№ 191-IV Заң, уәкілетті орган және халықаралық стандарттар

Алдыңғы сабақта біз ұғымдарды талдадық: жылыстату, терроризмді қаржыландыру және ЖҚҚТҚ, күдікті операция және қаржы мониторингі дегеніміз не. Енді жүйеге тұтас қарайық: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнама қандай актілерден тұрады, негізгі заң қалай құрылған, уәкілетті орган кім және ол субъектіден нені талап етуге құқылы, жұмыскерге қандай заңға тәуелді актілерді білу керек және бұл жүйеде халықаралық стандарттар қандай орын алады.

Бұл сабақ оқыту бағдарламасының бірінші тақырыбына тікелей сәйкес келеді. Қаржы мониторингі субъектілеріне КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында даярлау және оқыту бойынша қойылатын талаптардың (Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігі Төрағасының 2021 жылғы 9 тамыздағы № 6 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі — Оқыту жөніндегі талаптар) 5-тармағы оқыту бағдарламасының бірінші тармағы ретінде «Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы нормативтік құқықтық актілерін және КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы халықаралық стандарттарды зерделеуді» атайды.

Осы сабақта не білесіз

• Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнамасы неден тұрады және заң мен халықаралық шарттар бір-бірімен қалай арақатынаста болады.
• № 191-IV Заң қалай құрылған: тараулар, негізгі баптар және оларда нені іздеу керек.
• Уәкілетті орган кім, оның міндеттері, функциялары, құқықтары мен міндеттемелері қандай.
• Қаржы мониторингі субъектілерін кім және қандай нысандарда бақылайды.
• Заңды қандай заңға тәуелді актілер нақтылайды: субъектілер түрлері бойынша ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптар, мәліметтер беру қағидалары, оқыту жөніндегі талаптар.
• Заң ФАТФ ұсынымдарын және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларын ұлттық жүйеге қалай енгізеді.
• Оқыту жөніндегі талаптардың 5-тармағы бойынша оқыту бағдарламасы дегеніміз не, оқытудың тестілеуден айырмашылығы неде және курс нені алмастырмайды.

1. КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнама: ол неден тұрады

1.1. Заңнаманың құрамы

Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 28 тамыздағы № 191-IV «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңының (бұдан әрі — Заң) 2-бабының 1-тармағы былай белгілейді:

«Қазақстан Республикасының қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді, осы Заңнан және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.»

Іс жүзінде бұл бірнеше деңгейді білдіреді.

Субъектінің ішкі құжаттары нормативтік құқықтық актілер болып табылмайды, бірақ оларсыз Заңды орындау мүмкін емес: Заң әр субъектіні өзінің ішкі бақылау қағидаларын әзірлеуге міндеттейді (11-баптың 2-тармағы).

1.2. Халықаралық шарттардың басымдығы

Заңның 2-бабының 2-тармағы: «Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттар осы Заңнан басым болады. Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен талаптары Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалады.»

Екі санаттың айырмашылығына назар аударыңыз: басымдыққа ратификацияланған шарттар ие. ФАТФ ұсынымдары халықаралық шарт болып табылмайды — олардың Қазақстан үшін маңызы Заң мен заңға тәуелді актілердің оларға тікелей сүйенуімен қамтамасыз етіледі. Бұл туралы — 6-бөлімде.

2. № 191-IV Заң қалай құрылған

2.1. Заңның картасы

Заң бес тараудан тұрады. Төменде — қажетті норманы іздеуге ыңғайлы карта.

1-тарау. Жалпы ережелер

• 1-бап — негізгі ұғымдар (алдыңғы сабақта талданды).
• 2-бап — КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнама.
• 2-1-бап — Заңның негізгі мақсаты мен міндеттері.
• 2-2-бап — негізгі қағидаттар.

2-тарау. Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастырудың (жылыстатудың), терроризмді қаржыландырудың және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландырудың алдын алу

• 3-бап — қаржы мониторингінің субъектілері (келесі сабақ).
• 4-бап — қаржы мониторингіне жататын операциялар (3-модуль).
• 5–9-баптар — клиенттерді тиісінше тексеру, оның ішінде операциялар кезінде, жария лауазымды адамдарды және корреспонденттік қатынастар орнату кезінде (2-модуль).
• 6-1-бап — заңды тұлғалардың бенефициарлық меншік иелерінің тізілімі.
• 10-бап — қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы мәліметтерді жинау; 10-1-бап — клиенттің күдікті қызметі туралы (3-модуль).
• 11-бап — ішкі бақылау; 11-1-бап — тәуекелдерді бағалау (2 және 4-модульдер).
• 12 және 12-1-баптар — ТҚ және ЖҚҚТҚ бойынша нысаналы қаржылық санкциялар; 12-2-бап — қайырымдылық ұйымдары мен діни бірлестіктерді қорғау; 12-3-бап — заңды тұлғаның және шетелдік құрылымның бенефициарлық меншік иесін анықтау (2 және 4-модульдер).
• 13-бап — операцияларды жүргізуден бас тарту және оларды тоқтата тұру (3-модуль).
• 14 және 14-1-баптар — мемлекеттік бақылау және бармай профилактикалық бақылау.

3-тарау. Уәкілетті органның құзыреті

• 15-бап — міндеттері; 16-бап — функциялары; 17-бап — құқықтары мен міндеттемелері; 18-бап — мемлекеттік органдармен және АХҚО-ның Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитетімен өзара іс-қимыл.

3-1-тарау. Халықаралық ынтымақтастық

• 19-1 — 19-4-баптар — уәкілетті органның, бақылаушы, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың халықаралық ынтымақтастығы.

4-тарау. Қорытынды ережелер

• 20-бап — заңнаманы бұзғаны үшін жауаптылық.
• 21-бап — Заңды қолданысқа енгізу тәртібі.

2.2. Заң тірі — редакциясын қадағалаңыз

Заң 2009 жылы қабылданды және содан бері ондаған рет өзгертілді. Тек 2025–2026 жылдардың өзінде оған бірнеше заңмен өзгерістер енгізілді, оның ішінде 2025 жылғы 19 қыркүйектегі № 219-VIII Заңмен (Заңның атауын және бірқатар баптарын өзгертті), 2026 жылғы 16 қаңтардағы № 259-VIII Заңмен (атап айтқанда, 3-бап 1-тармағының 20) тармақшасын 2026 жылғы 1 мамырдан бастап алып тастады) және 2026 жылғы 12 маусымдағы № 311-VIII Заңмен (1-баптың 3-3) тармақшасының жария лауазымды адамдар туралы соңғы абзацын жаңа редакцияда жазды).

