Бұл сабақ курсты ашады. Оның міндеті — сізге нақты сөздік беру, онсыз әрі қарай шатасып кету оңай: заң нені сыбайлас жемқорлық деп атайды, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық сыбайлас жемқорлық тәуекелінен қалай ерекшеленеді, заң кімге қолданылады және бұл мәселе неліктен тек шенеуніктерге ғана емес, сатып алатын, сататын, рұқсат алатын және тексеруден өтетін кез келген компанияға қатысты. Сабақтың екінші жартысында сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенстің не екенін және оның жай ғана „біз заңды сақтаймыз ғой“ дегеннен айырмашылығын талдаймыз.
Курстың шегі туралы бірден айтайық. Курс — Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасы бойынша теориялық дайындық. Ол нормалардың не талап ететінін және олардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді, бірақ сіздің ұйымыңыздың ішкі құжаттарын (сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты, комплаенс-қызмет туралы ережені, іскерлік әдеп кодексін), квазимемлекеттік сектор субъектісіндегі комплаенс-қызмет өткізетін семинарларды және нақты жағдай бойынша заң кеңесін алмастырмайды. Егер сіздің жағдайыңызда шарт, жұмыстан шығару немесе тексеру шешілетін болса, оны заңгермен бірге талдаңыз: сабақ түсінік береді, іс бойынша қорытынды бермейді.
1. Ұғымдар қайдан алынады
Бұл саладағы басты заң — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V Қазақстан Республикасының Заңы (сабақта бұдан әрі — Заң). Ол өзгерістерімен, оның ішінде 2026 жылғы 12 маусымдағы № 311-VIII Қазақстан Республикасының Заңымен енгізілген өзгерістерімен қолданылады. Бұл өзгерістердің бір бөлігі қазірдің өзінде қолданылады, ал бір бөлігі 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізіледі. Бұл сабақта қолданыстағы нормалар туралы айтамыз; 2027 жылдан бастап өзгеретін нәрсе бөлек және тек болашақ ретінде белгіленген.
Заңның 1-бабы «Осы Заңда қамтылатын кейбір ұғымдарды түсіндіру» деп аталады және мына сөйлеммен басталады: «Осы Заңда қамтылатын ұғымдар мынадай мағынада қолданылады:». Бұл маңызды деталь. 1-баптың ұғымдары — оқулықтағы сөздік те, біреудің пікірі де емес, заңдық анықтамалар: егер Заңда „сыбайлас жемқорлық“ немесе „сыбайлас жемқорлық тәуекелі“ деген сөз кездессе, ол 1-бапта жазылған мағынаны ғана білдіреді — артық та емес, кем де емес.
Осыдан бірінші практикалық ереже шығады: әріптесіңіз „бұл сыбайлас жемқорлық қой“ десе немесе, керісінше, „мұнда қандай сыбайлас жемқорлық, бұл қарапайым бизнес“ десе, әңгімені анықтамаға қайтарған пайдалы. Сөздің тұрмыстық түсінігі мен заңдық түсінігі алшақ, және бұл алшақтық екі жаққа да жұмыс істейді: тұрмыста сыбайлас жемқорлық деп аталатын кейбір нәрселер Заңның анықтамасына жатпайды (бірақ басқа құқық бұзушылық болуы мүмкін), ал зиянсыз ілтипат сияқты көрінетін кейбір нәрселер оған жатады.
2. Сыбайлас жемқорлық: бөліктерге талданған анықтама
Заңның 1-бабының 6) тармақшасы сыбайлас жемқорлықты былай анықтайды:
«сыбайлас жемқорлық – жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттiк функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестiрiлген адамдардың, лауазымды адамдардың, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның лауазымды адамдарының өздерінің лауазымдық (қызметтік) өкiлеттiктерін және соған байланысты мүмкiндiктерiн жеке өзi немесе делдалдар арқылы жеке өзіне не үшінші тұлғаларға мүлiктiк (мүліктік емес) игiлiктер мен артықшылықтар алу немесе табу мақсатында заңсыз пайдалануы, сол сияқты игiлiктер мен артықшылықтарды беру арқылы осы адамдарды параға сатып алу»
Анықтама ұзын, және оның әр бөлігі мағына жүктейді. Оны бес элементке бөліп талдайық.
Бірінші элемент: кім
Заң мағынасындағы сыбайлас жемқорлық ерекше адамдар тобымен байланысты. Олар:
- жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар;
- мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар;
- мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар;
- лауазымды адамдар;
- шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның лауазымды адамдары.
