Кірістерді жылыстату, терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚТҚ: ұғымдар мен кезеңдер

Бұл сабақ оқыту бағдарламасының бірінші тақырыбын — Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін және КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласындағы халықаралық стандарттарды зерделеуді ашады. Қаржы мониторингі субъектісі нақты не істеуге міндетті екені туралы айтпас бұрын, сөздердің мағынасын келісіп алу керек. Инспектор тексеру кезінде табатын қателердің дерлік әрқайсысы терминдерді дәл түсінбеуден басталады: жұмыскер шекті операцияны күдікті операциямен шатастырады, операцияны „күдікті“ ететін тек ірі сома деп санайды немесе терроризмді қаржыландыру міндетті түрде „лас“ ақша деп сенеді. Заң басқаша құрылған, және мұны бірден түсіну қажет.

Сабақтың негізгі дереккөзі — Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 28 тамыздағы № 191-IV «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңы (бұдан әрі — Заң). Оның 1-бабында негізгі ұғымдар берілген; оларды заңға тәуелді актілердің бәрі де, әр субъектінің ішкі бақылау қағидалары да пайдаланады.

Осы сабақта не білесіз

• Заң қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруды (жылыстатуды) қалай анықтайды және мұндай кірістер деп нені санайды.
• Терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру дегеніміз не және олардың жылыстатудан түбегейлі айырмашылығы неде.
• Күдікті операция және клиенттің күдікті қызметі, қаржы мониторингі, қаржы мониторингіне жататын операциялар дегеніміз не.
• 1-баптың күнделікті жұмысқа қажет өзге қандай ұғымдары бар: клиент, іскерлік қатынастар, бенефициарлық меншік иесі, жария лауазымды адам, тоқтатып қою, нысаналы қаржылық санкциялар, қолма-қол ақшаға айналдыру.
• Жылыстатудың кезеңдерін қалай сипаттау қабылданған және бұл модель күдікті операцияларды байқауға неге көмектеседі.
• Қаржы мониторингі жүйесі не үшін бар — Заңның өзі атайтын мақсат пен міндеттер бойынша.

1. Неге бір заңда үш құбылыс

Заңның атауы үш құбылысты атайды: қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру. Кәсіби тілде оларды КЖ, ТҚ және ЖҚҚТҚ деп, ал оларға қарсы іс-қимылдың бүкіл саласын КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ деп қысқартады. Бұл қысқартуды, мысалы, Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігі Төрағасының 2021 жылғы 6 тамыздағы № 4 бұйрығымен бекітілген Қаржылық емес сектор үшін ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптар пайдаланады: олардың 2-тармағында — «таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимылға (бұдан әрі – КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ)».

Олар бірдей болғандықтан емес, оларға қарсы күрес үшін бір құрал қажет болғандықтан біріктірілген: қаржы жүйесі өз клиенттерін білуі, операцияларды тіркеуі, ерекше нәрсені байқауы және ол туралы мемлекетке хабарлауы тиіс. Заңның кіріспесі ол «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың құқықтық негіздерін, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласындағы қаржы мониторингі субъектілерінің, уәкілетті орган мен Қазақстан Республикасының басқа да мемлекеттік органдарының құқықтық қатынастарын», сондай-ақ нысаналы қаржылық санкцияларды іске асыру тетіктерін айқындайтынын тікелей айтады.

Субъект жұмыскерінің бір нәрсені меңгеруі маңызды: Заң бойынша міндеттер „жылыстатуға қарсы“ және „терроризмге қарсы“ болып бөлінбейді. Сіз клиентті бір рет тиісінше тексересіз, операцияларға бір мониторинг жүргізесіз және хабарламаларды бір уәкілетті органға жібересіз. Бірақ сіз қарайтын белгілер үш құбылыс үшін әртүрлі — бұл туралы төменде.

2. Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату)

2.1. Заңның анықтамасы

Заңның 1-бабының 11) тармақшасы қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруды (жылыстатуды) былай анықтайды:

«қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен табыстар болып табылатын мүлікті конверсиялау немесе аудару түрінде мәмiлелер жасасу арқылы қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлiктi заңды айналымға тарту не мұндай мүлікті иелену және пайдалану, егер мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен табыстар болып табылатыны белгілі болса, оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету, оны ауыстыру тәсілін, мүлікке құқықтарды немесе оның тиесілігін жасыру немесе жасырып қалу, сол сияқты қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлiктi заңдастыруға делдалдық ету»

Бұл анықтаманы бөліктерге бөліп талдайық — әр бөлігі нақты практикалық сұраққа жауап береді.

Нені жылыстатады. Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті. 1-баптың 10) тармақшасы қылмыстық жолмен алынған кірістер дегеніміз «қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынған ақша және (немесе) өзге мүлік» екенін нақтылайды. Назар аударыңыз: әңгіме тек ақша туралы емес. Пәтер, автомобиль, зергерлік бұйым, компаниядағы үлес, бағалы қағаздар, цифрлық активтер — мұның бәрі „өзге мүлік“. Сондықтан риелтор, зергерлік дүкен, нотариус және лизинг компаниясы — жүйенің банк сияқты қатысушылары.

Қандай әрекеттер қамтылады. Анықтама бірнеше нысанды атайды:

• мүлікті конверсиялау немесе аудару түріндегі мәмілелер — мысалы, қолма-қол ақшаны валютаға айырбастау, қылмыстық ақшаға актив сатып алып, кейін оны сату, шоттар арасындағы аударымдар тізбегі;
• мұндай мүлікті иелену және пайдалану;
• оның шынайы сипатын, көзін, орналасқан жерін, оған билік ету, оны ауыстыру тәсілін, мүлікке құқықтарды немесе оның тиесілігін жасыру немесе жасырып қалу;
• заңдастыруға делдалдық ету.