Субъект үшін практикалық қорытынды: ішкі бақылау қағидаларын „бекітіп, ұмытып кетуге“ болмайды. Оқыту жөніндегі талаптар осы жағдайға қосымша оқытуды тікелей көздейді — 6-тармақ: қосымша оқыту «КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы жаңа нормативтік құқықтық актілердің қабылдануына немесе қолданыстағыларына өзгерістер енгізілуіне байланысты» және «субъект жаңа ішкі бақылау қағидаларын бекіткен немесе қолданыстағыларын өзгерткен жағдайларда» өткізіледі.

2.3. Заң жауаптылық туралы жалпы түрде не айтады

Заңның 20-бабы белгілейді:

«1. Қазақстан Республикасының қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын бұзу Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.»

Заңның өзінде санкциялар жоқ — олар кодекстерде белгіленген. Субъектілер үшін бастылары — Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабы (мәліметтерді тіркеу және сақтау бөлігіндегі бұзушылықтардан бастап даярлау және оқыту бағдарламасын орындамауға дейін — он тоғыз бөлік) және 214-1-бап (заңды тұлғаның жылыстатуға алып келген операциясы). Заңның 20-бабының 2-тармағы уәкілетті органның қызметкерлері мен өзге де адамдардың заңмен қорғалатын құпияны жария еткені үшін жауаптылығын жеке белгілейді, ал 3-тармағы — уәкілетті органның заңсыз іс-әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеуді. Жауаптылық 4-модульде егжей-тегжейлі талданады.

3. Уәкілетті орган

3.1. Бұл кім

Заң нақты ведомствоны атамайды — ол „уәкілетті орган“ ұғымын пайдаланады. 1-баптың 13) тармақшасы: бұл «осы Заңға сәйкес қаржы мониторингiн жүзеге асыратын және қылмыстық жолмен алынған кiрiстердi заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмдi қаржыландыруға, жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы iс-қимыл жөніндегі өзге де шараларды қабылдайтын мемлекеттiк орган».

Бұл орган — Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі (ҚМА). Мысалы, Оқыту жөніндегі талаптар мен қаржылық емес сектор үшін ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптар дәл ҚМА Төрағасының бұйрықтарымен бекітілген; субъектілерді тестілеу дәл ҚМА-ның интернет-ресурсында өтеді. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте бұл орган „қаржы мониторингі жөніндегі уәкілетті орган“ деп аталады.

Уәкілетті органды қаржы нарығын реттейтін органмен шатастырмаңыз. Заңда бұл — екі түрлі ұғым: қаржы реттеушісі онда „қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган“ деп аталады (11-баптың 3-2-тармағы). Бұл рөлді Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) атқарады: оның Басқармасының қаулыларымен қаржы ұйымдары үшін ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптар бекітілген. Бірақ қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы хабарламаларды ҚМА қабылдайды.

3.2. Міндеттері

Заңның 15-бабы уәкілетті органның міндеттерін атайды (алып тасталған тармақшаларды ескере отырып):

• «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жасау, мемлекеттік органдардың осы қызмет бағытындағы жұмысын үйлестіру»;
• осы саладағы «шет мемлекеттердің құзыретті органдарымен өзара іс-қимылды және ақпарат алмасуды жүзеге асыру»;
• КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ-ға қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша «халықаралық ұйымдарда Қазақстан Республикасының мүдделерін білдіру».

3.3. Функциялары

16-бапта функциялардың ұзын тізбесі бар. Субъект үшін ең маңыздылары мыналар.

Мәліметтерді жинау және талдау. 1) тармақша: уәкілетті орган «осы Заңға сәйкес қаржы мониторингіне жататын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар туралы мәліметтер мен ақпаратты жинауды, өңдеуді, талдауды және пайдалануды жүзеге асырады». Бұл сіздің хабарламаларыңыз қайда кетеді деген сұрақтың жауабы: уәкілетті орган 7) тармақша бойынша қалыптастыруды және жүргізуді ұйымдастыратын республикалық дерекқорға.

Ақпаратты құқық қорғау органдарына беру. 5) және 5-1) тармақшалар бойынша күдікті операцияны тоқтата тұрған кезде немесе тұлғалардың қызметі КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ-мен байланысты деп пайымдауға негіздер болған кезде уәкілетті орган ақпаратты құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдарға береді және бұл туралы Бас прокуратураны хабардар етеді. 4) және 4-1) тармақшалар — соттың және құқық қорғау органдарының сұрау салулары бойынша белгіленген тәртіппен ақпарат беру.

Норма шығармашылығы. 13-6) тармақша: уәкілетті орган «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласындағы нормативтік құқықтық актілерді осы Заңның мақсаты мен міндеттеріне және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес әзірлейді және бекітеді». Осыдан — сіз осы курста зерделейтін ҚМА бұйрықтары.

Бұзушылықтардың алдын алу және оқыту. 8) тармақша: «заңнамасын бұзудың алдын алу жөніндегі іс-шараларды әзірлейді және жүргізеді»; 11) тармақша: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласындағы «кадрларды қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру жөнінде іс-шаралар жүргізеді».

Хабарламалар және тізілім. 13-1) және 13-2) тармақшалар: хабарламалардың мемлекеттік цифрлық тізілімін жүргізу және Заңның 3-бабы 1-тармағының 7) (адвокаттарды қоспағанда), 13), 15) және 16) тармақшаларында көрсетілген субъектілерден — заңгерлерден, лицензиясыз лизинг берушілерден, бағалы металдармен және асыл тастармен операцияларды жүзеге асыратын тұлғалардан және риелторлардан хабарламалар қабылдау.

Тәуекелдерді бағалау. 13-3) және 13-4) тармақшалар: тәуекелдерді бағалау жөніндегі жұмысты үйлестіру және оларды төмендету жөніндегі шараларды әзірлеу.

Мемлекеттік бақылау. 13-5) тармақша: Заңның 3-бабы 1-тармағының 7) (адвокаттарды қоспағанда), 8) (аудиторлық ұйымдарды қоспағанда), 13), 15), 16), 18), 21) және 22) тармақшаларында аталған субъектілердің заңнаманы сақтауын бақылау.

Жария лауазымды адамдардың тізімі. 13-7) тармақша: уәкілетті орган «Қазақстан Республикасының Президенті бекітетін жария лауазымды адамдардың тізбесіне кіретін жария лауазымды адамдардың, олардың жұбайларының (зайыптарының) және жақын туыстарының тізімін жүргізеді және тізімді жүргізу тәртібін айқындайды».