Бұл санаттардың әрқайсысы сол 1-бапта анықталған, оларды келесі сабақта толық талдаймыз. Қазір басқасы маңызды: сыбайлас жемқорлықтың анықтамасы адамның мемлекеттен немесе мемлекеттік (не соларға теңестірілген) функцияларға байланысты алған өкілеттіктеріне байланыстырылған. Жеткізушімен өз қалтасына „пайыз“ туралы келісетін жеке компанияның директоры да сенімді теріс пайдаланады, бірақ бұл анықтамаға жатпайды: ол аталған санаттардың ешқайсысына кірмейді. Бұл оның әрекеті заңды дегенді білдірмейді — біз оған 6.5-бөлімде ораламыз.
Соңғы санатқа — шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның лауазымды адамдарына назар аударыңыз. Бұл қазақстандық компания қызметкерінің басқа елдің шенеунігіне ұсынатын парасы да қазақстандық Заң мағынасында сыбайлас жемқорлық екенін білдіреді. Шетелдік нарықтармен жұмыс істейтін компаниялар үшін бұл дерексіз нәрсе емес.
Екінші элемент: бұл адам не істейді
Анықтаманың өзегі — адамның «өздерінің лауазымдық (қызметтік) өкiлеттiктерін және соған байланысты мүмкiндiктерiн» заңсыз пайдалануы. Мұнда екі объект бар.
Өкілеттіктер — адамның лауазымы бойынша істеуге құқылы нәрселері: рұқсаттарға қол қою, сатып алудың жеңімпазы туралы шешім қабылдау, тексеру актісін жасау, төлемге бұрыштама қою.
Өкілеттіктерге байланысты мүмкіндіктер — адамның тікелей өкілеттік күшімен емес, лауазымының арқасында істей алатын нәрселері: көрші бөлімдегі әріптесіне қоңырау шалу, өтінімнің қаралуын „асықтыру“, құжатты ұстап қалу, комиссияның қандай ескертулері болатынын айтып жіберу. Заң мұны әдейі қамтиды: сыбайлас жемқорлық көбінесе қолтаңбада емес, ықпалда өмір сүреді.
„Заңсыз“ деген сөз де маңызды. Талаптарға толық сай келетін өтініш берушіге рұқсатты мерзімінде берген шенеунік өкілеттікті заңды пайдаланды — тіпті өтініш беруші оған риза болып қалса да. Сыбайлас жемқорлық өкілеттік немесе мүмкіндік мақсатына сай емес, пайда үшін пайдаланылған жерден басталады.
Үшінші элемент: не үшін
Мақсат — «жеке өзіне не үшінші тұлғаларға мүлiктiк (мүліктік емес) игiлiктер мен артықшылықтар» алу немесе табу. Мұнда үш маңызды деталь бар.
- Игіліктер мүліктік және мүліктік емес болады. Ақша, сыйлық, ақысы төленген демалыс, жеңілдік, тегін жөндеу — мүліктік игіліктер. Туысын жұмысқа орналастыру, балаға беделді мектептен орын, басқа ведомстводағы „жасыл дәліз“, қызметте жоғарылату — мүліктік емес немесе аралас игіліктер. Заң айырмашылық жасамайды: пайда ақшалай болуға міндетті емес.
- Пайда үшінші тұлғаларға арналуы мүмкін. Шенеунік өзіне бір теңге де алмай, „қорға көмектесуді“, „жиенін жұмысқа алуды“ немесе „танысының фирмасымен шарт жасасуды“ сұрауы мүмкін. Анықтама мұны тікелей қамтиды.
- «алу немесе табу мақсатында» деген сөздер пайда берілетін жағдайды да, оны өзі табатын жағдайды да, мысалы, қызметтік ақпаратты пайдалана отырып табуды қамтиды.
Төртінші элемент: қалай
Анықтамада: «жеке өзi немесе делдалдар арқылы» деп айтылған. Делдалмен — консультантпен, агентпен, „мәселе шешушімен“, туыспен — қоршанып алуға тырысу жағдайды анықтамадан шығармайды. Бизнес үшін бұл шешуші сәт: компанияның сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің едәуір бөлігі қызметкер конвертті өзі апаратын жерде емес, компания үшінші тұлғаға „жәрдемдескені“ үшін ақша төлеп, бұл ақшаның неге жұмсалатынын түсінбейтін жерде туындайды.
