Қауіпті өндірістік объектілер: объектіні қауіпті ететін не

Алдыңғы сабақта біз ыңғайсыз фактіні белгіледік: "Азаматтық қорғау туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабында «қауіпті өндірістік объект» деген анықтама жоқ. Ұғым екі баптан — 70 және 71-баптардан — жиналады. Бұл сабақ соларды бөлшектеп талдайды және үш сұраққа жауап береді: объект қандай белгі бойынша қауіпті өндірістік объектілерге жатқызылады, жатқызылғаннан кейін не болады және осының қайсысы жеке сіз үшін өзгереді.

Төмендегінің бәрі — Заңның қазақ мәтінінен. Заң басқа актілерге сілтеме жасап, өзі жауап бермейтін жерде бұл тікелей айтылады: бұл тақырыпта критерийлер мен шектерді болжау оларды мойындамаудан қымбат.

Бұл тақырып қайдан шыққан

Үлгілік бағдарламаның 4-модулінің 3-тақырыбы (Қағидаларға 1-қосымша, № 442 бұйрықтың редакциясында, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі) бір-бірінің қасында тұрған екі сөйлеммен осы сабақтың затын атайды:

Қауіпті өндірістік объектілердің белгілері.

Қауіпті өндірістік объектілерді Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілеріне сай сәйкестендіру. Ұйымдардың өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның аумақтық бөлімшесіне өндірістік объектінің қауіптілігін сәйкестендіру нәтижелері бойынша ақпарат беруі.

Бірінші сөйлем 70-бапқа, екіншісі 71-бапқа және сәйкестендіру қағидаларына сілтейді. Үшінші сөйлем — сәйкестендіру нәтижесі бойынша ақпарат беру — 77-баптың 1-тармағына апарады. Сондықтан сабақ осы үш баптың айналасында құрылған.

1. Үш қадамдық логика

Мәтінді талдамас бұрын конструкцияны тұтас көрген пайдалы, өйткені оны жиі бір норма деп оқиды, ал бұл — үш бөлек қадам:

2-қадам тек белгінің болуынан ғана өздігінен туындамайды: 71-бап объектінің сәйкестендіру қағидалары бойынша солай деп сәйкестендірілуін талап етеді. Бірақ белгінің өзі де ешқайда кетпейді: оны тапқан ұйым рәсімнен өтуге міндетті, ал бізде ол жағдай емес деп шешуге құқылы емес.

Үшінші қадам осы сабақтың негізгі бөлігі. Оның себебі қарапайым: жұмыскер үшін „объект қауіпті өндірістік объект“ деген сөз мәртебе туралы емес, оның жұмыс күні қалай құрылатыны туралы айтады.

2. 70-бап: белгілердің үш тобы

70-бап «Қауіпті өндірістік объектілердің белгілері» деп аталады және мынадай жолмен басталады:

Қауіпті өндірістік объектілердің белгілері:

Одан әрі — үш тармақша. Норма 2025 жылғы 24 маусымдағы № 196-VIII Заңмен енгізілген, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін өзгерістерді ескере отырып қолданылады.

Бірінші белгі: қауіпті заттар және олармен жасалатын операциялар

Тармақша былай басталады:

1. мынадай қауіпті заттардың ең болмағанда біреуін:

Одан кейін заттардың тізбесі келеді, ал тізбенің соңында — сол заттармен жасалатын операциялар. Заттар мыналар:

иондаушы сәулелену көзін;

тұтанғыш затты – қалыпты қысымда және ауамен араласқан кезде тұтанғыш болатын және қалыпты қысым кезінде қайнау температурасы 20 немесе одан төмен Цельсий градусы болатын газды;

жарылғыш затты – сыртқы әсердің белгілі бір түрлері кезінде жылу бөліп және газ құрап, өздігінен жылдам тарайтын химиялық өзгеріске ұшырай алатын затты;

жанғыш затты – өздігінен тұтанып, сондай-ақ от алдыру көзінен жана алатын және оны алып тастағаннан кейін де өздігінен жанатын сұйықтықты, газды;

тотықтандырғыш затты – жануға көмектесетін, тұтануды тудыратын және (немесе) тотықтандыру-қалпына келтірудің экзотермиялық реакциясы нәтижесінде басқа заттардың тұтануына себеп болатын затты;

Уытты зат жеке анықталған және оның үш сандық сипаттамасы бар:

уытты затты – тірі организмдерге әсер еткен кезде олардың өліміне әкеп соқтыра алатын және мынадай сипаттамалары бар:

асқазанға енгізген кезде өлтіретін орташа дозасы - бір килограмм салмаққа қоса алғанда 15-тен 200 миллиграмға дейінгі;

теріге жаққан кезде өлтіретін орташа дозасы – бір килограмм салмаққа қоса алғанда 50-ден 400 миллиграмға дейінгі;

ауадағы өлтіретін орташа концентрациясы – бір литрге қоса алғанда 0,5-тен 2 миллиграмға дейінгі затты;

Жоғары уытты зат — сол үш ось, бірақ қатаң шектермен:

жоғары уытты затты – тірі организмдерге әсер еткен кезде олардың өліміне әкеп соқтыра алатын және мынадай сипаттамалары бар:

асқазанға енгізген кезде өлтіретін орташа дозасы – бір килограмм салмаққа 15 миллиграмнан аспайтын;

теріге жаққан кезде өлтіретін орташа дозасы – бір килограмм салмаққа 50 миллиграмнан аспайтын;

ауадағы өлтіретін орташа концентрациясы – бір литрге 0,5 миллиграмнан аспайтын затты;

Соңғы топ — қоршаған ортаға қауіп төндіретін заттар, және дәл осы жерде тармақшаның операциялар тізімі бітеді:

қоршаған ортаға қауіп төндіретін, оның ішінде судағы ортада мынадай өте уытты көрсеткіштермен сипатталатын:

балыққа тоқсан алты сағат бойы ингаляциялық әсер еткен кезде өлтіретін орташа дозасы – бір литрге 10 миллиграмнан аспайтын;

дафнияға қырық сегіз сағат бойы әсер еткен кезде белгілі әсер тудыратын удың орташа концентрациясы – бір литрге 10 миллиграмнан аспайтын;

балдырларға жетпіс екі сағат бойы әсер еткен кезде баяулататын орташа концентрациясы – бір литрге 10 миллиграмнан аспайтын затты өндіру, пайдалану, қайта өңдеу, түзу, сақтау, тасымалдау (құбыржолдық), жою;

Осы жеті затты кестеге жинайық, өйткені емтиханда сан сұралады, ал жадта сан сөзден нашар ұсталады.