Криптоәмияндар тізілімі. 13-11) тармақша: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ мақсатында және (немесе) өзге де қылмыстық мақсаттарда пайдаланылған цифрлық активтер әмияндарының бірыңғай тізілімін жүргізу.

3.4. Уәкілетті органның сізге тікелей қатысты құқықтары

Заңның 17-бабының 1-тармағы уәкілетті органның құқықтарының ішінде мыналарды атайды:

• «қаржы мониторингі субъектілерінен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарынан ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар туралы қажетті ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды сұратып алуға» (1) тармақша);
• «күдікті операцияның белгілері анықталған жағдайда ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды үш жұмыс күніне дейінгі мерзімге тоқтата тұру туралы шешім шығаруға» (2) тармақша);
• терроризмді, экстремизмді қаржыландыруға және ЖҚҚТҚ-ға қатысуы мүмкін тұлғаларды іріктеу өлшемшарттарын бекітуге, осындай белгілері бар операцияларды жүзеге асыратын тұлғалардың тізімдерін жасауға және оларды талдау мен мониторинг үшін субъектілерге жіберуге (2-1) және 2-2) тармақшалар);
• шет мемлекеттердің құзыретті органдарымен ақпарат алмасуға (4) тармақша);
• мемлекеттік органдарға заңнаманың бұзылғаны туралы хабарламалар жіберуге (6) тармақша).

Әр құқыққа субъектінің міндеті сәйкес келеді, және мұнда мерзімдер қысқа. Заңның 10-бабының 3-1-тармағы: субъект уәкілетті органның сұрау салуы бойынша қажетті ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды «тиісті сұрау салу алынған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде» беруге міндетті, ал күдікті операцияны талдауға байланысты сұрау салу бойынша — «сұрау салу алынған күннен бастап бір жұмыс күнінен кешіктірмей». Егер сұрау салуды өңдеу үшін көбірек уақыт керек болса, уәкілетті орган субъектінің жазбаша өтініші бойынша үш күндік мерзімді «он жұмыс күнінен аспайтын мерзімге ұзартуға құқылы».

Сұрау салу бойынша ақпаратты уақтылы бермеу және оны бермеу — әкімшілік құқық бұзушылықтың жеке құрамдары (Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 4 және 5-бөліктері). Уәкілетті органның шешімі бойынша операцияларды тоқтата тұрмау — сол баптың 14-бөлігі.

3.5. Уәкілетті органның міндеттемелері

17-баптың 2-тармағы уәкілетті органды КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ-ға қарсы іс-қимыл жөніндегі шараларды қабылдауға, «өз қызметі процесінде алынған, қызметтік, коммерциялық, банктік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды сақтаудың, қорғаудың тиісті режимін және олардың сақталуын қамтамасыз етуге» және «қаржы мониторингін жүзеге асыру процесінде адам мен азаматтың, заңды тұлғалардың және мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз етуге» міндеттейді.

Субъект үшін бұл маңызды кепілдік: оның клиенттері туралы мәліметтер жалпыға қолжетімді болмайды. Заңның 18-бабының 5-1-тармағы субъектілердің операциялары мен клиенттері туралы мәліметтер мен ақпаратты «уәкілетті орган осы Заңда көзделмеген тәртіппен бермейді» деп тікелей белгілейді.

3.6. Жеке кабинет — уәкілетті органмен байланыс арнасы

1-баптың 3-4) тармақшасы: жеке кабинет — «пайдаланушының (қаржы мониторингі субъектісінің) уәкілетті органның Интернет ақпараттық-телекоммуникациялық желісінде бөлінген байланыс арналарындағы, оның пайдаланушыларының (қаржы мониторингі субъектілерінің) уәкілетті органмен электрондық өзара іс-қимылын қамтамасыз ететін профилі».

Заңның 10-бабының 2-1-тармағы операциялар туралы мәліметтер және заңнама талаптарының орындалуын растайтын құжаттар жеке кабинет арқылы ұсынылатынын белгілейді және онда не болатынын атайды:

«1) көрсетілетін қызметтердің (өнімдердің) қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдеріне ұшырау дәрежесін бағалау нәтижелері; 2) ішкі бақылау қағидалары; 3) қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнаманы білуін тестілеуден өткені туралы сертификат болады.»

Әрі қарай: «Қаржы мониторингі субъектілері қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы ақпарат пен мәліметтердің бар-жоғына қарамастан, уәкілетті органның бөлінген байланыс арналарындағы жеке кабинетте тіркелуге міндетті.»

Шағын субъектінің әдеттегі қатесі — „бізде күдікті операциялар жоқ, сондықтан кабинет бізге керек емес“. Операциялардың болған-болмағанына қарамастан тіркелу міндетті.

4. Субъектілерді кім бақылайды

4.1. Жалпы қағида

Заңның 14-бабы субъектілердің заңнаманы — мәліметтерді тіркеу және сақтау, құжаттарды қорғау, ақпарат беру, тиісінше тексеру, тоқтатып қою, операцияларды тоқтата тұру және олардан бас тарту бөлігінде, сондай-ақ «ішкі бақылау қағидаларын әзірлеу және қабылдау, оның ішінде даярлау және оқыту бағдарламаларын орындау» бөлігінде — сақтауын мемлекеттік бақылауды «тиісті мемлекеттік органдар өздерінің құзыретіне сәйкес» жүзеге асыратынын белгілейді.

Назар аударыңыз: даярлау және оқыту бағдарламасын орындау мемлекеттік бақылаудың мәні ретінде тікелей аталған.

4.2. Уәкілетті орган бақылайтын субъектілер

Заңның 3-бабы 1-тармағының 7) (адвокаттарды қоспағанда), 8) (аудиторлық ұйымдарды қоспағанда), 13), 15), 16), 18), 21) және 22) тармақшаларында аталған субъектілер үшін бақылау жоспардан тыс тексеру, субъектіге бару арқылы профилактикалық бақылау және субъектіге бармай профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады (14-баптың үшінші бөлігі). Жоспардан тыс тексеру және бару арқылы профилактикалық бақылау Кәсіпкерлік кодекске сәйкес жүргізіледі.

