті өзара іс-қимылды және оқу процесін әкімшілендіруді қамтитын технология; емтихан тапсыратын тұлға (8) тармақша) — өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша емтихан тапсыруға жататын заңды тұлға және (немесе) жеке кәсіпкер персоналы, яғни сіз.

🔴 Мұнда қазақ редакциялары бір-бірімен келіспейді

Аттестаттаудың анықтамасы Заңда да, Қағидаларда да бар. Заңның 1-бабының 52) тармақшасы:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды жүргізу құқығына заңды тұлғаларды аттестаттау – өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды орындауға заңды тұлғаның құқықтылығын өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның ресми тануы;

№ 332 Қағидалардың 2-тармағының 3) тармақшасы:

1. заңды тұлғаларды өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды жүргізу құқығына аттестаттау – өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның заңды тұлғаның өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды орындау құқығын ресми тануы;

Заң аттестаттауды заңды тұлғаның құқықтылығын ресми тану деп атайды, ал Қағидалар құқығын ресми тану деп атайды. Орыс редакцияларында мұндай айырмашылық жоқ: екі актіде де «правомочий юридического лица выполнять работы в области промышленной безопасности» деп тұр. Салыстырыңыз:

1. аттестация юридических лиц на право проведения работ в области промышленной безопасности – официальное признание уполномоченным органом в области промышленной безопасности правомочий юридического лица выполнять работы в области промышленной безопасности;

Айырмашылық заңдық салдар туғызбайды, бірақ терминнің бірдей жазылуын күтіп отырған адамға қазақ мәтіндері екі түрлі көрінеді. Емтиханда екеуі де дұрыс.

8. Кім кім: органдар мен лауазымдар

Бұл жерде адамдар ең жиі шатасады, өйткені ұқсас атаулы бірнеше орган бар.

Азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган (1-баптың 19) тармақшасы) — азаматтық қорғау саласында басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын орталық атқарушы орган: төтенше жағдайлардың алдын алу және жою, халыққа шұғыл медициналық және психологиялық көмек, өрт қауіпсіздігі және Азаматтық қорғанысты ұйымдастыру бөлігінде.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган — бұл басқа орган, 1-баптың 52-3) тармақшасы:

52-3) өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган – өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын орталық атқарушы орган;

Дәл сол анықтаманы № 332 Қағидалардың 2-тармағының 4) тармақшасы қайталайды. Ведомство Заңның 1-бабында жеке анықталмаған; Қағидалардың 2-тармағының 5) тармақшасы бойынша бұл — орталық атқарушы органның өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты және бақылау, қадағалау функцияларын іске асыратын ведомствосы.

Айырмашылық формальды емес: уәкілетті орган реттейді (қағидаларды бекітеді, рұқсат пен аттестат береді, декларацияны тіркейді), ал ведомство мен оның аумақтық бөлімшелері бақылайды және қадағалайды. 39-баптың 1-тармағы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жүзеге асыратын үш адресатты тікелей атайды: ведомство, оның аумақтық бөлімшелері және жергілікті атқарушы органдар (бақылау және қадағалау органы). Соңғысы кездейсоқ емес — әлеуметтік инфрақұрылымдағы қауіпті техникалық құрылғылар бойынша дәл соларға барасыз (77-бап).

Бақылау мен қадағалаудың жалпы ұғымы (1-баптың 18) тармақшасы) — азаматтық қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органдардың өз құзыреті шегінде жеке және заңды тұлғалардың азаматтық қорғау саласындағы заңнама талаптарын сақтауын қамтамасыз етуге бағытталған қызметі.

Техникалық басшы — 1-баптың 63) тармақшасы:

1. техникалық басшы – технологиялық процеске басшылықты жүзеге асыратын маман;

Қысқа анықтама, бірақ нақты салдары бар: 81-баптың 2-тармағы бойынша оқу дабылын қауіпсіздік қызметі емес, дәл осы техникалық басшы өткізеді — және жалғыз емес, ведомствоның аумақтық бөлімшесі мен өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметтерінің өкілдерімен бірлесіп.