Соңғы тармақ клиенттің ақшасын өздері қабылдамайтын, бірақ мәмілені ресімдеуге көмектесетін субъектілер — заңгерлер, бухгалтерлер, риелторлар үшін ерекше маңызды. Заң заңдастыруға делдалдық етуді заңдастырудың өзімен теңестіреді.

Қандай білім талап етіледі. Анықтамада шарт бар: «егер мұндай мүліктің қылмыстық құқық бұзушылықтардан түскен табыстар болып табылатыны белгілі болса». Бұл шарт жылыстатушы адамның әрекеттерін саралауға қатысты. Қаржы мониторингі субъектісінің жұмыскері ақшаның қылмыстық шығу тегін білуге немесе дәлелдеуге міндетті емес — күдікті операция туралы хабарлама жіберу үшін күдік жеткілікті. Бұл айырмашылық 4-бөлімде талданады.

2.2. Қылмыстық кодекстегі жылыстату

Жылыстатудың өзі үшін жауаптылық Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 218-бабында (қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)) белгіленген. Осы баптың бірінші бөлігіндегі іс-әрекеттің сипаттамасы Заңның анықтамасын дерлік сөзбе-сөз қайталайды және конверсиялау немесе аудару «оның ішінде қылмыстық жолмен алынған мүліктен түсетін кез келген кірістер» болып табылатын мүлікті де қамтитынын қосымша нақтылайды. Басқаша айтқанда, кірістердің „екінші буынын“ заңдастыру да жылыстату болып саналады: қылмыстық ақшаға сатып алынған пәтердің жалдау ақысы, сол ақшаға ашылған салым бойынша сыйақы, акциялар бойынша дивидендтер.

218-баптың санкциялары қатаң. Бірінші бөлігі бойынша — «мүлкі тәркіленіп, бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады». Сараланған құрамдар (екінші және үшінші бөліктер) — адамдар тобының алдын ала сөз байласуы, бірнеше рет жасау, қызмет бабын пайдалану, қылмыстық топ, ірі мөлшер — неғұрлым қатаң, мүлкі тәркіленіп, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға дейін жазаланады.

Бұл банк, нотариаттық кеңсе немесе жылжымайтын мүлік агенттігі жұмыскеріне неге маңызды? Өйткені 218-баптың екінші бөлігі «адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған дәл сол іс-әрекеттер» туралы айтады. Клиентке бақылауды айналып өтіп операция жасауға саналы түрде көмектескен жұмыскер куәгер емес, қылмысқа қатысушы болып шығу қаупіне ұшырайды. Қылмыстық және әкімшілік жауаптылық 4-модульде егжей-тегжейлі талданады.

Заңды тұлғалар үшін әкімшілік құрам да бар — Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 214-1-бабы «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) алып келген, ақшамен және (немесе) өзге де мүлікпен операция жасау». Ол да 4-модульде талданады.

2.3. Қолма-қол ақшаға айналдыру — Заңның жеке ұғымы

Жылыстатудың қатарында Заң қолма-қол ақшаға айналдыру ұғымын бөліп көрсетеді. 1-баптың 9) тармақшасы: қылмыстық жолмен алынған ақшаны қолма-қол ақшаға айналдыру — бұл «ақшаны заңдастыруға (жылыстатуға) бағытталған жалған мәмiле жасау кезiнде құжаттарды пайдалану арқылы қолма-қол ақшаны алу мақсатында жеке, заңды тұлғалар немесе заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылым жасайтын әрекеттер».

Бұл анықтамадағы басты нәрсе — жалған мәміле және соның үшін ресімделетін құжаттар: қолма-қол ақша «жалған мәмiле жасау кезiнде құжаттарды пайдалану арқылы» алынады. Әдеттегі көрініс: компания ешкім көрсетпеген қызметтер үшін тек көз алдау үшін жасалған құжаттар бойынша контрагентке ақша аударады, ал контрагент ақшаны қолма-қол алып, комиссиясын ұстап қалып, қайтарады. Заңның 4-бабы 4-тармағының 3) тармақшасы мұндай жағдайды операцияны зерделеудің міндетті негізі етеді: «клиенттің қылмыстық жолмен алынған ақшаны қолма-қол ақшаға айналдыруға бағытталған деп жорамалдауға негiз болатын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операция жасауы».

3. Терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚ таратуды қаржыландыру

3.1. Терроризмді қаржыландыру

Заңның 1-бабының 12) тармақшасы терроризмді қаржыландыруды былай анықтайды:

«жеке тұлғаның не адамдар тобының не заңды тұлғаның іс-әрекетінің террористік сипатын не берілген мүліктің, көрсетілген ақпараттық, қаржылық және өзге де қызмет түрлерінің террористік іс-әрекетті жүзеге асыру не террористік топты, террористік ұйымды, заңсыз әскерилендірілген құралымды қамтамасыз ету үшін пайдаланылатынын көрінеу ұғынып жасаған адамның оларға ақшаны және (немесе) өзге де мүлікті, мүлікке құқықты немесе мүліктік сипаттағы пайданы беруі немесе жинауы, сондай-ақ сыйға тартуы, айырбастауы, қайырмалдық жасауы, қайырымдылық көмегі, ақпараттық және өзге де қызмет түрлерін көрсетуі не қаржылық қызметтер көрсетуі»

Қылмыстық жауаптылық Қылмыстық кодекстің 258-бабында (террористік немесе экстремистік әрекетті қаржыландыру және терроризмге не экстремизмге өзге де дем берушілік) белгіленген: бірінші бөлігі бойынша — «мүлкі тәркіленіп, бес жылдан тоғыз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады».

3.2. Жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру

Заңның 1-бабының 3-2) тармақшасы:

«берілген мүліктің, көрсетілген ақпараттық, қаржылық және өзге де қызмет түрінің химиялық, бактериологиялық (биологиялық), радиологиялық, ядролық және уытты қаруды және (немесе) оны жеткізу құралдарын таратуды қаржыландыру үшін пайдаланылатынын көрінеу ұғынып жасаған адамның жеке тұлғаға не тұлғалар тобына не заңды тұлғаға ақшаны және (немесе) өзге де мүлікті, мүлікке құқықты немесе мүліктік сипаттағы пайданы беруі немесе жинауы, сондай-ақ сыйға тартуы, айырбастауы, қайырмалдық жасауы, қайырымдылық көмегі, ақпараттық және өзге де қызметтер түрін көрсетуі не қаржылық қызметтер көрсетуі»

Бұл сабақ ЖҚҚ таратуды қаржыландырудың қылмыстық-құқықтық саралануын қарастырмайды.