Бармай профилактикалық бақылауды 14-1-бап реттейді. Оны уәкілетті орган «бұқаралық ақпарат құралдарынан және Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының цифрлық жүйелерінен алынған деректерді талдау арқылы» жүргізеді. Тәртібі мынадай:

1. Бұзушылық анықталған кезде он жұмыс күні ішінде бұзушылықтарды жою туралы нұсқама ресімделеді және жіберіледі (3-тармақ).
2. Нұсқама, атап айтқанда, «жеке кабинет арқылы – қаржы мониторингі субъектісінің жеке кабинетінен нұсқама алынған күннен бастап» табыс етілді деп есептеледі (4-тармақтың 3) тармақшасы). Кабинетке тұрақты кіріп тұрудың тағы бір себебі.
3. Субъект нұсқаманы алған күннен кейінгі күннен бастап кемінде он жұмыс күні мерзімінде және нұсқамада көрсетілген мерзімдерден кешіктірмей бұзушылықтарды жою туралы растайтын материалдармен хатты немесе оларды жою жоспарын ұсынуға міндетті (5-тармақ).
4. Келіспеген жағдайда субъект нұсқама табыс етілген күннен кейінгі күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарсылық ұсынуға құқылы (6-тармақ).
5. Бұзушылықтарды жоймау немесе хатты не жоспарды мерзімінде ұсынбау — субъектіні бару арқылы профилактикалық бақылаудың жартыжылдық тізіміне енгізуге негіз (7-тармақ).

4.3. Басқа бақылаушы органдар

Қалған субъектілер үшін 14-бап нақты органдарды атамайды: бірінші бөлігі бақылауды «тиісті мемлекеттік органдар өздерінің құзыретіне сәйкес және Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен» жүзеге асыратыны туралы айтады, ал екінші бөлігі субъектілер — АХҚО қатысушыларының АХҚО-ның КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ мәселелері жөніндегі қолданыстағы құқығын сақтауын бақылауды «АХҚО-ның Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитеті уәкілетті органмен бірлесіп, қолданыстағы өзара іс-қимыл тетігі шеңберінде жүзеге асырады» деп белгілейді. 18-баптың 1-тармағы барлық бақылаушы органдарды, атап айтқанда, уәкілетті органға қажетті ақпаратты беруге, оның бұзушылықтар туралы хабарламаларын қарауға, бақылау үшін субъектілерді іріктеу кезінде тәуекелдерді бағалау есебін ескеруге және «қаржы мониторингі субъектілеріне қатысты қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін секторлық бағалауды үш жылда бір рет жүргізуге» міндеттейді. 18-баптың 2-тармағы енді тек бақылаушы органдарға ғана емес, Қазақстан Республикасының барлық мемлекеттік органдарына арналған және оларды, оның ішінде, субъектілер үшін олардың қызметінің ерекшеліктерін ескере отырып, КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ мәселелері жөнінде «әдістемелік ұсынымдарды әзірлеуге және бекітуге» міндеттейді.

5. Білу қажет заңға тәуелді актілер

Заң шеңберді белгілейді; жұмыс егжей-тегжейлері — ішкі бақылау қағидаларына нақты нені енгізу керек, хабарламаны қандай форматта жіберу керек, тестілеуден қалай өту керек — заңға тәуелді актілермен белгіленген. Төменде — олардың негізгілері, кімге арналғаны көрсетіле отырып.

5.1. Субъектілер түрлері бойынша ішкі бақылау қағидаларына қойылатын талаптар

Заңның 11-бабының 3-2-тармағы ішкі бақылау қағидаларына (ІБҚ) қойылатын талаптарды бекіту өкілеттіктерін бөледі:

• қаржы реттеушісі (уәкілетті органмен келісу бойынша) — банктер, бейрезидент-банктердің филиалдары және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар (тек айырбастау пункттері арқылы жұмыс істейтін заңды тұлғаларды қоспағанда), биржалар мен клирингтік ұйымдар (тауар биржаларын және олармен байланысты тұлғаларды қоспағанда), сақтандыру ұйымдары, зейнетақы қорлары, бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары және орталық депозитарий, микроқаржы ұйымдары және цифрлық қаржы активтері эмитенттерінің бір бөлігі үшін;
• Ұлттық Банк (уәкілетті органмен келісу бойынша) — тек айырбастау пункттері арқылы жұмыс істейтін заңды тұлғалар, төлем ұйымдары, цифрлық активтер операторлары, цифрлық қаржы активтері эмитенттерінің бір бөлігі және Ұлттық Банктің цифрлық активтер саласындағы ерекше реттеу режиміне қатысушылар үшін;
• тиісті мемлекеттік органдар — нотариустар, ойын бизнесі мен лотереяларды ұйымдастырушылар, ақша аударатын пошта операторлары, сондай-ақ тауар биржалары және олармен байланысты тұлғалар үшін;
• уәкілетті орган — 3-бап 1-тармағының 7), 8), 13), 15), 16), 18), 21) және 22) тармақшаларында көрсетілген субъектілер үшін;
• АХҚО-ның Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитеті — АХҚО қатысушылары үшін.

Қолданыстағы негізгі талаптар:

Субъектілердің басқа түрлері (нотариустар, ойын бизнесі, пошта операторлары және т. б.) үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптарды сабақ қарастырмайды.

Жұмыскерге „өз“ актісін білу не үшін керек? Өйткені дәл сол сіздің ішкі бақылау қағидаларыңызда не болуы тиіс екенін айқындайды. Мысалы, ҚМА-ның қаржылық емес сектор үшін талаптары жауапты адам ретінде басшы мәртебесі бар (құрылымдық бөлімше басшысы деңгейінен төмен емес), жоғары немесе орта кәсіптік білімі, КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында немесе субъектінің қызмет саласында кемінде екі жыл еңбек өтілі, мінсіз іскерлік беделі және тестілеуден өткені туралы сертификаты бар қызметкер тағайындалатынын (6-тармақ); ішкі бақылау жүйесін тексеруді субъект «жылына кемінде 1 (бір) рет» жүргізетінін (7-тармақ); тәуекелдерді жыл сайынғы бағалау нәтижелері жеке кабинетте «есепті жылдан кейінгі жылдың 10 (оныншы) қаңтарына дейінгі мерзімде» орналастырылатынын (17-тармақ) белгілейді. Бұл талаптар 4-модульде талданады.