Үш ұсақ, бірақ жиі қателесетін тұс бар.

Біріншіден, шектер қосу және қоспау бойынша әртүрлі. Уытты заттың үш шегі де «қоса алғанда» деген сөзбен аяқталады, яғни 200 мг/кг өзі де диапазонға кіреді. Жоғары уытты заттың шектерінде бұл сөз жоқ, оның орнына «аспайтын» тұр. Практикада бұл бір ғана жағдайда маңызды: дәл шекарада тұрған сан. Бірақ дәл сол жағдай құжатта дауға айналады.

Екіншіден, уытты және жоғары уытты заттардың диапазондары түйіседі. 15 мг/кг — жоғары уытты заттың жоғарғы шегі және сонымен бірге уытты заттың төменгі шегі. Екеуі де «қоса алғанда»/«аспайтын» болғандықтан, дәл 15 мг/кг екі анықтамаға да түседі. Бұл — актінің өз ерекшелігі, түсіндірмесі жоқ; объектінің мәртебесі үшін мұның мәні жоқ, өйткені екі жағдайда да белгі бар.

Үшіншіден, қоршаған ортаға қауіп төндіретін заттың анықтамасы ашық. Онда «оның ішінде» деген сөз тұр: судағы ортадағы үш көрсеткіш — мысал, тізбенің өзі емес. Қалған екі затта («уытты», «жоғары уытты») мұндай сөз жоқ, ондағы тізбе жабық.

🔴 Алшақтық 1: операциялар тізімі тармақшаның қай жерінде тұр

Қазақ редакциясында тармақша заттардың атауымен басталады, ал операциялар тізімі — соңғы заттың сипаттамасының артында, тармақшаның ең соңында:

1. мынадай қауіпті заттардың ең болмағанда біреуін:

балдырларға жетпіс екі сағат бойы әсер еткен кезде баяулататын орташа концентрациясы – бір литрге 10 миллиграмнан аспайтын затты өндіру, пайдалану, қайта өңдеу, түзу, сақтау, тасымалдау (құбыржолдық), жою;

Орыс редакциясында операциялар тізімі, керісінше, ең басында тұр:

1. производство, использование, переработка, образование, хранение, транспортировка (трубопроводная), уничтожение хотя бы одного из следующих опасных веществ:

Мағына екеуінде де бір: жеті заттың кез келгенімен жеті операцияның кез келгенін жасау — белгі. Қазақ тіліндегі құрылым грамматикалық жағынан дұрыс: «өндіру, пайдалану, қайта өңдеу, түзу, сақтау, тасымалдау (құбыржолдық), жою» — бұл бір ғана сөйлем, ал тізбе оның ортасына салынған.

Бірақ оқу тәуекелі екі редакцияда әртүрлі. Орыс мәтінін оқыған адам операциялар тізімін бірден көреді және оны бүкіл тізбеге жапсырады. Қазақ мәтінін оқыған адам операциялар тізіміне тек тізбенің соңында жетеді — ал ол жер синтаксистік тұрғыда соңғы затқа („қоршаған ортаға қауіп төндіретін затқа“) жақын тұр. Соңынан оқыған адамға операциялар тек соңғы затқа қатысты сияқты көрінуі мүмкін.

Практикалық ереже: қазақ мәтінінде тармақшаны әрдайым бірінші жолынан бастап оқыңыз. Тізбенің ортасынан бастаған оқу — дәл осы қатенің механизмі. Дау туған жағдайда екі редакцияны да көрсету керек: орыс мәтіні операциялардың бүкіл тізбеге қатысты екенін грамматикамен дәлелдейді.

Екінші белгі: металл балқымалары

1. қара, түсті, бағалы металдардың балқымаларын және осы металдардың негізінде алынатын қорытпаларын өндіру;

Бір жол, бірақ онда үш нәрсе бар. Біріншіден, «өндіру» — яғни балқыманы дайындау, оны тек сақтау немесе тасымалдау емес. Екіншіден, металдардың үш тобы: қара, түсті, бағалы. Үшіншіден, «осы металдардың негізінде алынатын қорытпалар» — демек таза металл ғана емес, оның негізіндегі қорытпа да.

Бірінші белгіден айырмашылығы бірден көзге түседі: мұнда ешқандай сан жоқ. Балқыманың мөлшері, пештің сыйымдылығы, температурасы — белгінің құрамына кірмейді. Балқыма өндіріледі — белгі бар.

Үшінші белгі: тау-кен және жерасты жұмыстары

1. техникалық құрылғылар пайдаланылмайтын геологиялық барлау объектілерін қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстарын, пайдалы қазбаларды өндіру және қайта өңдеу жөніндегі жұмыстарды, жерасты жағдайларындағы жұмыстарды жүргізу болып табылады.

Тармақшада алты жұмыс түрі аталған: тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстары, пайдалы қазбаларды өндіру және қайта өңдеу жөніндегі жұмыстар, жерасты жағдайларындағы жұмыстар. Оларға бір алып тастау қосылған: техникалық құрылғылар пайдаланылмайтын геологиялық барлау объектілері.

Алып тастаудың конструкциясы екі шартты бірге талап етеді: объект геологиялық барлау объектісі болуға тиіс және онда техникалық құрылғылар пайдаланылмауға тиіс. Біреуі жеткіліксіз. Техникалық құрылғы деген не екенін 1-баптың 64) тармақшасы айтады, оны алдыңғы сабақта талдадық: қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын технологиялық жабдықтар, машиналар, агрегаттар, техникалық жүйелер (кешендер).