Құтқарушы (33) тармақша) — авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізуге арнайы даярлықтан өткен және аттестатталған (қайта аттестатталған) жеке тұлға. Кәсіби авариялық-құтқару қызметі (28) тармақша) — құтқарушылары штат негізінде жұмыс істейтін және біліктілік талаптарына сай келетін құралымдардан тұратын қызмет. Өнеркәсіптік қауіпсіздікке қатыстысы бөлек аталған (52-1) тармақша): ол қауіпті өндірістік объектілерде профилактикалық жұмыстарды тұрақты жүргізу арқылы тау-кен құтқару, газдан құтқару және бұрқаққа қарсы жұмыстарды жүргізеді.

Жұмыскер үшін бұдан шығатын практикалық қорытынды қарапайым: құтқару жұмыстарын аттестатталған құтқарушылар жүргізеді. Авария кезінде 82-баптың 2-тармағы бойынша хабарланатын дәл осы қызмет.

9. Төтенше жағдай және оның авариямен түйісетін жері

1-баптың 66) тармақшасы:

1. төтенше жағдай – адам шығынына, адамдардың денсаулығына немесе қоршаған ортаға зиян келтіруге, елеулі материалдық нұқсанға және адамдардың тыныс-тіршілігі жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін немесе әкеп соққан аварияның, өрттің, қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінің, қауіпті табиғи құбылыстың, апаттың, дүлей немесе өзге де зілзаланың салдарынан қалыптасқан белгілі бір аумақтағы жағдай;

Төтенше жағдай — бұл жағдай (обстановка), ал авария — оқиға. Авария төтенше жағдайдың себебі бола алады, бірақ болуға міндетті емес: төтенше жағдай белгілі бір ауқымдағы салдарды немесе салдар қаупін болжайды, ал авария өз анықтамасы бойынша оны талап етпейді.

Қасында — 65) тармақша: техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар — қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен, көлік және басқа да авариялардан, өрттерден (жарылыстардан), қауіпті заттар жайылатын авариялардан, ғимараттардың кенеттен құлауынан, бөгеттердің бұзылуынан, тіршілікті қамтамасыз ету жүйелері мен тазарту құрылыстарындағы авариялардан болған төтенше жағдайлар. 67) тармақша бойынша төтенше жағдай аймағы — төтенше жағдай қалыптасқан аумақ. 82-бап халықты хабардар ету кезінде қолданатын „төтенше жағдайдың есепті аймағы“ деген айналым осы құрылымға сүйенеді.

Ажырататын тағы үш термин:

• 1. тармақша — төтенше жағдайларды жою: авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстар, яғни оқиға кезіндегі және одан кейінгі бірден жүретін жұмыстар;
• 1. тармақша — салдарларын жою: инфрақұрылымды, тұрғын үйді, қоршаған ортаны қалпына келтіру, әлеуметтік-оңалту көмегі, келтірілген зиянды өтеу;
• 1. тармақша — алдын алу: төтенше жағдайлардың туындау тәуекелін азайтуға бағытталған, күні бұрын жүргізілетін іс-шаралар, яғни оқиғаға дейінгі жұмыс.

Және адамдар туралы екі термин: зардап шегуші (26) тармақша) — төтенше жағдай салдарынан зиян (нұқсан) келтірілген жеке тұлға; зиян (нұқсан) келтіруші (27) тармақша) — әрекетінің (әрекетсіздігінің) салдарынан техногендік сипаттағы төтенше жағдай болған жеке немесе заңды тұлға.

1. тармақшадағы «әрекетсіздігінің» деген сөзге назар аударыңыз — жасалмаған әрекет бұл анықтамада жасалғанға тең.