5.2. ІБҚ-ға қойылатын талаптардағы оқыту туралы тарау

Жиі назардан тыс қалатын маңызды егжей: қаржы секторының ІБҚ-ға қойылатын талаптары „нөлден“ өзінің оқыту бағдарламасын белгілемейді, Оқыту жөніндегі талаптарға сілтеме жасайды. Мысалы, ҚНРДА Басқармасының № 18 қаулысы (42-тармақ): «Оқыту бағдарламасы КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңның 11-бабының 8-тармағына сәйкес КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында дайындау және оқыту бойынша қаржы мониторингі субъектілеріне қойылатын талаптарға сәйкес әзірленеді.» Сол сияқты ҚМА-ның қаржылық емес сектор үшін талаптарының 6-тарауы (25-тармақ) № 6 бұйрыққа сілтеме жасайды.

Кейбір ІБҚ-ға қойылатын талаптар бұған ұйымдастырушылық элементтерді қосады. Мәселен, Ұлттық Банк Басқармасының № 33 қаулысы (38-тармақ) оқыту бағдарламасында «оқыту тақырыбын, жүргізу әдістерін, мерзімдерін және оқытуды жүргізуге жауапты бөлімшені (адамды) қамтитын қызметкерлерді оқытудың үзіліссіз тәртібі», «қызметкерлері оқытудан өтетін субъекті бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) тізбесі», «оқыту нәтижелерін сақтау тәртібі мен нысандары» және «КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ мәселелері бойынша қызметкерлердің білімін тексеру тәртібі мен нысандары» қамтылатынын көздейді.

Бұл актілердің бірде-біреуі оқыту сағаттарының санын белгілемейді. Бұл жұмыскер үшін де, басшы үшін де маңызды: „жылына пәлен сағат“ деген нормативтік шама жоқ.

5.3. Мәліметтер беру қағидалары және күдікті операциялардың белгілері

ҚМА Төрағасының 2022 жылғы 22 ақпандағы № 13 бұйрығы қаржы мониторингі субъектілерінің қаржы мониторингіне жататын операциялар туралы, клиенттің күдікті қызметі туралы мәліметтер мен ақпаратты беру қағидаларын және күдікті операцияны, клиенттің қызметін айқындау белгілерін бекітеді. Акт 2025 жылғы 23 желтоқсандағы № 22 бұйрықтың редакциясында (2026 жылғы 1 сәуірден бастап қолданысқа енгізілген), 2026 жылғы 16 маусымдағы № 12 бұйрықпен енгізілген өзгеріспен қолданылады. Ол Заңның 10-бабының 2-тармағына және 10-1-бабына негізделген. Мұнда ФМ-1 хабарлама нысаны және күдіктілік белгілері белгіленген; олар 3-модульде талданады.

5.4. Даярлау және оқыту жөніндегі талаптар

ҚМА Төрағасының 2021 жылғы 9 тамыздағы № 6 бұйрығы (2025 жылғы 29 желтоқсандағы № 27 бұйрықтың редакциясында) Оқыту жөніндегі талаптарды бекітеді. Олар Заңның 11-бабының 8-тармағы негізінде қабылданған: «Қаржы мониторингі субъектілеріне қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласында даярлау және оқыту бойынша қойылатын талаптарды уәкiлеттi орган қаржы мониторингі субъектілерінің Қазақстан Республикасының қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын сақтауына мемлекеттік бақылауды өз құзыреті шегінде жүзеге асыратын мемлекеттiк органдармен келiсу бойынша бекiтеді.»

Бұйрық министрліктермен, қаржы реттеушісімен және Ұлттық Банкпен — яғни субъектілердің әртүрлі түрлерін бақылайтын органдармен келісілген. Оқыту жөніндегі талаптар субъектілердің барлық түрлері үшін бірыңғай. Олар туралы егжей-тегжейлі — 7-бөлімде.

5.5. Типологиялар

Заңның 4-бабының 5-тармағы: «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастырудың (жылыстатудың), терроризмді қаржыландырудың және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландырудың типологияларын, схемаларын және тәсілдерін уәкілетті орган бекітеді және өзінің интернет-ресурсында орналастыру арқылы қаржы мониторингі субъектілерінің назарына жеткізіледі.» Бұл курс күдікті операциялардың белгілеріне сүйенеді; типологиялардың өз мәтінін сабақ қарастырмайды.

6. Халықаралық стандарттар: ФАТФ және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі

6.1. Заң ФАТФ туралы не айтады

Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобы (ФАТФ) — КЖ/ТҚ саласында стандарттар әзірлейтін халықаралық орган. Оның ұсынымдары ратификацияланған халықаралық шарт болып табылмайды, бірақ Заң оларды ұлттық жүйеге бірнеше жерде енгізеді. Оларды санап шығайық — бұл „халықаралық стандарттар менің жұмысыма қалай әсер етеді“ деген сұрақтың жауабы.

1. ФАТФ ұсынымдарын жеткілікті орындамайтын елдер. Заңның 4-бабы 4-тармағының 4) тармақшасы операцияны зерделеудің міндетті негізі етеді: «ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен қатысушысы Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдарын орындамайтын және (немесе) жеткілікті түрде орындамайтын мемлекетте (аумақта) тіркелген (тұратын) тұлға болып табылатын операциялар жасау, сол сияқты осындай мемлекетте (аумақта) тіркелген банктегі шотты пайдалана отырып операциялар жасау». Әрі қарай: мұндай мемлекеттердің тізбесін «уәкілетті орган Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобы (ФАТФ) басып шығаратын құжаттарды ескере отырып жасайды, оны өзінің интернет-ресурсында орналастырады».

Заңның 5-бабының 10-тармағы субъектілерді тиісінше тексеру шеңберінде мұндай мемлекеттерде тіркелген, тұрғылықты жері немесе тұрған жері бар тұлғаларға қатысты қосымша шараларды қолдануға міндеттейді (толығырақ — 2-модуль).

2. ФАТФ үндеулері. 11-1-баптың 5-тармағы: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ-ның алдын алу мәселелері жөніндегі ведомствоаралық кеңес «Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) үндеулерін қарайды» және тәуекелдерді төмендету жөніндегі шаралар туралы шешім қабылдайды, ал «Уәкілетті орган Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобы (ФАТФ) анықтаған, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін төмендету жөніндегі шаралар туралы шешімді қаржы мониторингі субъектілерінің назарына жеткізеді».

3. АХҚО қатысушылары. 3-бап 1-тармағының 19) тармақшасы субъектілердің қатарына АХҚО-ның Қаржылық қызметтер көрсетуді реттеу жөніндегі комитеті уәкілетті органмен келісу бойынша айқындайтын қызмет түрлерін жүзеге асыратын АХҚО қатысушыларын «Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдарына сәйкес» қосады.