🔴 Алшақтық 2: алып тастау ескертпесінің орны

Қазақ редакциясында алып тастау тармақшаның басында тұр (жоғарыдағы дәйексөзді қараңыз: «техникалық құрылғылар пайдаланылмайтын геологиялық барлау объектілерін қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау»). Орыс редакциясында ол соңында тұр:

1. ведение горных, геологоразведочных, буровых, взрывных работ, работ по добыче и переработке полезных ископаемых, работ в подземных условиях, за исключением объектов геологоразведки, на которых не эксплуатируются технические устройства.

Бұл — алдыңғы сабақтағы «аварияға алып келмеген» жағдайының айнасы, тек бағыты қарама-қарсы. Орысша нұсқада алып тастау алты жұмыс түрінің тізімінен кейін тұрады, сондықтан оны соңғы мүшеге («работ в подземных условиях») жапсырып оқу тәуекелі бар. Қазақша нұсқада ол тізімнің алдында тұр және тек бір ғана жұмыс түріне — геологиялық барлауға — қатысты екені мәтіннің өзінен көрініп тұр, өйткені алып тастаудың заты «геологиялық барлау объектілері» деп аталған.

Мұнда қазақ редакциясы анығырақ. Күмән туса, дәл осы тармақшаны қазақ тұжырымы бойынша тексеріңіз: алып тастау жерасты жұмыстарына емес, геологиялық барлауға қатысты.

3. 70-бапта жоқ нәрсе: заттардың мөлшері бойынша шектер

Бұл — сабақтың ең практикалық абзацы, өйткені сұрақтың өзі соған тіреледі.

70-бап қауіпті заттың қандай мөлшерінен бастап объект қауіпті өндірістік объект болатынын белгілемейді. Онда тонна да, килограмм да, литр де жоқ. Бапта сандар бар, бірақ олар — заттың уыттылығының сипаттамалары (өлтіретін орташа доза, ауадағы концентрация), яғни заттың қасиеті, оның қоймадағы мөлшері емес.

Осыдан екі салдар шығады, және екеуі де қарама-қарсы бағытта қате оқылады.

Бірінші салдар. „Бізде ол зат аз, демек белгі жоқ“ деген пайымның 70-бапта тірегі жоқ. Бап мөлшер туралы үндемейді, ал үндемеу — рұқсат емес.

Екінші салдар. „Бізде ол зат бар, демек біз автоматты түрде қауіпті өндірістік объектіміз“ деген қарама-қарсы пайым да дәл сондай асығыс. 71-баптың 1-тармағы белгінің үстіне сәйкестендіру қағидалары бойынша сәйкестендіруді қосады, ал ол қағидалар — жеке акт, оның мазмұны Заңда жоқ.

Дұрыс жауап екеуінің ортасында және ол ұятты емес: белгі табылса, рәсім жүргізіледі; рәсімнің нәтижесін сәйкестендіру қағидалары шешеді. Емтиханда «қандай мөлшерден бастап» деген сұрақ қойылса, дұрыс жауап — Заң бұл санды белгілемейді, ол сәйкестендіру қағидаларының заты.

4. 71-бап: белгіден мәртебеге

71-бап «Қауіпті өндірістік объектілер» деп аталады және екі тармақтан тұрады. Оларда объектіні қауіпті өндірістік объектілерге жатқызудың екі дербес негізі жазылған.

Бірінші негіз — 1-тармақ:

1. Қауіпті өндірістік объектілерге осы Заңның 70-бабында белгіленген белгілері бар және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган бекіткен қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру қағидаларына сәйкес солай деп сәйкестендірілетін кәсіпорындар, өндірістік бөлімшелер және осы кәсіпорындардың басқа да объектілері жатады.

Үш элементті бөліп алайық.

Бірінші баған практикада жиі ұмытылады. Заң „ұйым қауіпті өндірістік объект“ демейді — ол объект туралы айтады. Сондықтан „біздің кәсіпорын қауіпті өндірістік объект пе?“ деген сұрақ дұрыс қойылмаған: сұрақ әр объект бойынша қойылады.

Екінші негіз — 2-тармақ, және ол алғашқы қарағанда күтпеген:

1. Қауіпті өндірістік объектілерге, жылжымалы жүк көтергіш крандарды және көтергіштерді (мұнараларды), мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштерді қоспағанда, қауіпті техникалық құрылғылар да жатады.

Яғни қауіпті техникалық құрылғының өзі қауіпті өндірістік объект болып табылады — 70-баптың бірде-бір белгісі жоқ жерде тұрса да. Әкімшілік ғимараттағы лифт — Заң мағынасындағы қауіпті өндірістік объект.

Қауіпті техникалық құрылғылардың тізбесі 1-баптың 32-1) тармақшасында, ол жабық және екі абзацтан тұрады:

32-1) қауіпті техникалық құрылғылар:

қауіпті өндірістік объектілерде пайдаланылатын, 0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен және (немесе) 115 Цельсий градустан асатын судың қайнау температурасы кезінде жұмыс істейтін бу және су жылыту қазандықтары (жылу желілерін қоспағанда), 0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен жұмыс істейтін түтіктер, жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), эскалаторлар, фуникулерлер, лифтілер, траволаторлар, мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер, сондай-ақ бұрғылау тереңдігі екі жүз метрден асатын ұңғымаларды бұрғылауға және жөндеуге арналған қондырғылар, шахталық көтергіш қондырғылар мен көтергіш машиналар, жарылғыш заттар мен олардың негізінде жасалған бұйымдардың жылжымалы қоймалары, араластыру-зарядтау және жеткізу-зарядтау машиналары, жарылғыш заттар мен олардың негізінде жасалған бұйымдарды дайындауға арналған мобильді және стационарлық қондырғылар;

0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен және (немесе) 115 Цельсий градустан асатын судың қайнау температурасы кезінде жұмыс істейтін бу және су жылыту қазандықтары (жылумен жабдықтау ұйымдары), 0,07 мегаПаскальдан асатын қысыммен жұмыс істейтін түтіктер, жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), эскалаторлар, аспалы жолдар, фуникулерлер, лифтілер, траволаторлар, әлеуметтік инфрақұрылым объектілеріндегі мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер;

Бұл тізбені келесі сабақта (2-модуль) параметрі бойынша талдаймыз. Осы сабақ үшін бір ғана қорытынды маңызды: қауіпті техникалық құрылғының болуы — жатқызудың дербес негізі, ол 70-баптағы белгілерге тәуелді емес.