3.3. Басты айырмашылық: ақша қозғалысының бағыты

Анықтамаларды салыстырыңыз. Жылыстату қылмыстан басталады: алдымен қылмыстық құқық бұзушылық жасалады, кірістер пайда болады, содан кейін оларды заңды айналымға тартуға тырысады. Ақша қылмыстан заңды экономикаға қарай қозғалады.

Терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚТҚ керісінше құрылған. Анықтамалар ақшаның қылмыстық болуын мүлдем талап етпейді. Дереккөз толығымен заңды болуы мүмкін: жалақы, дүкеннің түсімі, қайырмалдықтар, жеке автомобильді сату. Мақсаты қылмыстық — ақша кез келген экономикадан террористік әрекетке немесе қаруды таратуға қарай қозғалады.

Бұдан үш практикалық қорытынды шығады.

1. Сома дерлік ештеңе айтпайды. Жылыстату әдетте ірі және күрделі операциялармен байланысты — едәуір кірісті заңдастыру керек. Терроризмді қаржыландыру үшін ірі сома міндетті емес: мысалы, бірқатар шағын аударымдарды, ұсақ қайырмалдықтарды немесе билеттер мен байланыс үшін төлемді елестетіңіз — әр операция жеке алғанда ешнәрсемен ерекшеленбейді. Сондықтан Заңның 4-бабының 3-тармағы күдікті операциялар «олардың жүзеге асырылу нысанына және олар жасалған не жасалынатын немесе жасалуы мүмкін сомасына қарамастан, қаржы мониторингіне жатады» дейді.
2. Ақшаның көзін тексеру ТҚ-дан қорғамайды. Клиент ақшаның адал жалақы екенін құжатпен растай алады, бірақ бәрібір оны терроризмді қаржыландыруға жұмсай алады. ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін басты сұрақ „ақша қайдан“ емес, „ақша кімге және не үшін барады“. Осыдан терроризмді және экстремизмді қаржыландыруға, ЖҚҚ таратуды қаржыландыруға байланысты ұйымдар мен тұлғалар тізбелерінің және тоқтатып қою тетігінің ерекше рөлі туындайды.
3. Қаржылық қызметтер де қаржыландыру болып табылады. Екі анықтама да „қаржылық қызметтер көрсетуді“ және „ақпараттық және өзге де қызмет түрлерін көрсетуді“ қамтиды. Егер субъект қызметінің террористік сипаты белгілі адам үшін шот ашса, аударым жасаса немесе мәміле ресімдесе — бұл Заң айтатын беру нысанының дәл өзі.

3.4. Нысаналы қаржылық санкциялар және тоқтатып қою

ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін Заң ерекше тетік — нысаналы қаржылық санкцияларды көздейді. 1-баптың 11-3) тармақшасы бойынша олардың мәні мынадай:

Нысаналы қаржылық санкциялар — осы Заңға және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің терроризм мен терроризмді қаржыландырудың алдын алуға және оны болғызбауға, сондай-ақ жаппай қырып-жою қаруын таратудың және оны қаржыландырудың алдын алуға, оған кедергі келтіруге және тоқтатуға қатысты қарарларына сәйкес қаржы мониторингі субъектілері мен мемлекеттік органдар қабылдайтын, ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды тоқтатып қою жөніндегі шаралар.

Ал тоқтатып қоюдың өзі (1-баптың 2-1) тармақшасы) — бұл «қаржы мониторингі субъектілері мен мемлекеттік органдар ақшаның және (немесе) өзге мүліктің берілуін, қайта өзгертілуін, иеліктен шығарылуын немесе орын ауыстыруын тоқтата тұру бойынша қабылдайтын шаралар».

Назар аударыңыз: екі анықтамада да қаржы мониторингі субъектілері бірінші аталған. Тоқтатып қою — жұмыскер сырттан бақылайтын сот немесе полиция функциясы емес. Бұл адам тиісті тізбеге енген бойда субъектінің өзі орындайтын әрекет. Мерзімдері мен тәртібі 4-модульде талданады; мұнда ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін клиентті тізбелер бойынша тексеру — жұмыстың міндетті бөлігі, формальдылық емес екенін есте сақтау жеткілікті.

4. Күдікті операция және клиенттің күдікті қызметі

4.1. Күдікті операция

Заңның 1-бабының 1) тармақшасы:

«ақшамен және (немесе) өзге мүлiкпен күдiктi операция (бұдан әрi – күдiктi операция) – клиенттің операция жасау үшін пайдаланылатын ақша және (немесе) өзге мүлік қылмыстық әрекеттен түскен кіріс болып табылады деп не операцияның өзі қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға немесе жаппай қырып-жою қаруын таратуды не өзге қылмыстық әрекетті қаржыландыруға бағытталған деп күдік туындататын операциясы (осындай операцияны жасауға ұмтылысты, жасалу процесіндегі операцияны немесе жасалған операцияны қоса алғанда)»

Бұл анықтамада төрт маңызды элемент бар.

Біріншісі — операцияның сатысы маңызды емес. Ұмтылыс та, жасалу процесіндегі операция да, жасалған операция да күдікті болуы мүмкін. Қаражатының көзін растауды сұрағанын көріп, клиент райынан қайтып кетіп қалды — бұл ұмтылыс, оны да бағалау керек. Ретроспективті талдау кезінде аударымнан бір аптадан кейін күдік туындады — бұл жасалған операция, ол туралы да хабарлайды.