4. Заңға тәуелді актілер. ҚМА-ның қаржылық емес сектор үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптары, олардың 1-тармағында айтылғандай, Заңға және «Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) халықаралық стандарттарына сәйкес» әзірленген. Ал клиенттің тәуекел дәрежесін бағалау кезінде субъект, атап айтқанда, «ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдарын ескере отырып, клиенттердің КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚ мақсатында операцияларды жасауының жоғары тәуекелдері бар қызмет түрлерінің және шарттарының, операцияларының белгілерін» ескереді (сол Талаптардың 11-тармағы). Клиенттерді сәйкестендіру бағдарламасы «Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдарын орындамайтын мемлекетте (аумақта) тіркелген немесе тұрғылықты жері бар заңды және жеке тұлғаларды айқындау тәртібін» қамтиды (18-тармақтың 4) тармақшасы).

5. Жүйенің бағдары. 2-1-бап 2-тармағының 3) тармақшасы Заңның міндеті ретінде «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың жалпыға танылған халықаралық стандарттарға сай келетін тиімді жүйесін құру» атайды.

ФАТФ ұсынымдарының өз мазмұнын және елдерді бағалау тәртібін бұл сабақ қарастырмайды.

6.2. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарлары

Халықаралық талаптардың екінші көзі — БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарлары. Заңның 1-бабының 11-3) тармақшасы нысаналы қаржылық санкцияларды «осы Заңға және Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің» терроризмнің, оны қаржыландырудың және ЖҚҚ таратудың алдын алуға қатысты қарарларына сәйкес қабылданатын тоқтатып қою жөніндегі шаралар ретінде анықтайды. 12-баптың 2-тармағы терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне арналған тізімдердің бір бөлігін уәкілетті орган «Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінен алған ақпарат негізінде жасайды» деп көздейді.

Практикалық салдары: БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұлғаны санкциялық тізбеге енгізу туралы шешімі субъектіге уәкілетті органның тізбесі арқылы жетеді, және субъект Заңда белгіленген мерзімдерде соған сәйкес әрекет етуге міндетті. Бұл 4-модульдің тақырыбы.

6.3. Тәуекелдерді ұлттық бағалау

Халықаралық тәсіл тәуекелдерді бағалауға құрылады, және Заң оны қайталайды. Заңның 11-1-бабы тәуекелдерді ұлттық бағалауды (оны уәкілетті орган жүргізеді) және тәуекелдерді секторлық бағалауды (оны бақылаушы мемлекеттік органдар жүргізеді) көздейді. Ведомствоаралық кеңес тәуекелдерді ұлттық бағалау жөніндегі есепті мақұлдайды және одан қандай ақпарат жариялануға жататынын айқындайды; уәкілетті орган бұл ақпаратты өзінің интернет-ресурсында орналастырады (6-тармақ).

11-1-баптың 7-тармағы тікелей субъектілерге арналған: олар «қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін ұлттық бағалау жөніндегі есептен жарияланған ақпаратты, сондай-ақ ішкі бақылау қағидаларына енгізілген бағдарламаларды іске асыру кезінде уәкілетті орган жасаған тұлғалардың тізімдерін ескереді» және мынаған міндетті:

«1) технологиялық жетістіктерді пайдалану тәуекелдерін қоса алғанда, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін бағалау нәтижелерін бағалауға, айқындауға, құжаттамамен тіркеп-белгілеуге және жаңартуға; 2) қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін басқару және қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдерін төмендету жөніндегі бақылау шараларын, рәсімдерді әзірлеуге; 3) өз клиенттерін қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелі дәрежесін, сондай-ақ уәкілетті органнан алынған ақпарат пен мәліметтерді ескере отырып сыныптауға»

Осылайша халықаралық тәуекелге бағдарланған тәсіл әр субъектінің міндетіне айналады. Егжей-тегжейлі — 2-модульде.

6.4. Халықаралық ынтымақтастық

Заңның 3-1-тарауы халықаралық ынтымақтастықты реттейді. 19-1-баптың 2-тармағы: ынтымақтастық «сұрау салу және ақпарат алмасу арқылы өзара түсіністік қағидаттарында жүзеге асырылады». Субъект үшін бұл оның уәкілетті органға берген ақпараты негіздер болған кезде шет мемлекеттердің құзыретті органдарымен алмасуда да — Заңда белгіленген тәртіппен — пайдаланылуы мүмкін екенін білдіреді. Халықаралық ынтымақтастықтың егжей-тегжейлерін сабақ қарастырмайды.

7. Оқыту бағдарламасы: № 6 бұйрық нені талап етеді

7.1. Бағдарламаның мақсаты мен құрамы

Оқыту жөніндегі талаптардың 3-тармағы: «Субъектілердің КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы Қазақстан Республикасының заңнамасын сақтау үшін оларға қажетті субъектілердің оқуына қойылатын Талаптарға сәйкес КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласында білім алуы даярлау мен оқытудың мақсаты болып табылады.»

4-тармақ: субъектілер даярлау және оқыту бағдарламасын «Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ туралы заңнамасының талаптарын, сондай-ақ субъектілер мен олардың клиенттері қызметінің ерекшеліктерін ескере отырып» әзірлейді.

5-тармақ оқыту бағдарламасы үш тақырыпты қамтитынын белгілейді:

«1) Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы нормативтік құқықтық актілерін және КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы халықаралық стандарттарды зерделеуді; 2) Заңның 11-бабына сәйкес әзірленетін ішкі бақылау қағидаларын және оларды орындау бағдарламаларын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 214 және 214-1-баптарында көзделген жауаптылық шараларын зерделеуді; 3) Заңның 4-бабының 5-тармағына сәйкес қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастырудың (жылыстатудың), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруды болғызбау типологияларын, схемалары мен тәсілдерін, сондай-ақ іс-жүзінде қолданылатын күдікті операцияларды және клиенттің күдікті қызметін анықтау белгілерін зерделеуді қамтиды.»

Бұл курстың құрылымы бағдарламаны қайталайды: 1-модуль — бірінші тақырып, 3-модуль — үшінші, 4-модуль — екінші; клиентті тиісінше тексеру туралы 2-модуль оларды байланыстырады. Бірақ есте сақтаңыз: екінші тақырып сіздің өз ішкі бақылау қағидаларыңызды зерделеуді қамтиды. Ешбір сыртқы курс оларды сіздің орныңызға зерделей алмайды — ол заң бойынша оларда не болуы тиіс екенін түсіндіре алады, ал өз ұйымыңыздың нақты құжатын оқып, қолдану — сіздің ісіңіз.