2-тармақтағы алып тастау және ондағы «жылжымалы» сөзі

Алып тастау атымен аталған және тізбесі жабық: жылжымалы жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер.

«Жылжымалы» деген сөз тіркестің алдында тұр. Ол жұптың екінші мүшесіне — көтергіштерге (мұнараларға) — қатысты ма, жоқ па, Заң түсіндірмейді, ал бұл алып тастау Заңда басқа жерде қайталанбайды. Практикада сұрақ тек стационарлық көтергішке (мұнараға) қатысты туады. Кран үшін ол тумайды: стационарлық жүк көтергіш кран қандай оқумен де алып тастауға түспейді.

🔴 Және ең маңыздысы: алып тастау құрылғының өзіне қойылатын талаптарды емес, объект мәртебесін алады. Жылжымалы кран алып тастауға түскенімен, ол қауіпті техникалық құрылғы болып қала береді — есепке қою, техникалық куәландыру, қолдануға жол беру талаптары сақталады. Бұл шатастыруға оңай және қымбат тұратын жер.

5. Есепке қою: 77-бап

Жатқызудың бірінші көрінетін салдары — есепке қою. 77-баптың 1-тармағының бірінші бөлігі объектілер туралы:

1. Қауіпті өндірістік объектілерді есепке қою, есептен шығару үшін қауіпті өндірістік объектілерді пайдаланатын ұйым басшысы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру жөніндегі ақпаратты қоса бере отырып өтініш береді.

Үш нәрсе назар аударуға тұрарлық.

Өтінішті ұйым басшысы береді. Меншік иесі емес, мердігер емес, техникалық басшы емес — объектіні пайдаланатын ұйымның басшысы.

Мекенжай — уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесі. Бұл қауіпті өндірістік объектілер үшін. Қауіпті техникалық құрылғылар үшін мекенжай екеу, олар туралы 2-модульде.

Өтінішке сәйкестендіру жөніндегі ақпарат қоса беріледі. Дәл осы — бағдарлама тақырыбында аталған «сәйкестендіру нәтижелері бойынша ақпарат беру». Яғни сәйкестендіру ішкі жаттығу емес: оның нәтижесі мемлекеттік органға жіберіледі.

Есепке қоюдың нәтижесі — органның журналындағы жазба, ұйымның өзінде ашылатын құжат емес. Бұл туралы толығырақ 2-модульдің тиісті сабағында.

6. Декларациялау — жатқызудың салдары, бірақ бәріне бірдей емес

1. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті міндетті декларациялауға қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган бекіткен декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлеріне сәйкес келетін қауіпті өндірістік объектілер жатады.

Бұл норманы мұқият оқу керек, өйткені оны „әрбір қауіпті өндірістік объект декларацияланады“ деп жиі қысқартады. Мәтінде бұлай айтылмаған: декларациялауға критерийлерге сәйкес келетін қауіпті өндірістік объектілер жатады, ал критерийлерді уәкілетті орган бекітеді. Критерийлердің өзі Заңда жоқ.

Декларация болмаса не болатыны 7-тармақта:

1. Қауiптi өндірістік объектiнi өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган тіркеген декларациясыз пайдалануға тыйым салынады.

Тыйым абсолютті: пайдалануға тыйым салынады. Бірақ ол тек декларацияланатын объектілерге қатысты — 1-тармақтағы критерийлерге түспейтін объект декларациясыз да заңды жұмыс істейді.

7. Объект қауіпті өндірістік деп танылғанда жұмыскер үшін не өзгереді

Бұл — сабақтың негізгі бөлігі. Жоғарыдағының бәрі мәртебе туралы еді; енді сол мәртебе жұмыс орнында қалай көрінетінін қарайық. Сегіз өзгеріс, әрқайсысы — нақты норма.

7.1. Жұмыскерде қосымша міндеттер пайда болады

18-баптың 3-тармағы тікелей осы мәртебеге байланған:

1. Қауіпті өндірістік объектілерде жұмыс істейтін жеке тұлғалар осы баптың 2-тармағына қосымша:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік пен өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтауға;

1. ұйым әкімшілігіне қауіпті өндірістік объектідегі авариялар, оқыс оқиғалар туралы дереу хабар беруге, өрттерді байқаған жағдайда бұлар жөнінде өртке қарсы қызметті хабардар етуге;

1. өрт қауіпсіздігі мен өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша оқудан және нұсқама алудан, қайта даярлықтан, білімін тексеруден өтуге;

1. аварияларды тергеп-тексеру жөніндегі комиссияларға жәрдем көрсетуге міндетті.

«осы баптың 2-тармағына қосымша» деген сөз құрылымды белгілейді: бұл төртеу жалпы міндеттерді ауыстырмайды, оларға қосылады. Яғни қауіпті өндірістік объектіде жұмыс істейтін адамда 2-тармақтың он міндеті де, 3-тармақтың төрт міндеті де бар.

Дәл осы жерде алдыңғы сабақтағы терминология жұмысқа кіріседі: 2) тармақша авария және оқыс оқиға туралы дереу хабар беруді талап етеді, демек екеуін ажырату жұмыскердің өзіне керек, тек басшыға емес.