Бесінші элемент: екінші тарап
Анықтаманың соңғы сөздері — «сол сияқты игiлiктер мен артықшылықтарды беру арқылы осы адамдарды параға сатып алу». Бұл суреттің екінші жартысы. Сыбайлас жемқорлық — тек алатын шенеунік қана емес, беретін адам да. Компания мен оның жұмыскерлері үшін анықтаманың дәл осы бөлігі әдетте өзекті болады: жеке компания өкілеттіктерді мемлекеттік мағынада сирек теріс пайдалана алады, бірақ мұндай өкілеттіктері бар адамға игілік ұсынуы әбден мүмкін.
Жиынтық кесте
| Элемент | Анықтама нені талап етеді | Өзіңізге қоюға тұрарлық сұрақ |
|---|---|---|
| Кім | 1-баптың 6) тармақшасындағы тізбеге кіретін адамдар | Мен іс жүргізіп отырған адамның мемлекеттік немесе соларға теңестірілген өкілеттіктері бар ма? |
| Не | Өкілеттіктерді және соларға байланысты мүмкіндіктерді заңсыз пайдалану | Мен одан істемеуге тиіс нәрсені істеуді немесе тиісінше емес, тезірек және басқаша істеуді сұрамаймын ба? |
| Не үшін | Өзіне немесе үшінші тұлғаларға мүліктік немесе мүліктік емес игіліктер | Ол немесе оның жақындары бұл мәселесіз ала алмайтын бірдеңе ала ма? |
| Қалай | Жеке өзі немесе делдалдар арқылы | Мен пайданы агент, консультант, туыс арқылы бермеймін бе? |
| Екінші тарап | Игіліктер беру арқылы параға сатып алу | Беретін тарап мен (немесе менің компаниям) емеспін бе? |
3. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық және сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық
Заңның 1-бабының 11) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық – бұл үшін заңда әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылық белгіленген, сыбайлас жемқорлық белгілері бар құқыққа қайшы, кінәлі түрдегі іс-әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік)»
Мұнда үш шарт бар.
- Сыбайлас жемқорлық белгілері — яғни біз жаңа ғана талдаған элементтер.
- Құқыққа қайшы, кінәлі іс-әрекет — заңды бұзатын, қасақана немесе абайсызда жасалған әрекет немесе әрекетсіздік. Әрекетсіздік те құқық бұзушылық болуы мүмкін: мысалы, заң сыбайлас жемқорлық туралы хабарлауға міндеттегенде, адам үндемей қалса.
- Заңда белгіленген әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылық.
Заңның 2-бабы бұл жауаптылықты қайдан іздеу керектігін нақтылайды. 2-баптың 2-тармағы:
«2. Сыбайлас жемқорлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық пен жаза – Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде, әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар үшін әкімшілік жауаптылық пен жаза – Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде көзделген.»
Яғни «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңның өзі айыппұлдар мен мерзімдерді белгілемейді. Ол ұғымдарды, шараларды, міндеттер мен шектеулерді айқындайды, ал жаза — екі кодексте.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстар. Олардың тізбесі 2014 жылғы 3 шілдедегі № 226-V Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде (бұдан әрі — ҚК), 3-баптың 29) тармақшасында берілген:
«29) сыбайлас жемқорлық қылмыстар – осы Кодекстің 189 (үшінші бөлігінің 2) тармағында, үшінші бөлігінің 2) тармағында көзделген белгілер болған жағдайда төртінші бөлігінде), 190 (үшінші бөлігінің 2) тармағында, үшінші бөлігінің 2) тармағында көзделген белгілер болған жағдайда төртінші бөлігінде), 218 (үшінші бөлігінің 1) тармағында), 218-1 (төртінші бөлігінің 1) тармағында), 234 (үшінші бөлігінің 1) тармағында), 249 (үшінші бөлігінің 2) тармағында), 361, 362 (төртінші бөлігінің 3) тармағында), 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 450, 451 (екінші бөлігінің 2) тармағында) және 452-баптарында көзделген іс-әрекеттер;»
Тізбе жабық: қылмыс тек осы тізбеде аталған жағдайда ғана сыбайлас жемқорлық қылмыс болып саналады. Оған, мысалы, 361-бап («Лауазымдық өкiлеттiктерді теріс пайдалану»), 366-бап («Пара алу»), 367-бап («Пара беру»), 368-бап («Парақорлыққа делдал болу»), 369-бап («Қызметтiк жалғандық жасау»), 370-бап («Қызметтегi әрекетсiздiк») кіреді. Құрамдардың толық талдауы — 3-модульде.
Әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің (бұдан әрі — ӘҚБтК) 34-тарауында жинақталған, ол солай аталады да: «ӘКIМШIЛIК СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТАР». Төменде осы сабақта оның бір бабын — заңды тұлғалар туралы 678-бапты оқимыз.
Ал тәртіптік бұзушылықтар ше? 11) тармақшадағы анықтама бойынша сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық — бұл үшін әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылық белгіленген іс-әрекет. Тек тәртіптік жаза қолданылатын бұзушылық бұл анықтамаға жатпайды. Бірақ бұл осы салада тәртіптік жауаптылық жоқ дегенді білдірмейді: Заң оны, мысалы, басшылар үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі міндеттерді орындамағаны үшін тікелей көздейді (бұл туралы — кімге не міндетті екені туралы сабақта). Жұмыстан шығару тәртібі мен тәртіптік салдарлар 4-модульде талданады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Заңның 1-бабының 12) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлық тәуекелі – сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайлардың туындау мүмкіндігі»
Бұл, бәлкім, бизнес үшін ең маңызды ұғым, өйткені бүкіл алдын алу жұмысы дәл соның айналасында құрылады. Назар аударыңыз: тәуекел — құқық бұзушылық емес, тіпті оны жасау ниеті де емес. Тәуекел — құқық бұзушылыққа себептер мен жағдайлардың пайда болу мүмкіндігі.
Ұйымда бұл былай көрінеді:
- бір қызметкер жеткізушіні де таңдайды, жұмысты да қабылдайды, актіге де қол қояды — екінші көзқарас жоқ;
- мердігерді іріктеу өлшемдері еш жерде жазылмаған және әр жолы „жағдайға қарай айқындалады“;
- мемлекеттік тапсырыс берушілермен жұмыс жөніндегі менеджер өкілдік шығыстарға арналған бюджетке есепсіз өзі билік етеді;
- компанияда бұзушылық туралы шағым жасалатын басшыға білдірмей хабарлаудың түсінікті тәсілі жоқ;
- сатып алу туралы шешім қабылдайтын қызметкер жеткізушіде оның ағасы жұмыс істейтінін хабарлауға міндетті емес.
Бұл жағдайлардың ешқайсысында әзірге құқық бұзушылық жоқ. Бірақ әрқайсысында оны жасауды жеңілдететін жағдай бар. Мұндай жағдайларды анықтау және жою — алдын алу жұмысының мәні, және Заң оның негізінде тұтас шаралар жүйесін құрады (оны келесі сабақта талдаймыз).
Үш ұғым қалай байланысқан
Оларды үш саты ретінде елестету пайдалы.
| Саты | Заң ұғымы | Ұйымдағы мысал | Немен айналысады |
|---|---|---|---|
| Жағдай | Сыбайлас жемқорлық тәуекелі | Сатып алушы жеткізушіні жазылған өлшемдерсіз жеке-дара таңдайды | Тәуекелдерді талдау, процестерді өзгерту |
| Мінез-құлық | Сыбайлас жемқорлық белгілері | Жеткізуші мемлекеттік тапсырыс берушіге жеңіс үшін „алғыс“ ұсынады | Ережелер, оқыту, бақылау |
| Салдар | Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық | Заңсыз сыйақы беру, хаттама, қылмыстық іс | Анықтау, тергеп-тексеру, жауаптылық |
Комплаенс негізінен бірінші және екінші сатыларда жұмыс істейді: жағдайлар неғұрлым аз және мінез-құлық ережелері неғұрлым түсінікті болса, іс үшінші сатыға соғұрлым сирек жетеді.
4. Іс-қимыл, алдын алу және күрес
Заңда шатастыру оңай үш жақын ұғым бар.
1-баптың 10) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің өз өкілеттіктері шегіндегі сыбайлас жемқорлықтың алдын алу, оның ішінде қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және жою жөніндегі, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтау, олардың жолын кесу, ашу және тергеп-тексеру және олардың салдарын жою жөніндегі қызметі»
1-баптың 13) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлықтың алдын алу – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің алдын алу шаралары жүйесін әзірлеу және енгізу арқылы қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік ахуалын қалыптастыру, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және жою жөніндегі қызметі»
1-баптың 6-1) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтау, олардың жолын кесу, ашу және тергеп-тексеру жөніндегі қызмет»
Арақатынасы қарапайым: іс-қимыл — алдын алуды да (құқық бұзушылыққа дейін), күресті де (құқық бұзушылықтан кейін немесе ол кезінде), салдарды жоюды да қамтитын жалпы ұғым. Компания үшін бұл айырмашылық маңызды, өйткені сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес — тиісті өкілеттіктер берілген мемлекеттік органдардың ісі, ал алдын алу — барлығының, оның ішінде бизнестің де ісі. Бірде-бір компания уәкілетті органның орнына сыбайлас жемқорлық қылмысты тергеп-тексеруге құқылы емес, бірақ кез келген компания өз ішінде соған апаратын жағдайларды жоя алады және жоюға тиіс.