Екіншісі — күдік жеткілікті. Заң білуді, дәлелдеуді немесе сенімді болуды талап етпейді. Субъект жұмыскері тергеуші емес және нақты қандай қылмыс жасалғанын анықтауға міндетті емес. Оның міндеті — сәйкессіздікті байқау және оны тіркеу.

Үшіншісі — күдіктің мәні кең. Күдік ақшаның шығу тегіне (қылмыстық әрекеттен түскен кіріс), операцияның бағытына (жылыстату, ТҚ, ЖҚҚТҚ) не, анықтамада айтылғандай, „өзге қылмыстық әрекетке“ қатысты болуы мүмкін. Алаяқтық, салық төлеуден жалтару, сыбайлас жемқорлық, заңсыз кәсіпкерлік — мұның бәрі күдікті операцияның артында тұруы мүмкін.

Төртіншісі — бұл клиенттің операциясы. Күдікті операция субъектінің клиентпен қатынастары аясында болады; сондықтан бүкіл жүйе клиентті білу төңірегінде құрылған.

Заңның 4-бабының 3-тармағы анықтаманы толықтырады: егер «Қаржы мониторингі субъектісінің ішкі бақылау қағидаларын іске асыру бағдарламаларына сәйкес немесе осы баптың 4-тармағында көрсетілген негіздер бойынша операцияларды зерделеу нәтижесінде қаржы мониторингі субъектісінде клиенттің операциялары қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастырумен (жылыстатумен), терроризмді қаржыландырумен не жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландырумен байланысты деп пайымдауға негіздер бар болса, операциялар күдікті деп танылады». Күдікті операция анықталатын белгілерді уәкілетті орган бекіткен; бұл 3-модульдің тақырыбы.

4.2. Клиенттің күдікті қызметі

Заңның 1-бабының 4-1) тармақшасы жеке ұғым енгізеді:

«клиенттің қаржы мониторингіне жататын күдікті қызметі – қаржы мониторингі субъектісінде күдікті операцияларды жасау үшін пайдаланылатын ақша және (немесе) өзге де мүлік қылмыстық әрекеттен, терроризмді қаржыландырудан және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландырудан түскен кіріс болып табылады деген күдік туындайтын, клиенттің ақшамен және (немесе) өзге де мүлікпен жасалатын екі және одан көп күдікті операцияларының жиынтығы»

Ұғымның мәні — жеке операциялар зиянсыз көрінуі мүмкін, ал олардың жиынтығы — жоқ. Клиент апта сайын операция шекті болатын сомадан сәл төмен қолма-қол ақша салады; әр жарна жеке алғанда ешнәрсемен көзге түспейді, бірақ үш айдағы көрініс өзі-ақ сөйлейді. Күдікті қызмет үшін Заңның 10-1-бабы мәліметтер берудің дербес тәртібін белгілейді: олар «клиенттің қызметі күдікті деп танылған күннен кейінгі үш жұмыс күнінен кешіктірмей» беріледі. Хабарламалардың мерзімдері мен нысаны 3-модульде талданады.

4.3. Күдікті операцияның шекті операциядан айырмашылығы

Заң операцияның қаржы мониторингіне түсуінің бірнеше негізін ажыратады. 4-баптың 1-тармағы белгілі бір сомаға және белгілі бір сипатқа жеткен кезде мониторингке жататын операцияларды атайды (оларды шекті операциялар деп атайды). 4-баптың 3-тармағы — сомасына қарамастан күдікті операцияларды. 4-баптың 5-тармағы — сипаттамалары уәкілетті орган бекіткен КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ типологияларына, схемаларына және тәсілдеріне сәйкес келетін операцияларды.

Әдеттегі қате: „сома шағын, демек хабарлайтын ештеңе жоқ“. Шекті сома тек шекті операцияларға қатысты. Нақты шекті сомалар мен операция түрлері 3-модульде талданады.

5. Қаржы мониторингі және оған жататын операциялар

Заңның 1-бабының 7) тармақшасы: қаржы мониторингі — бұл «осы Заңға сәйкес уәкілетті орган және қаржы мониторингі субъектісі жүзеге асыратын, ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар туралы мәліметтер мен ақпаратты жинау, өңдеу, талдау және пайдалану жөніндегі шаралар жиынтығы».

Бұл анықтама қаржы мониторингін екеуі жүргізетінін көрсетеді: уәкілетті орган және субъект. Субъект — жай ғана „деректерді жеткізуші“ емес. Ол клиент туралы мәліметтерді жинайды, операцияларды талдайды, операцияны күдікті деп тану туралы шешім қабылдайды. Уәкілетті орган мыңдаған субъектіден хабарламалар алады, оларды салыстырады және ақпаратты құқық қорғау органдарына береді.

1-баптың 8) тармақшасы: қаржы мониторингіне жататын операциялар — бұл «қаржы мониторингі субъектісі клиентінің осы Заңға сәйкес оларға қатысты қаржы мониторингі белгіленген ақшамен және (немесе) өзге мүлiкпен операциялары».

Операция ұғымының өзі кең берілген. 1-баптың 2) тармақшасы: ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар — бұл «олармен байланысты азаматтық құқықтарды және мiндеттердi белгiлеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған, оларды жүзеге асыру нысаны мен тәсiлiне қарамастан, жеке, заңды тұлғалардың және заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылымдардың ақшамен және (немесе) өзге мүлiкпен әрекеттерi». Нотариуста сатып алу-сату шартын куәландыру, ломбардқа зергерлік бұйымды тапсыру, сақтандыру сыйлықақысын енгізу, лотерея билетін сатып алу, лизинг төлемін төлеу — мұның бәрі Заң мағынасындағы операциялар.

6. 1-баптың онсыз болмайтын басқа ұғымдары

1-бап отыздан астам ұғымды қамтиды. Төменде — әр субъектінің жұмысында кездесетіндері; қалғандары модульдерде қажеттілігіне қарай талданады.

6.1. Клиент және іскерлік қатынастар

1. тармақша: клиент — «қаржы мониторингі субъектісі көрсететін қызметтерді алатын жеке, заңды тұлға немесе заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылым».