7.2. Даярлау міндетті болады және мерзімі бекітіледі

79-баптың 4-тармағы адамдардың шеңберін атайды:

1. Қауіпті өндірістік объектінің технологиялық процесіне қатысатын, қауiптi өндiрiстiк объектiлерді пайдаланатын, техникалық қызмет көрсетуді, техникалық куәландыруды, монтаждауды және жөндеуді орындайтын, қауіпті өндірістік объектілерге жұмысқа кіретін, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілердегі жұмысқа тартылатын аттестатталған ұйымдардағы, жобалау ұйымдары мен өзге де ұйымдардағы басшылар, мамандар және жұмыскерлер:

1. қауіпті өндірістік объектілердегі жұмыстарды орындайтын жұмыскерлер – ұзақтығы кемінде он сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, жыл сайын;

1. басшылар, мамандар мен инженерлік-техникалық жұмыскерлер – ұзақтығы кемінде қырық сағаттық бағдарлама бойынша алдын ала оқытыла отырып, үш жылда бір рет даярлауға жатады.

Екі бөлек режим, оларды шатастырмау керек:

Бұл міндеттің қай жақта тұрғанын 16-баптың 3-тармағының 17) тармақшасы айтады:

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында басшыларды, мамандарды және жұмыскерлерді даярлауды, қайта даярлауды және олардың білімін тексеруді (емтихандар өткізуді) қамтамасыз етуге;

Яғни даярлауды ұйым қамтамасыз етеді, ал жұмыскер одан өтеді (18-баптың 3-тармағының 3) тармақшасы). Бұл — келесі сабақтың негізгі тақырыбы.

7.3. Объектіде өндірістік бақылау қызметі пайда болады

1. өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының сақталуына өндірістік бақылауды жүзеге асыруға;

2-1) ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынатын өндірістік бақылау қызметін құруға;

Екінші тармақша қысқа, бірақ ондағы әр сөз маңызды: қызмет құрылады (болса жақсы емес, міндетті), және ол ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынады. Цех бастығына емес, бас инженерге емес — бірінші басшыға.

Бұл қызмет не істейтінін 40-баптың 1-тармағы айтады:

1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өндірістік бақылауды қауіпті өндірістік объектілерді, қауіпті техникалық құрылғыларды пайдаланатын ұйымдарда өндірістік бақылау қызметінің лауазымды адамдары жұмыскерлерге, төтенше жағдай таралатын есепті аймаққа жататын халыққа, қоршаған ортаға қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінің тәуекелін бар мүмкіндігінше азайту мақсатында жүзеге асырады.

Ал жұмыскер үшін ең байқалатыны — 40-баптың 5-тармағының 2) тармақшасы:

1. тәуліктің кез келген уақытында қауіпті өндірістік объектіге еркін кіруге құқығы бар.

Өндірістік бақылау қызметінің лауазымды адамы объектіге тәуліктің кез келген уақытында кіре алады. Түнгі ауысымда да, демалыс күні де. Бұл — тексеру емес, ұйымның өз бақылауы.

7.4. Аварияларды жою жоспары және ол бойынша жаттығулар пайда болады

1. Қауіпті өндірістік объектіде аварияларды жою жоспары әзірленеді.

1. Аварияларды жою жоспарында адамдарды құтқару жөніндегі іс-шаралар, қауіпті өндірістік объекті басшылары мен жұмыскерлерінің, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметтерінің іс-қимылдары көзделеді.

Жоспарда сіздің әрекеттеріңіз жазылған: 2-тармақ «қауіпті өндірістік объекті басшылары мен жұмыскерлерінің … іс-қимылдары» деп тікелей айтады.

Жоспар қағазда қалмас үшін 81-бап оқу дабылдары мен жаттығуларды енгізеді:

1. Қауіпті өндірістік объектіде ұйым басшысы бекіткен жоспар бойынша оқу дабылдары және аварияларға қарсы жаттығулар жүргізіледі.

Қауiптi өндiрiстiк объектiнi пайдаланатын ұйым оқу дабылдарын өткізу туралы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне олар өткізілетін күнге дейін он жұмыс күнінен кешіктірмей жазбаша хабарлайды.

Аварияға қарсы жаттығу жұмыскерлермен аварияны жою жоспарының әрбір позициясы бойынша өткізіледі.

Соңғы сөйлемде сирек байқалатын талап тұр: жаттығу аварияны жою жоспарының әрбір позициясы бойынша өткізіледі. Яғни бір жалпы жаттығу жоспарды «жабады» деген сөз емес — позициялар қанша болса, жаттығу да сонша.

Ұйым тарапынан бұған 16-баптың 3-тармағының 24) тармақшасы сәйкес келеді:

1. қауіпті өндірістік объектілерде ықтимал аварияларды және олардың салдарларын оқшаулау және жою жөніндегі іс-шараларды жоспарлауға және жүзеге асыруға;

Жоспардың құрамын 80-баптың 3-тармағы белгілейді:

1. Аварияларды жою жоспарында:

1. жедел бөлім;

1. аварияларды жоюға қатысатын жұмыскерлер арасында міндеттерді бөлу, іс-қимылдардың дәйектілігі;

1. авария болған жағдайда құлақтандырылатын және оны жоюға қатысатын лауазымды адамдар мен мекемелердің тізімі қамтылады.

Үшеуінің екіншісі жұмыскерге тікелей қатысты: жоспарда міндеттерді бөлу және іс-қимылдардың дәйектілігі жазылған. Яғни „менің жоспарда не істейтінім жазылған ба?“ деген сұрақтың құжаттық жауабы бар.

Жоспарды кім бекітетіні 4-тармақта:

1. Аварияларды жою жоспарын қауіпті өндірістік объектіні пайдаланатын ұйым басшысы бекітеді және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметімен келісіледі.

Екі қол: ұйым басшысы бекітеді, кәсіби авариялық-құтқару қызметі келіседі. Тек ішкі құжат емес.