Толықтық үшін — курста кездесетін тағы екі ұғым.
1-баптың 7) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат – сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға, қоғамның мемлекеттік органдар қызметіне сенімін арттыруға бағытталған құқықтық, әкімшілік және ұйымдастырушылық шаралар және осы Заңға сәйкес өзге де шаралар»
1-баптың 9) тармақшасы:
«сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер – осы Заңда және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленген, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған шектеулер»
Байқаңыз: Заңда „сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат“ — мемлекеттің саясаты. Компанияда „біздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатымыз“ дегенде ұйымның ішкі құжаты меңзеледі. Бұл екі түрлі деңгей, және оларды шатастыруға болмайды: компанияның ішкі құжаты өзін солай іскерлік практиканың дәстүрі бойынша атайды, оны 7) тармақша талап еткендіктен емес.
Тағы бір ұғым — мүдделер қақтығысы. Қолданыстағы редакциядағы 1-баптың 5) тармақшасы оны былай анықтайды:
«мүдделер қақтығысы – жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың жеке мүдделері мен олардың лауазымдық өкілеттіктері арасындағы қайшылық, мұндай жағдайда аталған адамдардың жеке мүдделері олардың өз лауазымдық міндеттерін орындамауына және (немесе) тиісінше орындамауына алып келуі мүмкін»
Мүдделер қақтығысына 2-модульдің жеке сабағы арналған. Мұнда 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл анықтаманың жаңа редакцияда жазылатынын және мүдделер қақтығысының түрлерімен толықтырылатынын есте сақтау жеткілікті; бұл туралы — келесі сабақта, болашақ өзгерістер туралы блокта.
5. Заң кімге қолданылады: 2-бап
Заңның 2-бабының 1-тармағы:
«1. Осы Заң Қазақстан Республикасының аумағында жеке және заңды тұлғаларға қатысты қолданылады. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде осы Заң Қазақстан Республикасының азаматтары мен Қазақстан Республикасында тіркелген заңды тұлғаларға қатысты қолданылады.»
Бұл нормадан үш қорытынды шығады.
Біріншісі: Заң барлығына арналған. Тек мемлекеттік қызметшілерге ғана емес, жалпы жеке және заңды тұлғаларға. Оның жекелеген нормалары тар топқа арналған (мысалы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер — мемлекеттік немесе соларға теңестірілген функциялары бар адамдарға), бірақ Заң тұтас алғанда Қазақстанда жүрген әрбір адамға, оның ішінде жеке компаниялар мен олардың жұмыскерлеріне қатысты.
Екіншісі: Заң елден тыс жерде де қолданылады. Егер Қазақстан азаматы немесе Қазақстанда тіркелген компания шетелде әрекет етсе, Заң оларға қолданыла береді. Іссапар ережелерді өшірмейді. Көрші елдегі келіссөздерде жүкті жедел шығарғаны үшін кеден инспекторына „алғыс білдіретін“ қазақстандық компанияның менеджерін елестетіңіз. Оқиғаның Қазақстаннан тыс жерде болғаны оны Заңның қолданылу аясынан өздігінен шығармайды.
Үшіншісі: халықаралық шарттың ескертпесі болуы мүмкін. «Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе» деген сөздер ратификацияланған шарттың өзге қағидаларды белгілей алатынын білдіреді. Заңның 3-бабының 2-тармағы жалпы қағидатты растайды: «Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы Заңда қамтылғаннан өзге де қағидалар белгіленген болса, онда халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.» Нақты шарттарды бұл сабақ қарастырмайды; шетелде жоба жүргізетін компания үшін бұл заңгерге қойылатын сұрақ.
Халықаралық өлшемнің кері жағы да бар: сыбайлас жемқорлықтың анықтамасы шет мемлекеттің және халықаралық ұйымның лауазымды адамдарын қамтиды, ал ӘҚБтК-нің 676 және 678-баптары мұндай адамдарға берілген сыйақыға, ӘҚБтК-нің 677-бабы — олардың оны алуына тікелей қолданылады. Басқаша айтқанда, қазақстандық заңнаманы Қазақстанда кімге беретіні ғана емес, қазақстандық бизнестің шетелде кімге беретіні де қызықтырады.