2. тармақша: іскерлік қатынастар — «қаржы мониторингі субъектісінің кәсіптік қызметті жүзеге асыруы процесінде туындайтын клиенттермен қатынастар».

Клиент деп тек төлейтін адам емес, қызметтерді алатын адам саналады. Риелторға жүгінген пәтер сатып алушы — риелтордың клиенті. Қарыз шартын куәландыру үшін нотариусқа келген адам — нотариустың клиенті.

6.2. Заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылым

3-5) тармақша: «шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес құрылған, өздері құрылған шет мемлекеттің заңды тұлғасы мәртебесіне ие болуына не болмауына қарамастан, дербес ұйымдық-құқықтық нысандар ретінде қаралатын қор, серіктестік, траст, компания, әріптестік, ұйым немесе басқа да корпоративтік құрылым».

Бұл ұғым трастар мен соған ұқсас құрылымдар заңды тұлға мәртебесі жоқ деген негізбен тексеруден тыс қалмауы үшін қажет. Күрделі шетелдік құрылымдар — нақты иесін жасырудың классикалық құралы.

6.3. Бенефициарлық меншік иесі

1. тармақша: бенефициарлық меншік иесі — бұл:

«клиенттің – заңды тұлғаның немесе заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылымның жарғылық капиталына қатысу үлестерінің не орналастырылған акцияларының (артықшылықты және қоғам сатып алған акциялары шегеріле отырып) жиырма бес пайызынан астамы тікелей немесе жанама түрде тиесілі;

клиентті өзгеше түрде бақылауды жүзеге асыратын;

оның мүддесінде клиент ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар жасайтын жеке тұлға»

Бұл әрқашан жеке тұлға. Құрылтайшы компания бенефициарлық меншік иесі бола алмайды — оның артынан адамды іздеу керек. Үш өлшем баламалы: олардың кез келгені жеткілікті. Бенефициарлық меншік иесін анықтау 2-модульде егжей-тегжейлі талданады.

6.4. Жария лауазымды адам

1-баптың 3-3) тармақшасы жария лауазымды адамдардың санаттарын атайды: жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам; лауазымды адам; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам; мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам; шет мемлекеттің органдарында лауазым атқаратын немесе шет мемлекет үшін жария функцияны орындайтын адамдар. Бұл тармақшаның соңғы абзацы Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 12 маусымдағы № 311-VIII Заңымен жаңа редакцияда жазылған: «халықаралық шарттар негізінде мемлекеттер құрған халықаралық ұйымдарда басшылық лауазымды атқаратын адам».

Жария лауазымды адамдар — жоғары тәуекел, өйткені олардың мемлекеттік ресурстарға қолжетімділігі және шешімдерге ықпал ету мүмкіндігі бар. Оларға қатысты шаралар 2-модульде талданады.

6.5. Қалқа-банк және корреспонденттік қатынастар

1. тармақша: қалқа-банк — «банк ретінде тіркелген және (немесе) банктік қызметті жүзеге асыруға лицензия алған мемлекетте (аумақта) іс жүзіндегі қатысуы жоқ резидент емес банк», шоғырландырылған қадағалауға жататын банктік холдингтің иелігіндегі банктер туралы ескертпемен. 5) тармақша корреспонденттік қатынастарды анықтайды. Бұл ұғымдар ең алдымен банктерге керек; басқа субъектілерге „мекенжайы мен персоналы жоқ банк“ — жоғары тәуекел белгісі екенін түсіну жеткілікті.

6.6. Тәуекелдерді бағалау

Заң тәуекелдерді ұлттық бағалауды (11-6) тармақша: «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру қатерінің деңгейлері мен мүмкіндіктерін Қазақстан Республикасында жиналған деректерді талдау тәсілімен айқындау») және субъектілерді бақылайтын мемлекеттік органдар жүргізетін тәуекелдерді секторлық бағалауды (11-5) тармақша) ажыратады. Екі бағалау да әр субъектінің өз тәуекелдерін бағалауы үшін бағдар болып табылады; Заңның 11-1-бабының 7-тармағы субъектілерді тәуекелдерді ұлттық бағалау жөніндегі есептен жарияланған ақпаратты ескеруге міндеттейді.

6.7. Мінсіз іскерлік бедел

11-2) тармақша — ұзын анықтама, ол басқалармен қатар «уәкілетті органның мәліметтері негізінде әрекеттері қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға ықпал еткен үшінші тұлғалармен қарым-қатынасының (үшінші тұлғалардың бақылауы мен ықпалының) болмауын» қамтиды. Бұл ұғым жауапты жұмыскерлер үшін маңызды: Заңның 11-бабының 3-тармағы бойынша ішкі бақылау қағидалары оларды іске асыруға жауапты қызметкерлерге қойылатын талаптарды, «оның ішінде мінсіз іскерлік беделінің болуы туралы талапты» қамтуға тиіс.

7. Жылыстату кезеңдері: көруге көмектесетін модель

7.1. Кезеңдер қайдан шығады

Заң жылыстатуды кезеңдерге бөлмейді — 1-баптың 11) тармақшасындағы анықтама әрекеттердің реттілігін емес, әрекеттердің өзін сипаттайды. Алайда халықаралық практикада және КЖ/ТҚ жөніндегі оқу әдебиетінде жылыстатуды үш кезеңнен тұратын процесс ретінде сипаттау қабылданған: орналастыру, қабаттау және интеграция. Бұл заңдық жіктеу емес, талдамалық модель: Қылмыстық кодекс бойынша әрекеттерді саралау ақшаның қай „кезеңде“ тұрғанына байланысты емес. Бірақ модель субъект жұмыскеріне пайдалы, өйткені оның қызметі схемада қандай рөл атқаруы мүмкін екенін және неге қарау керектігін түсінуге көмектеседі.