Жаттығудың қорытындысы да ресімделеді — 81-баптың 3-тармағы:

1. Оқу дабылының, аварияға қарсы жаттығудың қорытындылары актімен ресімделеді. Актіде жазылған ұсыныстардың орындалуын бақылау қауіпті өндірістік объектіні пайдаланатын ұйым басшысына жүктеледі.

Актідегі ұсыныстардың орындалуын бақылау ұйым басшысына жүктелген. Демек жаттығу «өтті» деп есептелмейді: одан ұсыныстар шығады, ал олардың орындалуы бақыланады.

7.5. Жұмысқа жіберу қағидалары өзгереді

1. белгіленген өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарына сай келетін лауазымды адамдар мен жұмыскерлерді қауіпті өндірістік объектілердегі жұмысқа жіберуге;

«белгіленген өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарына сай келетін» деген тіркес жіберуді шартты етеді. Бұл шарттың ең көрінетін бөлігі — білімді тексеруден өту; толық тізбе келесі сабақта талданады.

7.6. Объект мемлекеттік бақылау мен қадағалауға түседі

39-баптың 4-тармағы бақылаудың бағытын атайды:

1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау қауіпті өндірістік объектілерде, қауіпті техникалық құрылғылар мен техникалық құрылғыларда, әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінде авариялар, оқыс оқиғалар кезінде туындайтын қауіпті өндірістік факторлардың жұмыскерлер мен халыққа зиянды әсерінің алдын алуға бағытталған.

Ал 5-тармақтың 1) тармақшасы бақылаудың бірінші затын атайды:

1. қауіпті өндірістік объектілердің және қауіпті техникалық құрылғыларды пайдаланатын ұйымдардың өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын сақтауына;

Мұнда екі субъект бір қатарда тұрғанына назар аударыңыз: қауіпті өндірістік объектілер және қауіпті техникалық құрылғыларды пайдаланатын ұйымдар. Яғни 71-баптың 2-тармағы арқылы мәртебе алған лифт немесе кран да қадағалаудың затына кіреді.

7.7. Оқиға кезіндегі әрекет тәртібі өзгереді

Мәртебесі жоқ объектіде істен шығу — жөндеу жұмысы. Мәртебесі бар объектіде ол 82-бап бойынша рәсімге айналады. Баптың құрылымы екі тармақ:

1. Қауiптi өндiрiстiк объектiнi пайдалануды жүзеге асыратын ұйым оқыс оқиға кезінде:

1. Қауіпті өндірістік объектіні пайдалануды жүзеге асыратын ұйым авария кезінде:

Тармақтардың толық мазмұны алдыңғы сабақта талданды; мұнда бір ғана нәрсе маңызды: тізім оқиғаның атауына байланған, ал атауды 1-баптың 1) және 48) тармақшалары береді. Сондықтан термин сабағы рәсімдік емес еді.

7.8. Құлақтандыру және оқыту жүйелері пайда болады

1. қауіпті өндірістік объектілерде авария, оқыс оқиға болған жағдайда жұмыскерлерді іс-қимылдарға оқытуды жүзеге асыруға;

1. жергілікті құлақтандыру жүйелерін құруға және ұдайы әзірлікте ұстап тұруға міндетті.

1. тармақшаны 17) тармақшамен шатастырмау керек: 17) — өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлау (курс), 27) — авария кезіндегі іс-қимылдарға оқыту. Бұл екі бөлек міндет және екі бөлек зат. Курстан өткен адам авария кезінде не істейтінін біледі деп есептеу — осы екі тармақшаны қосып жіберу.

7.9. Бұзушылықтың бағасы өзгереді: жедел ықпал ету шаралары

Мәртебесі жоқ жабдықта анықталған бұзушылық — ішкі мәселе. Мәртебесі бар объектіде ол 39-1-баптың заты болады:

1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру барысында және (немесе) олардың нәтижелері бойынша қолданылатын адамдардың өміріне және (немесе) денсаулығына қатерді болғызбау мақсатында бақылау және қадағалау субъектілеріне (объектілеріне) ықпал ету тәсілдері жедел ықпал ету шаралары болып табылады.

Шараның мазмұны — қызметті немесе оның жекелеген түрлерін тоқтата тұру не оларға тыйым салу. Ол қалай ресімделетіні 3-тармақта:

1. Бақылау және қадағалау органының лауазымды адамы жедел ықпал ету шараларының талаптарын бұзушылықтар анықталған кезде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қызметті немесе қызметтің жекелеген түрлерін тоқтата тұру не оған тыйым салу туралы акт рәсімдейді, оны бақылау және қадағалау субъектісіне табыс етеді, сондай-ақ техникалық мүмкіндік болған кезде қауіпті өндірістік объектіні, қауіпті техникалық құрылғыны немесе техникалық құрылғыны пломбалауды жүргізеді.

Пломба — абстракция емес: пломбаланған жабдықта жұмыс істеу физикалық тұрғыда мүмкін емес. Ал пломбаны сол лауазымды адам ғана алады, және тек бұзушылық жойылғанда немесе оны пломбаны алмай жою мүмкін болмағанда.

Жұмыскер үшін бұдан бір практикалық ереже шығады: пломбаланған жабдықты өз бетімен іске қосу — бұзушылықты жою емес, жаңа бұзушылық.

8. Жиынтық: мәртебесі бар объектіде не пайда болады

9. Бұл баптар нені белгілемейді

Емтиханда дұрыс жауап көбіне осы тізімнен шығады, сондықтан оны жаттап алған дұрыс.

Сәйкестендіру қағидалары. 71-баптың 1-тармағы оларды уәкілетті орган бекітетін жеке акт ретінде атайды. Олардың мазмұны Заңда жоқ.

Қауіпті заттың мөлшері бойынша шектер. 70-бапта тонна да, килограмм да жоқ. Ондағы сандар — заттың уыттылығы, оның қоймадағы мөлшері емес.

Декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлері. 76-баптың 1-тармағы оларды уәкілетті орган бекітетін жеке акт ретінде атайды.