10. Азаматтық қорғау: бәрі кіретін жүйе

Өнеркәсіптік қауіпсіздік — бөлек құқық саласы емес, азаматтық қорғаудың бір бөлігі. 1-баптың 10) тармақшасы:

1. азаматтық қорғау – өрт қауіпсіздігін, өнеркәсіптік және сейсмикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру, сақтау және пайдалану жөніндегі іс-шараларды қамтитын, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар мен олардың салдарларының алдын алуға және оларды жоюға, азаматтық қорғанысты ұйымдастыруға және жүргізуге, төтенше жағдай аймағындағы халыққа шұғыл медициналық және психологиялық көмек көрсетуге бағытталған, бейбіт уақытта және соғыс уақытында жүргізілетін жалпымемлекеттік іс-шаралар кешені;

Мұнда тікелей айтылған: өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралар азаматтық қорғауға өрт және сейсмикалық қауіпсіздікпен қатар кіреді. Осыдан ұйымдардың өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі міндеттері неге азаматтық қорғау саласындағы 16-бапта жазылғаны да, өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзу неге азаматтық қорғау саласындағы заңнаманы бұзу болып табылатыны да түсінікті болады.

Жүйенің өзі — азаматтық қорғаудың мемлекеттік жүйесі (13) тармақша): халықты, объектілер мен аумақты төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстар кезіндегі қауіптерден қорғауға арналған басқару органдарының, күштері мен құралдарының жиынтығы. Оның күштерін 14) тармақша тізеді, және онда авариялық-құтқару қызметтері мен құралымдары бар: авария кезінде объектіңізге келетіндер солар.

11. Жиі шатастырылатын жұптар

Салыстыру үшін үш анықтаманы қатар қойыңыз: өрт (54) тармақша) — адамдарға қатер төндіретін, зиян мен материалдық нұқсан келтіретін бақылаусыз жану; өрт қауіпсіздігі (57) тармақша) — адамдардың, мүліктің, қоғам мен мемлекеттің өрттерден қорғалу жай-күйі; өнеркәсіптік қауіпсіздік (50) тармақша) — тұлғалар мен қоршаған ортаның қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен қорғалу жай-күйі. Құрылымы ұқсас, бірақ қорғау көзі де, қорғалатындар шеңбері де бөлек.

12. Бұл акт белгілемейтін нәрселер

Сабақтың адал бөлігі. Заңның өзінде қолданылатын бірнеше сөз тіркесінің 1-бапта анықтамасы жоқ:

• қауіпті өндірістік объект — 70-баптың белгілері мен 71-бап арқылы ашылады, 1-бап арқылы емес;
• қауіпті өндірістік объектінің қауіптілігінің жалпы деңгейі — бұл айналымды 16-бап қолданады (9-1) тармақша: ұйым ол туралы ведомствоның аумақтық бөлімшелеріне хабарлайды), бірақ бұл қандай деңгей екенін және оның қалай есептелетінін Заң белгілемейді;
• өнеркәсіптік қауіпсіздік мониторингі — өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі (69-баптың 2-тармағының 8) тармақшасы) және өндірістік бақылаудың міндеті (40-баптың 2-тармағының 2) тармақшасы) ретінде аталған, ал 1-бапта оның анықтамасы жоқ;
• тәуекел — Заң өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы тәуекелдерге бағалау жүргізуді ұйымдардың құқығы ретінде атайды (16-бап), бірақ „тәуекел“ терминінің өзін 1-бап анықтамайды;
• өнеркәсіптік қауіпсіздік шаралары — мұндай термин 1-бапта жоқ, анықталғаны тек өрт қауіпсіздігі шаралары (59) тармақша).

🔴 Қауіпті техникалық құрылғылар бұл тізімге кірмейді — оларды 1-бап 32-1) тармақшамен, екі абзацтан тұратын жабық тізбемен анықтайды. Бұл жиі кездесетін оқу қатесі: мұндай құрылғылардың режимі шынымен бөлек баптармен (71, 73, 74, 77) берілген, бірақ анықтамасы бар және ол 1-бапта.

Сондай-ақ № 332 Қағидалар мен Заңның арасында бөлу бар: оқу ұйымы, желілік технология, емтихан тапсыратын тұлға, ведомство ұғымдарын Заң емес, Қағидалар анықтайды. Бұл терминдерді Заңның 1-бабынан іздеудің қажеті жоқ — ол жерде олар жоқ.