6. Бұл неліктен шенеунікке ғана емес, компанияға да қатысты
Кең тараған қате пікір былай естіледі: „Сыбайлас жемқорлық — мемлекеттік қызметшілер туралы. Біз жеке компаниямыз, бізде өкілеттік жоқ, демек тақырып та біздікі емес“. Мұның неліктен олай емес екенін нормалар бойынша талдайық.
6.1. Заңды тұлға өзі жауап береді: ӘҚБтК-нің 678-бабы
ӘҚБтК-нің 678-бабы «Заңды тұлғаның заңсыз материалдық сыйақы беруі» деп аталады және 2026 жылғы 12 маусымдағы № 312-VIII Қазақстан Республикасының Заңымен берілген редакцияда қолданылады. Бірінші бөлігі:
«1. Заңды тұлғаның мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға не лауазымды адамға не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға, сол сияқты шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның лауазымды адамына осы заңды тұлғаның немесе оның өкілі болған адамдардың пайдасына жасаған әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін, егер мұндай әрекеттер осы адамның қызметтік өкілеттіктеріне кіретін болса не ол лауазымдық жағдайына байланысты осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал етуі мүмкін болса, сол сияқты жалпы қамқорлығы немесе салғырттығы үшін мүлік, мүліктік сипаттағы пайда түрінде заңсыз материалдық сыйақы беруі –»
Бірінші бөліктің санкциясы:
«заңды тұлғаларға заңсыз материалдық сыйақының отыз еселенген сомасы немесе құны, бірақ кемінде жеті жүз елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.»
Екінші — төртінші бөліктер мөлшерге қарай еселікті арттырады:
- Осы баптың бiрiншi бөлiгiнде көзделген, айтарлықтай мөлшерде жасалған іс-әрекет – заңды тұлғаларға заңсыз материалдық сыйақының қырық еселенген сомасы немесе құны мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.
- Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, ірі мөлшерде жасалған іс-әрекет – заңды тұлғаларға заңсыз материалдық сыйақының елу еселенген сомасы немесе құны мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.
- Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, аса ірі мөлшерде жасалған іс-әрекет – заңды тұлғаларға заңсыз материалдық сыйақының алпыс еселенген сомасы немесе құны мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.
Мөлшерлер бапқа ескертпелердің 1-тармағында айқындалған:
- заңсыз материалдық сыйақының айлық есептік көрсеткіштің елуден үш мыңға дейінгі мөлшері айтарлықтай мөлшер деп танылады;
- заңсыз материалдық сыйақының айлық есептік көрсеткіштің үш мыңнан асатын және он мыңға дейінгі мөлшері ірі мөлшер деп танылады;
- заңсыз материалдық сыйақының айлық есептік көрсеткіштің он мыңнан асатын мөлшері аса ірі мөлшер деп танылады.
Мұны кестеге жинақтайық. АЕК — айлық есептік көрсеткіш; оның теңгедегі мәні бөлек белгіленеді және өзгеріп отырады, сондықтан курста барлық шамалар АЕК-пен берілген.
| Заңсыз сыйақының мөлшері | 678-баптың бөлігі | Заңды тұлғаға айыппұл |
|---|---|---|
| 50 АЕК-тен кем | Бірінші бөлік | Сыйақының 30 еселенген сомасы (құны), бірақ кемінде 750 АЕК |
| 50-ден 3 000 АЕК-ке дейін (айтарлықтай) | Екінші бөлік | Сыйақының 40 еселенген сомасы (құны) |
| 3 000-нан асатын және 10 000 АЕК-ке дейін (ірі) | Үшінші бөлік | Сыйақының 50 еселенген сомасы (құны) |
| 10 000 АЕК-тен асатын (аса ірі) | Төртінші бөлік | Сыйақының 60 еселенген сомасы (құны) |
Ауқымын сезіну үшін шартты мысалдармен есептейік. Егер сыйақының құны 10 АЕК болса, отыз еселенген сома — 300 АЕК, бірақ заң төменгі шекті белгілейді, сондықтан айыппұл кемінде 750 АЕК болады. Егер сыйақының құны 40 АЕК болса, отыз еселенген сома — 1 200 АЕК, бұл төменгі шектен жоғары. Егер сыйақының құны 100 АЕК болса, бұл айтарлықтай мөлшер, ал айыппұл — 4 000 АЕК, яғни берілгеннен қырық есе көп. Мұндағы арифметика әдейі қатаң: айыппұл компания алуды көздеген кез келген пайдадан бірнеше есе асып түседі.