Оқыту жөніндегі талаптардың 8-тармағы: «Субъектілер КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласында даярлау және оқыту мақсатында уәкілетті органның интернет-ресурсының "Оқыту" бөлімінде орналастырылған ақпаратты пайдаланады.» Бұл бөлімді пайдалану субъектілердің міндеті; оның мазмұнын курс қайталамайды.

7.2. Оқыту мен тестілеу — екі түрлі нәрсе

Бұл айырмашылықты берік меңгеру керек, өйткені дәл осыдан жиі сүрінеді.

Оқыту — бағдарламаның үш тақырыбын зерделеу. Оны субъектінің өзі ішкі бақылау қағидаларына кіретін өз оқыту бағдарламасына сәйкес өткізеді. Заң да, Оқыту жөніндегі талаптар да оқытудың сағатпен ұзақтығын белгілемейді және оның кезеңділігін белгілемейді. Оқыту жөніндегі талаптар басқа нәрсені белгілейді: оқыту қашан өтуі тиіс. Оқытудан өтетін жауапты тұлғалар функцияларын жүзеге асыруды бастағанға дейін оқиды — 7-тармақ: «Субъектінің басшысы КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ туралы заңнаманы сақтаумен байланысты функцияларын жүзеге асыруды бастағанға дейін КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ мақсатында оқудан өтетін жауапты тұлғалардың тізбесін бекітеді.» Ал қосымша оқыту заңнама өзгерген кезде және ішкі бақылау қағидалары өзгерген кезде өткізіледі (6-тармақ).

Тестілеу — Оқыту жөніндегі талаптардың 2-тармағының 2) тармақшасы бойынша «КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ саласындағы субъектілердің білімін бағалау рәсімі». Ол уәкілетті органның интернет-ресурсында өтеді. „Үш жылда бір рет“ кезеңділігі дәл тестілеуге қатысты. 3-тармақтың екінші бөлігі бойынша субъектілер оқу барысында меңгерген білімін растау үшін тестілеуден өткен күннен бастап 3 жылда кемінде 1 рет уәкілетті органның интернет-ресурсында тестілеуден өтеді.

Тестілеу параметрлері Оқыту жөніндегі талаптардың 9–13-тармақтарымен белгіленген:

9-тармақ КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ саласында ұлттық немесе халықаралық сертификаттары бар субъектілер де уәкілетті органның интернет-ресурсында онлайн форматта биометриялық бақылаумен тестілеуден өтетінін жеке ескертеді. Басқаша айтқанда, басқа сертификаттың болуы уәкілетті органның интернет-ресурсындағы тестілеуден босатпайды.

7.3. Бұл курс нені істемейді — тікелей айтылған

Сізде жалған үміт болмауы үшін үш нәрсені бекітіп алайық.

1. Біздің курстың сертификаты ҚМА интернет-ресурсындағы тестілеуді алмастырмайды. Тестілеу тек сонда, онлайн форматта биометриялық бақылаумен өтеді, және субъектінің жеке кабинетінде дәл соның сертификаты орналастырылады (Заңның 10-бабы 2-1-тармағының 3) тармақшасы). Курс сізді оқыту бағдарламасының тақырыптарына және осы тестке дайындайды, бірақ оны сізге өз бетіңізше тапсыру керек.
2. Дайындық сағаттары нормативтік түрде белгіленбеген. Курстың ұзақтығы — оның оқу көлемі, заң нормасы емес. Егер құжаттарда „заң N сағат оқытуды талап етеді“ деген тұжырым кездессе, біліңіз: мұндай норма жоқ.
3. „Үш жылда кемінде бір рет“ — бұл оқытудың емес, тестілеудің кезеңділігі. Оқыту субъектінің бағдарламасы бойынша өткізіледі; оқытудан өтетін жауапты тұлғалар функцияларын жүзеге асыруды бастағанға дейін оқиды (7-тармақ), ал қосымша оқыту заңнама және ішкі бақылау қағидалары өзгерген кезде өткізіледі (6-тармақ).

7.4. Оқытуды есепке алу

Оқыту жөніндегі талаптардың 3-тарауы есепке алуға арналған. 14-тармақ: «КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚІ бойынша жауапты қызметкер қызметкерлердің оқыту бағдарламасын уақытылы өтуін есепке алады.» 15-тармақ: өз қызметін жеке-дара жүзеге асыратын субъектілер оқыту бағдарламасынан өту тәртібін өз бетінше белгілейді, ал «Қызметкердің оқудан өткенін растайтын сертификат оның жеке ісіне тіркеледі». Кім және қашан оқуға және тестілеуден өтуге міндетті екені келесі сабақта талданады.

7.5. Бағдарламаны орындамаса не болады

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 11-бөлігі: «Қаржы мониторингі субъектілерінің ішкі бақылау қағидаларында бекітілген, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласында даярлау және оқыту бағдарламасын орындамауы» жеке тұлғаларға — отыз, лауазымды адамдарға, нотариустар мен адвокаттарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, коммерциялық емес ұйымдарға — жетпіс, орта кәсіпкерлік субъектілеріне — екі жүз он, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне және осы бөлікте аталған бейрезиденттердің филиалдарына — екі жүз сексен айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді. Бір жыл ішінде қайталап жасалған құқық бұзушылық сол баптың 18-бөлігі бойынша сараланады.

8. Практикадан жағдайлар

1-жағдай. Жылжымайтын мүлік агенттігі. Заңды тұлға ретінде тіркелген шағын агенттіктің директоры былай дейді: „Біз банк емеспіз, тек салық органына есеп береміз, ал ҚМА туралы кездейсоқ білдік“. Агенттік жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату мәмілелері кезінде делдалдық қызметтер көрсетеді. Талдау. Мұндай тұлғалар — қаржы мониторингі субъектілері (Заңның 3-бабы 1-тармағының 16) тармақшасы). Олар уәкілетті органға қызметтің басталғаны туралы хабарлама жіберуге (3-баптың 3-тармағы), жеке кабинетте тіркелуге (10-баптың 2-1-тармағы), ҚМА-ның қаржылық емес сектор үшін талаптары бойынша ІБҚ-ға ие болуға, оларды жеке кабинетте орналастыруға, жұмыскерлерді оқытуға және жауапты адамның тестілеуден өтуін қамтамасыз етуге міндетті. Оларды бақылауды уәкілетті орган жүзеге асырады.