Бұдан шығатын қорытынды академиялық емес, практикалық: осы тіркестердің кез келгені бойынша нақты жауап керек болса, есте сақтағанмен жауап беруге болмайды — тиісті тәртіпті белгілейтін актіні ашу керек (сәйкестендіру қағидалары, декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлері, есепке қою тәртібі). Курстың 2 және 4-модульдері дәл сол актілер туралы.

13. Термин қалай іс-қимылға айналады: үш жағдайды талдау

Бірінші жағдай. Ауысымда сорғы істен шықты, технологиялық процесс тоқтатылды, ештеңе қирамады. 48) тармақша бойынша бұл — оқыс оқиға: қауіпті өндірістік объектіде қолданылатын техникалық құрылғының аварияға алып келмеген істен шығуы. 82-баптың 1-тармағы қосылады: хабарлау (оның ішінде уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне), тергеп-тексеру, болғызбау жөніндегі іс-шаралар, есепке алу. Сіздің жеке міндетіңіз — 18-баптың 3-тармағының 2) тармақшасы бойынша ұйым әкімшілігіне авариялар мен оқыс оқиғалар туралы дереу хабар беру, ал өрт байқалса — өртке қарсы қызметті хабардар ету.

Екінші жағдай. Дәл сол сорғы жарылып кетті, байлам жабдығының бір бөлігі қирады, зардап шеккендер жоқ. Бұл енді 1) тармақша бойынша авария — техникалық құрылғылардың қирауы. Зардап шеккендердің болмауы ештеңені өзгертпейді. 82-баптың 2-тармағы қосылады: хабарланатындар тізіміне өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметі мен уәкілетті органның аумақтық органы қосылады, ұйым тергеп-тексеру жөніндегі комиссияға қажетті бүкіл ақпаратты беруге және оның жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті. Сіздің міндетіңіз 18-баптың 3-тармағының 4) тармақшасымен толығады: аварияларды тергеп-тексеру жөніндегі комиссияларға жәрдем көрсету.

Үшінші жағдай. Параметр технологиялық процесті жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шектен шығып кетті, жабдық бүтін. Бұл да оқыс оқиға — 48) тармақшадағы үшінші форма. Мұнда қателесу оңай: ештеңе сынбады дегеніміз ештеңе болмады дегенді білдірмейді. Параметрлерден ауытқу анықтамада істен шығу мен бүлінуден бөлек аталған — дәл осындай жағдайлар есептен түсіп қалмасын деп.

Үш жағдайдың үшеуінде де бірінші міндет біреу: 18-баптың 3-тармағының 1) тармақшасы бойынша өнеркәсіптік қауіпсіздік пен өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтау.

Сабақтан алып шығуға тұрарлық жалпы қағида: алдымен оқиғаны Заңның сөзімен атаңыз, содан кейін әрекет тәртібін іздеңіз. Кері жүріс — алдымен не істеу керегін шешіп, сосын атауын таңдау — оқиғаның есептен жоғалу механизмі дәл сол.

Өндірістік бақылау қызметінен нені сұрау керек

Сабақтан кейін өз объектіңізде тексеруге болатын нақты сұрақтар:

1. Біздің объект қауіпті өндірістік объект ретінде сәйкестендірілген бе, және 70-баптың қай белгісі бойынша?
2. Бізде қауіпті техникалық құрылғылар бар ма, олар есепке қойылған ба және өтініш кімге берілген — аумақтық бөлімшеге ме, жергілікті атқарушы органға ма?
3. Біздің объект декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлеріне сәйкес келе ме; келсе, декларация тіркелген бе?
4. Мені оқытып жатқан ұйымның 72-бап бойынша аттестаты бар ма, оның мерзімі қашан бітеді?
5. Соңғы он екі айда бізде қанша оқыс оқиға есепке алынды, олардың тергеп-тексеру материалдары қайда сақталады?
6. Аварияны жою жоспарының қай позициясы менің жұмыс орныма қатысты, оқу дабылы соңғы рет қашан өтті?

14. Жылдам сверка үшін шағын сөздік

Келесі сабақ — қауіпті өндірістік объектілер туралы: 70-бапты әр белгісі бойынша, 71-бапты және объект қауіпті өндірістік деп танылғанда жұмыскер үшін не өзгеретінін талдаймыз.