7.2. Орналастыру

Бірінші кезеңде қылмыстық кіріс қаржы жүйесіне енгізіледі. Бұл жылыстатушы үшін ең осал сәт: ақшаның „иісі“ әлі шығып тұр — көбінесе бұл қолма-қол ақша, ол көп, оның көзі ешнәрсемен түсіндірілмейді.

Бұл қалай көрінуі мүмкін:

• шотқа қолма-қол ақша салу, оның ішінде бірнеше рет және шағын сомалармен;
• қымбат заттарды — зергерлік бұйымдарды, автомобильді, өнер туындыларын қолма-қол ақшаға сатып алу;
• айырбастау пунктінде қолма-қол ақшаны айырбастау;
• сақтандыру сыйлықақысын қолма-қол төлеп, кейін шартты мерзімінен бұрын бұзу және ақшаны қолма-қол ақшасыз нысанда қайтарып алу;
• ұтысты билеттерді немесе ойын мекемесінде фишкаларды сатып алу.

Қандай субъектілер „кіреберісте“ тұрады: банктер және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, айырбастау пункттері, ломбардтар, зергерлер, ойын бизнесі, пошта операторлары, төлем ұйымдары.

7.3. Қабаттау

Екінші кезеңде ақшаны көзімен байланысын үзу үшін көптеген операциялар арқылы өткізеді. Тізбек неғұрлым ұзын және шиеленіскен болса, шығу тегін қадағалау соғұрлым қиын.

Бұл қалай көрінуі мүмкін:

• көптеген шоттар арасындағы, оның ішінде әртүрлі банктер мен елдердегі аударымдар;
• ешкім қайтаруды көздемейтін үлестес компаниялар арасындағы қарыздар;
• көрсетілмеген қызметтер үшін шарттар бойынша төлем;
• бағалы қағаздарды, цифрлық активтерді, жылжымайтын мүлікті сатып алу және жедел қайта сату;
• номиналды құрылтайшылары бар компанияларды және заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылымдарды пайдалану.

Мұнда қандай субъектілер тартылады: банктер, бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары, цифрлық активтер операторлары, компаниялар құратын және шоттарды басқаратын заңгерлер мен бухгалтерлер, мәмілелерді куәландыратын нотариустар.

7.4. Интеграция

Үшінші кезеңде ақша заңды экономикаға шығу тегінің сенімді түсіндірмесімен қайтарылады. Оның иесі оны ашық пайдалана алады.

Бұл қалай көрінуі мүмкін:

• „дивидендтер“ немесе „қарызды қайтару“ ретінде алынған қаражатқа жылжымайтын мүлік сатып алу;
• заңды бизнеске салу;
• бақылаудағы компаниядан „жалақы“ немесе „консультациялық сыйақы“ алу;
• қарыз алушының өзіне тиесілі шетелдік компания „берген“ қарызды өтеу.

Мұнда қандай субъектілер тартылады: риелторлар, нотариустар, банктер арқылы құрылыс салушылар, сақтандыру ұйымдары, лизинг компаниялары, есептілікті қалыптастыратын аудиторлар мен бухгалтерлер.

7.5. Кезеңдер және терроризмді қаржыландыру

ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін үш кезеңді модель нашар келеді — ақшаның көзі заңды болуы мүмкін, және оны „жылыстату“ қажет емес. Мұнда көбінесе басқа реттілікті сипаттайды: қаражат жинау (оның ішінде қайырымдылық сылтауымен), оны жылжыту (аударымдар, курьерлер, бейресми жүйелер) және пайдалану (сапарлар, жабдық, байланыс, күтіп-ұстау үшін төлем). Әр кезеңде ақшаның көзін емес, мақсатын жасыруға тырысады. Дәл сондықтан ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін тұлғалар тізбелері және тек жөнелтушілерді ғана емес, алушыларды тексеру соншалықты маңызды. Заң қайырымдылық ұйымдары мен діни бірлестіктерді терроризмді қаржыландыру мақсатында пайдаланудан қорғау жөніндегі шараларды жеке бөліп көрсетеді (12-2-бап); бұл сабақ оларды қарастырмайды.

7.6. Өзін-өзі тексеруге арналған жағдайлар

Төменде — ойдан шығарылған жағдайлар. Түсіндірмені оқымас бұрын қандай құбылыс және қандай кезең туралы әңгіме болуы мүмкін екенін анықтап көріңіз.

1-жағдай. Ломбард. Клиент үш күн қатарынан ломбардқа алтын бұйымдарды тапсырады, әр жолы алдыңғысынан сәл кем сомаға, және әр жолы қарызды қолма-қол беруді сұрайды. Ол кепілдегі бұйымдарды қайтарып алуды көздемейді және бұл туралы тікелей айтады. Түсіндірме. Бұл ұрланған мүлікті өткізу (қылмыстық кірісті — мүлікті — ломбардтың „таза“ ақшасына айналдыра отырып орналастыру) болуы да, жай ақшаға мұқтаждық болуы да мүмкін. Жағдайдың өзі ештеңені дәлелдемейді, бірақ бөлшектеу және бұйымды қайтарып алуға қызығушылықтың болмауы — операцияларды зерделеуге және нәтижесін тіркеуге негіз. Операцияны күдікті деп тану туралы шешім уәкілетті орган бекіткен белгілер және ломбардтың ішкі бақылау қағидалары бойынша қабылданады.

2-жағдай. Бухгалтер. Бухгалтерлік есеп саласында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын кәсіби бухгалтер шағын компанияның есебін жүргізеді. Ол компанияның соңғы бір жыл ішінде тіркелген үш контрагентке „маркетингтік зерттеулер“ үшін ай сайын ірі сомалар төлейтінін, ал құжаттарда зерттеулер туралы есептердің жоқ екенін байқайды. Түсіндірме. Жалған мәмілелер арқылы қабаттаудың немесе қолма-қол ақшаға айналдырудың классикалық көрінісі. Бухгалтерлік есеп саласында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын кәсіби бухгалтер — қаржы мониторингі субъектісі (Заңның 3-бабы 1-тармағының 8) тармақшасы), және оның тиісінше тексеру және хабарлау жөніндегі міндеттері бар. Субъектілер туралы — осы модульдің 3-сабағында.