Есепке қоюдың мерзімдері мен құжаттар тізбесі. 77-бап өтініштің кімге берілетінін және не қоса берілетінін айтады, бірақ қарау мерзімін, жауап нысанын, журналдың нысанын белгілемейді.

Қауіпті өндірістік объектінің анықтамасы. 1-бапта ол жоқ; ұғым 70 және 71-баптардан жиналады. Бұл — алдыңғы сабақтың қорытындысы және ол осында да күшінде.

«Жылжымалы» сөзінің көтергіштерге (мұнараларға) қатысы. 71-баптың 2-тармағы түсіндірмейді, Заңда басқа жері жоқ.

Бұл сұрақтарға былай жауап беру керек: аталған баптар мұны белгілемейді, тәртіп уәкілетті органның жеке нормативтік құқықтық актісімен айқындалады.

10. Іргелес үш термин, оларсыз 70 және 71-баптар дұрыс оқылмайды

Осы екі бапты талдағанда үнемі үш термин қолданылды. Олардың анықтамасы 1-бапта, ал дәлдігі — бүкіл тақырыптың дәлдігі.

«Объект» — жалпы термин, ол қауіпті өндірістік объектіден кең:

1. объект – азаматтық қорғау саласындағы талаптар белгіленген немесе белгіленуі тиіс, жеке немесе заңды тұлғалардың мүлкі, мемлекеттік мүлік, оның ішінде үйлер, ғимараттар, құрылыстар, технологиялық қондырғылар, жабдық, агрегаттар және өзге де мүлік;

Байқаңыз: анықтама мүлік туралы айтады және оның белгісі — азаматтық қорғау саласындағы талаптардың белгіленуі. Демек әрбір «объект» қауіпті өндірістік объект емес, ал 71-бап дәл осы жалпы жиыннан кіші жиынды бөліп алады.

«Техникалық құрылғылар» — қолданылу орнына тұйықталған термин:

1. техникалық құрылғылар – қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын технологиялық жабдықтар, машиналар, агрегаттар, техникалық жүйелер (кешендер);

Анықтаманың соңғы сөздері шешуші: «қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын». Дәл сол жабдық мәртебесі жоқ жерде тұрса, Заң мағынасындағы техникалық құрылғы болмайды. Бұл терминді 1-баптың 32-1) тармақшасындағы қауіпті техникалық құрылғылармен шатастырмау керек: біріншісі — белгі арқылы, екіншісі — жабық тізбе арқылы анықталған.

«қауіпті өндірістік фактор» — бүкіл пәннің мақсатын түсіндіретін термин:

1. қауіпті өндірістік фактор – қауіпті өндірістік объектілердегі және әлеуметтік инфрақұрылым объектілеріндегі авариялар, оқыс оқиғалар кезінде туындайтын, жеке және заңды тұлғаларға, қоршаған ортаға зиян (нұқсан) келтіретін физикалық құбылыс;

Осы үшеуін қосқанда 70 және 71-баптардың неге осылай құрылғаны түсінікті болады. Заң объектіні қауіпті деп ондағы жабдықтың қымбаттығы үшін емес, онда авария немесе оқыс оқиға кезінде зиян келтіретін физикалық құбылыс туындай алатыны үшін атайды. Белгілердің үш тобы — сол құбылыстың үш көзі: қауіпті заттар, балқымалар, тау-кен және жерасты жұмыстары.

11. Үш жағдайды талдау

Теорияны нақты жағдайға салып көрейік. Үшеуінде де сұрақ бірдей: бұл объект қауіпті өндірістік объект пе, және содан не шығады.

Бірінші жағдай. Ұйымда стационарлық жүк көтергіш кран тұр, басқа ешқандай белгі жоқ: қауіпті зат та, балқыма да, тау-кен жұмысы да жоқ.

70-бап бойынша белгі жоқ. Бірақ 71-баптың 1-тармағы — жалғыз негіз емес. 2-тармақ қауіпті техникалық құрылғыларды өз алдына қауіпті өндірістік объектілерге жатқызады, ал жүк көтергіш крандар 1-баптың 32-1) тармақшасының бірінші абзацында аталған. Алып тастауға жылжымалы крандар түседі, ал бізде — стационарлық. Демек объект — қауіпті өндірістік объект, және 7-бөлімдегі сегіз салдардың бәрі қосылады: есепке қою, өндірістік бақылау, даярлау, аварияларды жою жоспары, оқу дабылдары.

Бұл — ең жиі жіберілетін қате. «Бізде химия жоқ» деген пайым 70-бапқа қатысты дұрыс және 71-баптың 2-тармағына қатысты мүлде қатысы жоқ.

Екінші жағдай. Кәсіпорында екі цех: біріншісінде жанғыш сұйықтық сақталады, екіншісі — құрастыру цехы, онда ешқандай белгі жоқ.

71-баптың 1-тармағы мәртебені объектіге береді: «кәсіпорындар, өндірістік бөлімшелер және осы кәсіпорындардың басқа да объектілері». Демек бірінші цех мәртебе алады, екіншісі — алмайды, ал кәсіпорын тұтас алғанда «қауіпті өндірістік объект» деп аталмайды: оның құрамында мәртебесі бар объект бар.

Практикалық салдары екеу. Біріншіден, даярлаудың мерзімділігі мен көлемі 79-баптың 4-тармағы бойынша қауіпті өндірістік объектідегі жұмысқа байланған — демек екі цехтың жұмыскерлерінің режимі әртүрлі болуы мүмкін. Екіншіден, өндірістік бақылау қызметінің 40-баптың 5-тармағының 2) тармақшасы бойынша тәулік бойы кіру құқығы да нақты объектіге қатысты.

Үшінші жағдай. Геологиялық барлау объектісі, онда бұрғылау қондырғысы жұмыс істейді.

70-баптың 3) тармақшасындағы алып тастау екі шартты бірге талап етеді: геологиялық барлау объектісі және техникалық құрылғылар пайдаланылмауы. Бізде екінші шарт орындалмайды, демек алып тастау қолданылмайды және белгі бар.