2-жағдай. Банк және уәкілетті органның сұрау салуы. Жұма күні банкке уәкілетті органның клиенттің операциясы бойынша құжаттарды беру туралы күдікті операцияны талдауға байланысты сұрау салуы түсті. Жұмыскер жауапты дүйсенбіге қалдырады: „Мерзімі үш жұмыс күні“. Талдау. Үш жұмыс күні — жалпы мерзім. Күдікті операцияны талдауға байланысты сұрау салу үшін мерзім — сұрау салу алынған күннен бастап бір жұмыс күнінен кешіктірмей (10-баптың 3-1-тармағы). Уақтылы жауап бермеу — Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 4-бөлігі.

3-жағдай. Зергерлік дүкен және нұсқама. Зергерлік бұйымдар сататын дара кәсіпкер жеке кабинетте бармай профилактикалық бақылау нәтижелері бойынша нұсқама алды, бірақ бір ай бойы кабинетті ашпады. Талдау. Нұсқама жеке кабинетте алынған күннен бастап табыс етілді деп есептеледі (14-1-бап 4-тармағының 3) тармақшасы). Жауап беру мерзімі ағып жатыр. Жою туралы хатты немесе жоспарды мерзімінде ұсынбау — бару арқылы профилактикалық бақылау тізіміне енгізуге негіз.

4-жағдай. Сақтандыру ұйымы және „сағаттар“. Сақтандыру ұйымының комплаенс басқармасының басшысы оқыту бағдарламасын дайындап жатыр және заң әр жұмыскер үшін жылына қанша сағат талап ететінін сұрайды. Талдау. Заң да, Оқыту жөніндегі талаптар да, сақтандыру ұйымдары үшін ІБҚ-ға қойылатын талаптар да оқытудың ұзақтығын белгілемейді. Бағдарламаны Оқыту жөніндегі талаптардың 5-тармағын және қызметтің ерекшеліктерін ескере отырып субъектінің өзі айқындайды; заңнама және ІБҚ өзгерген кезде қосымша оқыту міндетті.

5-жағдай. Шетелдік сертификаты бар қызметкер. Банктің КЖ/ТҚ бөлімшесінің жаңа қызметкерінің КЖ/ТҚ саласында халықаралық сертификаты бар және ол тестілеу өзіне керек емес деп санайды. Талдау. Оқыту жөніндегі талаптардың 9-тармағы: ұлттық немесе халықаралық сертификаттары бар субъектілер де уәкілетті органның интернет-ресурсында онлайн форматта биометриялық бақылаумен тестілеуден өтеді. 10-тармақ: КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ бөлімшесінің қызметкері тиісті функцияларды орындауды бастамас бұрын өз қызметінің түріне сәйкес тестілеуден өтеді.

9. Әдеттегі қателер

1. Уәкілетті органды қаржы реттеушісімен шатастыру. Операциялар туралы хабарламалар қаржы мониторингі жөніндегі уәкілетті органға жіберіледі; қаржы ұйымдарының ІБҚ-сына қойылатын талаптарды реттеуші бекітеді.
2. Ескірген редакцияға сүйену. Заң мен заңға тәуелді актілер өзгереді; ескі редакция бойынша жазылған ІБҚ — ІБҚ-ның заңнама талаптарына сәйкес келмеуі (Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 214-бабының 15-бөлігі).
3. „Операциялар жоқ“ кезде жеке кабинетте тіркелмеу.
4. Оқыту үш жылда бір рет керек деп санау. Үш жылда бір рет — тестілеу.
5. Кез келген сертификат ҚМА интернет-ресурсындағы тестілеуді алмастырады деп санау. Алмастырмайды.
6. ҚМА интернет-ресурсындағы „Оқыту“ бөлімін елемеу, дегенмен Оқыту жөніндегі талаптардың 8-тармағы оны пайдалануды тікелей міндеттейді.
7. ФАТФ ұсынымдарын орындамайтын елдердің тізбесін және уәкілетті орган ФАТФ үндеулері бойынша субъектілердің назарына жеткізетін шешімдерді қадағаламау.

10. Инспектор нені тексереді

• Жеке кабинетте тіркелуді және онда ІБҚ-ның, тәуекелдерді бағалау нәтижелерінің және тестілеу туралы сертификаттың болуын.
• ІБҚ-ның „өз“ заңға тәуелді актісінің қолданыстағы талаптарына және Заңның қолданыстағы редакциясына сәйкестігін.
• ІБҚ-да оқыту бағдарламасының болуын, оның Оқыту жөніндегі талаптардың 5-тармағына сәйкестігін және іс жүзінде орындалуын: өтуді есепке алу, заңнама мен ІБҚ өзгергеннен кейін қосымша оқыту өткізу туралы құжаттар.
• Уәкілетті органның сұрау салуларына жауап беру мерзімдерін және операцияларды тоқтата тұру туралы шешімдердің орындалуын.
• Бармай профилактикалық бақылау нәтижелері бойынша нұсқамаларға әрекет етуді.

11. Ең бастысы қысқаша

• КЖ/ТҚ/ЖҚҚТҚҚ туралы заңнама Конституцияға негізделеді, № 191-IV Заңнан және өзге де нормативтік құқықтық актілерден тұрады; ратификацияланған халықаралық шарттар Заңнан басым болады.
• Уәкілетті орган — Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі: мәліметтерді жинайды және талдайды, нормативтік актілерді бекітеді, субъектілердің бір бөлігін бақылайды, құжаттарды сұратуға және операцияларды үш жұмыс күніне дейін тоқтата тұруға құқылы.
• ІБҚ-ға қойылатын талаптар субъектілер түрлері бойынша бекітіледі: ҚМА, ҚНРДА, Ұлттық Банк, өзге де органдар; оқыту бөлігінде олардың бәрі № 6 бұйрыққа сілтеме жасайды.
• Халықаралық стандарттар жүйеге Заң арқылы енеді: ФАТФ ұсынымдарын орындамайтын елдердің тізбесі, ФАТФ үндеулері, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарлары, тәуекелдерді бағалау.
• № 6 бұйрықтың 5-тармағы бойынша оқыту бағдарламасы үш тақырыптан тұрады; ҚМА интернет-ресурсындағы тестілеу — 100 сұрақ, 100 минут, кемінде 70 дұрыс жауап, үш жылда кемінде бір рет.
• Курстың сертификаты тестілеуді алмастырмайды; оқыту сағаттары заңмен белгіленбеген.

Келесі сабақта қаржы мониторингі субъектісі нақты кім екенін, барлық субъектілерге қандай міндеттер ортақ екенін және жұмыскерлердің қайсысы оқудан және тестілеуден өтуге міндетті екенін талдаймыз.