3-жағдай. Банк. Клиент — шәкіртақы алатын студент — көптеген әртүрлі жеке тұлғалардан тұрақты түрде шағын аударымдар ала бастайды және сол күні жиналған соманы шетелдегі бір алушыға аударады. Түсіндірме. Сомалар шағын, бірақ „көп жөнелтуші — шетелдегі бір алушы“ схемасы шотты үшінші тұлғалардың пайдалануын (транзиттік шот) да, ТҚ үшін қаражат жинауды да көрсетуі мүмкін. Мұнда алушы мен жөнелтушілерді тізбелер бойынша тексеру және операциялардың экономикалық мәнін бағалау ерекше маңызды.

4-жағдай. Нотариус. Нотариусқа пәтерді сатып алу-сату шартының тараптары келеді. Шарттағы баға нарықтық бағадан едәуір төмен, сатып алушы — екі ай бұрын тіркелген компания. Оның өкілі құрылтайшыны — шетелде тіркелген басқа компанияны атайды және оның артында қандай жеке тұлға тұрғанын айта алмайды. Түсіндірме. Интеграция немесе қабаттау кезеңі болуы мүмкін. Бенефициарлық меншік иесін анықтау — тиісінше тексерудің міндетті шарасы (Заңның 5-бабы 3-тармағының 2-2) тармақшасы), және бенефициар әрқашан жеке тұлға, сондықтан „құрылтайшы — шетелдік компания“ жауап болып саналмайды. Заң қабылданған шаралар нәтижесінде бенефициарлық меншік иесі анықталмаған жағдайды да көздейді: «клиент – заңды тұлғаның, заңды тұлға құрмайтын шетелдік құрылымның жеке-дара атқарушы органын не алқалы атқарушы органының басшысын бенефициарлық меншік иесі деп тануға жол беріледі». Басқа жағдай — субъект тиісінше тексеру шараларын мүлдем қабылдай алмаған кезде (мысалы, клиент сәйкестендіру үшін мәліметтер беруден бас тартады): сонда 13-баптың 1-тармағы іскерлік қатынастар орнатудан немесе операция жүргізуден бас тартуды міндеттейді. Нарықтық бағадан едәуір төмен баға және „жаңа“ сатып алушы компания — операцияны зерделеуге және нәтижесін тіркеуге негіз. Егжей-тегжейлі — 2-модульде.

5-жағдай. Айырбастау пункті. Клиент қолма-қол шетел валютасының ірі сомасын теңгеге, сосын бірден басқа шетел валютасына айырбастайды да, қос конвертацияда шығынға батады. Түсіндірме. Айқын экономикалық мәні жоқ операция — Заңның 4-бабы 4-тармағының 1) тармақшасы мұндай операцияларды зерделеудің міндетті негізі ретінде тікелей атайды. Шығынмен қос конвертация қолма-қол ақшаның „ізін“ ауыстыруға қызмет етуі мүмкін — орналастыру немесе қабаттау белгісі.

8. Жүйе не үшін бар: Заңның мақсаты мен міндеттері

Заңның 2-1-бабы негізгі мақсатты атайды: «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың құқықтық тетігін жасау арқылы азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау».

Сол баптың 2-тармағы негізгі міндеттерді атайды. Олардың ішінде:

• КЖ, ТҚ және ЖҚҚТҚ-ға қарсы іс-қимыл жасау;
• осы саладағы бірыңғай мемлекеттік саясатты іске асыру;
• «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың жалпыға танылған халықаралық стандарттарға сай келетін тиімді жүйесін құру»;
• бірыңғай цифрлық жүйе құру және бірыңғай ақпараттық-талдау жүйесін жүргізу;
• КЖ, ТҚ және ЖҚҚТҚ үшін жағдайлар мен мүмкіндіктердің жасалуын болғызбау, сондай-ақ осалдықтарды анықтау және жою;
• осы саладағы «біліктілігін арттыру мақсатында қаржы мониторингі субъектілерін және мемлекеттік органдардың жұмыскерлерін оқытудың өткізілуін ұйымдастыру»;
• халықаралық ынтымақтастықты дамыту;
• ведомствоаралық өзара іс-қимылды қамтамасыз ету.

2-2-бап Заңның қағидаттарын атайды: «баршаның заң мен сот алдындағы теңдігі, әділдік» және «Қазақстан Республикасының қаржы жүйесін қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру қатерінен қорғау».

Екі нәрсеге назар аударайық. Біріншіден, қаржы мониторингі субъектілерін оқыту — бақылаушы органның қалауы емес, Заңның өзінің міндеттерінің бірі. Дәл сондықтан Заңның 11-бабының 8-тармағы уәкілетті органға даярлау және оқыту жөніндегі талаптарды бекітуді тапсырады, ал әр субъектінің ішкі бақылау қағидалары даярлау және оқыту бағдарламасын қамтуға міндетті. Екіншіден, Заң жүйені тікелей халықаралық стандарттарға бағдарлайды — олар туралы келесі сабақта сөз болады.

8.1. Бұл субъектіге не үшін керек

Субъект жұмыскеріне кейде бүкіл қаржы мониторингі бизнестің өзіне пайда әкелмейтін „мемлекет үшін“ міндет сияқты көрінеді. Бұлай емес. Өзі арқылы ақша жылыстатылған субъект мынадай тәуекелге ұшырайды:

• Заңды бұзғаны үшін (Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабы) және заңды тұлғалар үшін жылыстатуға алып келген операцияның өзі үшін (214-1-бап) әкімшілік жауаптылық;
• егер жұмыскерлердің қатысуы саналы болып шықса, оларды қылмыстық қудалау;
• беделге нұқсан, серіктестер мен корреспондент банктерден айырылу;
• лицензияланатын қызмет түрлері үшін — лицензияға қатысты салдарлар; Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 19-бөлігі «әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде үш және одан көп рет жасалған әрекеттер (әрекетсіздік)» үшін, оның ішінде лицензияның немесе біліктілік аттестатының (куәлігінің) қолданысын тоқтата тұруды көздейді.