Бұл нормада нені түсіну маңызды.
- Жауаптылықты компанияның өзі көтереді. Сыйақыны берген жұмыскер ғана емес, әрекет кімнің пайдасына жасалса, сол заңды тұлға да. Бұл ретте жұмыскердің өзі де жауап беруі мүмкін — ӘҚБтК-нің 676-бабы немесе ҚК бойынша (төменде қараңыз).
- Сыйақы — тек ақша емес. Норма «мүлік, мүліктік сипаттағы пайда түрінде» берілген сыйақы туралы айтады: ақысы төленген сапар, жөндеу, техника, жеңілдік, біреудің қарызын өтеу.
- Әрекеттер «оның өкілі болған адамдардың» пайдасына болуы мүмкін. Клиенттің немесе серіктестің мүддесінде әрекет ететін компания пайданы өзі алмады деген негізбен нормадан шығып кетпейді.
- Сыйақы «жалпы қамқорлығы немесе салғырттығы үшін». Нақты әрекет болмауы да мүмкін: тексерушінің „жылы қарауы“ үшін „әйтеуір“ берілген сыйақы да құрам болып табылады.
- Өкілеттіктермен байланыс. Әрекет алушының қызметтік өкілеттіктеріне кіруге тиіс не ол «лауазымдық жағдайына байланысты осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал етуі мүмкін болса» жеткілікті. Яғни алушының шешімге өзі қол қоюы қажет емес: оның ықпал ете алатыны жеткілікті.
Жауаптылықтан босату негіздері де бар. 678-бапқа ескертпелердің 2-тармағы:
«2. Заңды тұлға, егер заңсыз материалдық сыйақыны қорқытып алу орын алса немесе егер осы заңды тұлға құқық қорғау органына немесе арнаулы мемлекеттік органға заңсыз материалдық сыйақыны бергені туралы өз еркімен хабарласа, осы бапта көзделген әкімшілік жауаптылықтан босатылады.»
Бұл негізді толық оқыңыз және оны ойша қысқартпаңыз. Сөз заңды тұлғаны 678-бап бойынша жауаптылықтан екі жағдайда босату туралы болып отыр: сыйақыны қорқытып алған кезде, не компания құқық қорғау органына немесе арнаулы мемлекеттік органға сыйақыны бергені туралы өз еркімен хабарлаған кезде. Бұл қысым болғанда төлеуге „рұқсат“ емес және „сақтандырылу“ тәсілі емес: норма құқық бермейді, салдарды сипаттайды. Компания үшін практикалық қорытынды басқа: егер сізден сыйақы қорқытып алынса, дұрыс жол — бас тарту және уәкілетті органдарға хабарлау, кейін босатыламыз деп есептеп төлеу емес. Сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау тәртібі және хабарлағандарды қорғау 3-модульде талданады.
6.2. Жұмыскер жеке жауап береді: ӘҚБтК-нің 676-бабы
ӘҚБтК-нің 676-бабы «Жеке тұлғаның заңсыз материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңілдіктер беруі не көрсетілетін қызметтерді ұсынуы» деп аталады. Оның мәтіні:
«Жеке тұлғаның мемлекеттiк функцияларды орындауға уәкiлеттiк берілген адамға не оған теңестiрiлген адамға не лауазымды адамға не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға, сол сияқты шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның лауазымды адамына заңсыз материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңiлдiктер беруi не көрсетілетін қызметтерді ұсынуы, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгiлерi болмаса, –»
«екі жүз айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салуға алып келеді.»
Ескертпеге назар аударыңыз: «егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгiлерi болмаса». Мұнда әкімшілік жауаптылық — қылмысқа жетпейтін жағдайлар үшін. Егер қылмыс белгілері болса, іс ҚК жазықтығына ауысады, онда 367-бап «Пара беру» сыбайлас жемқорлық қылмыстар тізбесіне кіреді. Шекара қайдан өтетіні 3-модульде талданады.
Компания үшін бұдан қарапайым ой шығады: „фирманың мүддесінде әрекет еткен“ қызметкер дерексіз емес, жеке өзі тәуекелге барады. Басшының тапсырмасына немесе „салада солай қабылданған“ дегенге сілтеме оны қорғамайды.