Оның үстіне бұрғылау тереңдігі екі жүз метрден асса, 1-баптың 32-1) тармақшасы бойынша қондырғының өзі қауіпті техникалық құрылғы болады — яғни 71-баптың 2-тармағы бойынша екінші, тәуелсіз негіз қосылады. Екі негіз бір-бірін жоққа шығармайды; бір объектіде екеуі де бола алады.

Өндірістік бақылау қызметінен нені сұрау керек

Сабақтан кейін өз объектіңізде тексеруге болатын нақты сұрақтар:

1. Біздің объект қауіпті өндірістік объектілерге жатқызылған ба, және қай негіз бойынша — 70-баптың белгісі мен сәйкестендіру бойынша ма, әлде 71-баптың 2-тармағы бойынша қауіпті техникалық құрылғының болуы себепті ме?
2. Егер белгі бойынша болса, 70-баптың қай тармақшасы — 1), 2) әлде 3)?
3. Объект есепке қойылған ба, өтінішке сәйкестендіру жөніндегі ақпарат қоса берілген бе (77-баптың 1-тармағы)?
4. Біздің объект декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлеріне сәйкес келе ме; келсе, декларация тіркелген бе (76-баптың 1 және 7-тармақтары)?
5. Өндірістік бақылау қызметі құрылған ба және ол кімге бағынады (16-баптың 3-тармағының 2-1) тармақшасы бойынша — бірінші басшыға)?
6. Аварияларды жою жоспарының қай позициясы менің жұмыс орныма қатысты, ол позиция бойынша жаттығу соңғы рет қашан өтті (81-баптың 2-тармағы)?
7. Мен қай санатқа жатамын — жыл сайын он сағат па, әлде үш жылда бір рет қырық сағат па (79-баптың 4-тармағы)?

12. Жиі кездесетін қателер

Белгіні мәртебемен шатастыру. Белгі — 70-бап, мәртебе — 71-бап. Белгі бар, бірақ рәсім өтпеген объект — бұл ұйымның міндетін орындамағаны, объектінің «қауіпті емес» екені емес.

«Аз мөлшер — белгі жоқ» деп шешу. 70-бапта мөлшер жоқ.

Мәртебені бүкіл кәсіпорынға жапсыру. 71-баптың 1-тармағы объектілер туралы айтады: бір кәсіпорында мәртебесі бар және жоқ объектілер қатар тұра алады.

Лифт немесе эскалатор қауіпті өндірістік объект емес деп есептеу. 71-баптың 2-тармағы бойынша қауіпті техникалық құрылғылар қауіпті өндірістік объектілерге жатады, ал лифтілер мен эскалаторлар 1-баптың 32-1) тармақшасында тікелей аталған.

71-баптың 2-тармағындағы алып тастауды барлық крандар мен көтергіштерге тарату. Алып тастауда «жылжымалы» деген сөз бар: стационарлық жүк көтергіш кран мәртебесін сақтайды.

Алып тастауды құрылғыға қойылатын талаптардан босату деп оқу. Ол объект мәртебесін алады, құрылғыға қойылатын талаптарды емес.

70-баптың 3) тармақшасындағы алып тастауды жерасты жұмыстарына жапсыру. Қазақ редакциясы бұл қатені мүмкін етпейді: алып тастау геологиялық барлау объектілері туралы.

Әрбір қауіпті өндірістік объект декларацияланады деп есептеу. 76-баптың 1-тармағы декларациялауды критерийлерге сәйкес келетін объектілермен шектейді.

Курстан өткенді авария кезіндегі іс-қимылдарға оқытумен теңестіру. 16-баптың 3-тармағының 17) және 27) тармақшалары — екі бөлек міндет.

Бір жаттығу жоспарды жабады деп ойлау. 81-баптың 2-тармағы жаттығуды жоспардың әрбір позициясы бойынша талап етеді.

13. Есте сақтау керегі

1. Белгілер — 70-бапта, үш топ: қауіпті заттармен жасалатын жеті операция; қара, түсті, бағалы металдардың балқымаларын және олардың негізіндегі қорытпаларды өндіру; тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстары, пайдалы қазбаларды өндіру және қайта өңдеу, жерасты жұмыстары — техникалық құрылғылар пайдаланылмайтын геологиялық барлау объектілерін қоспағанда.
2. 70-бапта мөлшер шектері жоқ. Ондағы сандар — заттың уыттылық сипаттамалары.
3. Мәртебе екі дербес негізден туады: 70-баптағы белгі + сәйкестендіру (71-баптың 1-тармағы), немесе қауіпті техникалық құрылғының болуы (71-баптың 2-тармағы).
4. 71-баптың 2-тармағындағы алып тастау — жылжымалы жүк көтергіш крандар, көтергіштер (мұнаралар), мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштер; ол объект мәртебесін алады, құрылғыға қойылатын талаптарды емес.
5. Есепке қою өтінішін объектіні пайдаланатын ұйым басшысы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне сәйкестендіру жөніндегі ақпаратты қоса бере отырып береді (77-баптың 1-тармағы).
6. Декларациялау бәріне емес, критерийлерге сәйкес келетін объектілерге қатысты; тіркелген декларациясыз пайдалануға тыйым салынған (76-баптың 1 және 7-тармақтары).
7. Жұмыскерде төрт қосымша міндет пайда болады (18-баптың 3-тармағы), ал даярлау жыл сайын он сағаттық бағдарлама бойынша жүреді (79-баптың 4-тармағының 1) тармақшасы).
8. Екі редакция екі жерде басқаша құрылған: 70-баптың 1) тармақшасында операциялар тізімінің орны әртүрлі, 3) тармақшасында алып тастаудың орны әртүрлі. Мағына бір, оқу тәуекелі әртүрлі — күмән туса, қазақ тұжырымын тексеріңіз.

Келесі сабақ — ұйым мен жұмыскердің міндеттері туралы: 16-баптың төрт қабатын, 18-бапты және міндеттің шекарасы қай жерден өтетінін талдаймыз.