Бұл ретте Заң өзіне сәйкес әрекет ететін субъектіні қорғайды. 11-баптың 7-тармағы: ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды уәкілетті органға Заңға сәйкес берген жағдайда субъектілер, олардың жұмыскерлері және лауазымды адамдары «хабарлау нәтижелеріне қарамастан, Қазақстан Республикасының заңдарында, сондай-ақ азаматтық-құқықтық шартта көзделген жауаптылықта болмайды». Ал сол баптың 6-тармағы мұндай беру «коммерциялық, банктік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны жария ету, дербес деректерді, сондай-ақ заңмен қорғалатын өзге де ақпаратты жинау, өңдеу шарттарын бұзу болып табылмайды» деп белгілейді. Заңға сәйкес берілген, бірақ расталмаған хабарлама жұмыскерді кінәлі етпейді.

9. Базалық ұғымдарды түсінудегі әдеттегі қателер

1. „Күдікті операция — ірі операция“. Жоқ. Заңның 4-бабының 3-тармағы күдікті операциялар сомасына қарамастан мониторингке жататынын тікелей айтады.
2. „Хабарлау үшін сенімді болу керек“. Жоқ. Күдікті операцияның анықтамасы тек күдіктің туындауын талап етеді.
3. „Клиент ақшаның заңды шығу тегі туралы құжаттарды көрсетсе, тәуекел жоқ“. Жылыстату үшін құжаттар тәуекелді азайтады, бірақ олар да жалған болуы мүмкін; терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚТҚ үшін көздің заңдылығы мүлдем маңызды емес.
4. „Операция жасалмады — демек хабарлайтын ештеңе жоқ“. Жоқ. Күдікті операцияның анықтамасы ұмтылысты қамтиды.
5. „Бенефициарлық меншік иесі құрылтайшы компания бола алады“. Жоқ. Бенефициарлық меншік иесі — әрқашан жеке тұлға.
6. „Жылыстату тек ақшаға қатысты“. Жоқ. Заң ақша және (немесе) өзге мүлік туралы айтады.
7. „Біздің қызметіміз клиенттің ақшасымен байланысты емес, демек біздің қатысымыз жоқ“. Заң заңдастыруға делдалдық етуді заңдастырумен теңестіреді. Заңгер, бухгалтер, риелтор ақшаға тиіспей-ақ схеманың буыны болып шығуы мүмкін.
8. „Жылыстату кезеңдері заңда бекітілген“. Жоқ. Бұл заңдық құрылым емес, практиканың талдамалық моделі.

10. Сабақ тақырыбы бойынша инспектор нені тексереді

Анықтамаларды білудің өзін инспектор тікелей „тексермейді“, бірақ білмеудің салдары субъектінің құжаттарында көрінеді. Неге назар аударады:

• Ішкі бақылау қағидалары Заңның ұғымдарын дұрыс және өзекті редакцияда пайдаланады. Егер ІБҚ, мысалы, бенефициарлық меншік иесін 1-баптың 3) тармақшасынан басқаша анықтаса немесе жария лауазымды адам ұғымының жаңа редакциясын ескермесе, бұл ІБҚ-ның заңнама талаптарына сәйкес келмеуі.
• Операцияларды күдікті деп тану туралы шешімдер негізделген. Шешімде жай „операция ірі“ емес, күдіктің неде болғаны көрінуі тиіс.
• Операцияларға ұмтылыстар ескеріледі: бас тартулар журналында және хабарламаларда клиенттің сұрақтардан кейін операциядан бас тартқан жағдайлары көрінеді.
• Жұмыскерлер өз рөлін түсінеді. Тексеру кезінде фронт-офис жұмыскерлерімен жиі әңгімелеседі: олар күдікті операцияның не екенін, ол туралы кімге хабарлау керектігін, клиентке ескертуге болмайтынын біле ме. Заңның 11-бабының 5-тармағы клиенттерге және өзге де тұлғаларға осындай клиенттерге қатысты қабылданатын қарсы іс-қимыл шаралары туралы хабарлауға тыйым салады, осы тармақта тікелей аталған жағдайларды қоспағанда.
• Оқыту өткізілген. Даярлау және оқыту бағдарламасы ішкі бақылау қағидаларына кіреді, ал оны орындамау әкімшілік құқық бұзушылықтың дербес құрамын құрайды — Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 11-бөлігі. Бұл туралы — осы модульдің 2 және 3-сабақтарында және 4-модульде.

11. Ең бастысы қысқаша

• Жылыстату — қылмыстық кірістерді заңды айналымға тарту; ақша қылмыстан заңды экономикаға қарай қозғалады.
• Терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚТҚ заңды ақшаны пайдалануы мүмкін; көзі емес, мақсаты қылмыстық.
• Күдікті операция — оған қатысты күдік туындаған операция; сома, жасалу сатысы және жұмыскердің сенімділігі маңызды емес.
• Клиенттің күдікті қызметі — екі және одан көп күдікті операциялардың жиынтығы.
• Қаржы мониторингін уәкілетті орган да, субъект те жүргізеді.
• Бенефициарлық меншік иесі — әрқашан жеке тұлға.
• Орналастыру, қабаттау және интеграция кезеңдері — схемада сіздің қызметіңіз қай жерде болуы мүмкін екенін түсінуге көмектесетін талдамалық модель.
• Субъектілерді оқыту — Заңның өзінің міндеттерінің бірі; оқыту бағдарламасы ішкі бақылау қағидаларына кіреді.

Келесі сабақта № 191-IV Заңның қалай құрылғанын, уәкілетті органның кім екенін және немен айналысатынын, Заңды қандай заңға тәуелді актілер нақтылайтынын және жүйеде халықаралық стандарттар қандай орын алатынын талдаймыз.