6.3. Мәміле жарамсыз деп танылуы мүмкін: Заңның 26-бабы
Заңның 26-бабы «Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар нәтижесінде жасалған мәмілелердің, шарттардың, актілердің және әрекеттердің жарамсыздығы» деп аталады. 1-тармағы:
«1. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар нәтижесінде жасалған мәмілелерді, шарттарды уәкілетті мемлекеттік органдардың, мүдделі тұлғалардың немесе прокурордың талап қоюы бойынша Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен сот жарамсыз деп таниды.»
2-тармағы:
«2. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар нәтижесінде актілерді қабылдау және әрекеттерді жасау тиісті актілердің күшін жоюға (қолданысын тоқтатуға) уәкілеттік берілген адамдардың не мүдделі тұлғалардың немесе прокурордың талап қоюы бойынша сот тәртібімен олардың күшін жою (жарамсыз деп тану) үшін негіз болып табылады.»
Бизнес үшін бұл, бәлкім, ең бағаланбаған тәуекел. Компания ірі шарт ұтып алды, ал бір жылдан кейін жеңістің параға сатып алу арқылы қамтамасыз етілгені анықталды делік. Айыппұлдан бөлек, шарттың өзі қатерде: сот оны прокурордың, уәкілетті органның немесе мүдделі тұлғаның — мысалы, ұтылған қатысушының — талап қоюы бойынша жарамсыз деп тануы мүмкін. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған рұқсатпен, лицензиямен немесе өзге актімен де солай: оның күші жойылуы мүмкін. Компания айыппұлға кеткен ақшаны ғана емес, бәрі соның үшін жасалған нәтиженің өзін де, жобаға салынған ресурстармен бірге жоғалту қаупіне ұшырайды.
Заңның 25-бабы суретті толықтырады: заңсыз алынған мүлік немесе заңсыз алынған жеңілдіктер мен көрсетілетін қызметтердің құны оларды өз еркімен тапсырудан бас тартылған жағдайда сот шешімі бойынша өндіріп алынады. Салдарлар 4-модульде толық талданады.
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап 26-бап 3-тармақпен толықтырылады — мүдделер қақтығысы жағдайында қабылданған немесе жасалған актілердің, шарттардың, мәмілелердің және шешімдердің, егер олар құқықтар мен заңды мүдделердің бұзылуына алып келсе, күшін жою немесе оларды жарамсыз деп тану туралы. Қазір бұл норма қолданылмайды; ол туралы — келесі сабақта.
6.4. Бедел және іскерлік қатынастар
Бұл енді норма емес, практика, және біз оны практика деп атаймыз. Сыбайлас жемқорлық іске тап болған компания ешбір кодексте жазылмаған салдарларға тап болады: серіктестер мен банктер сұрақ қояды, ірі тапсырыс берушілер контрагенттерді тексереді және осындай тарихы барлармен жұмыс істеуден бас тартады, қызметкерлер кетеді. Көптеген ірі ұйымдар, оның ішінде квазимемлекеттік сектор субъектілері, контрагенттердің сенімділігін тексереді; квазимемлекеттік сектор субъектісінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметі үшін бұл тікелей функция ретінде аталған — Квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы үлгілік ереженің 18-тармағының 15) тармақшасы: «контрагенттердің сенімділігіне кешенді тексеру жүргізеді;». Жеке компания үшін бұл қарапайым нәрсені білдіреді: сіздің беделіңіз сізге шарт берілгенге дейін тексеріледі.
6.5. Жеке компаниялар арасындағы параға сатып алу: Заң бойынша „сыбайлас жемқорлық“ емес, бірақ қылмыс
2-бөлімдегі мысалға — жеткізушіден „пайыз“ алатын жеке компанияның менеджеріне оралайық. ҚК-де бұл үшін 253-бап «Параға коммерциялық сатып алу» деген жеке бап бар. Ол ҚК-нің 3-бабының 29) тармақшасындағы сыбайлас жемқорлық қылмыстар тізбесіне 250-бап «Өкiлеттiктердi терiс пайдалану» сияқты кірмейді. Бірақ параға коммерциялық сатып алу бұдан қылмыс болудан қалмайды.
Комплаенс үшін практикалық қорытынды: компанияның ішкі ережелерін Заңдағы сыбайлас жемқорлық анықтамасынан кеңірек құрған жөн. Жақсы практика — жеке контрагенттермен қатынастардағы „откаттарға“ мемлекеттік қызметшілерге берілетін параға сияқты қатаң қарау: компания үшін салдарлар — жұмыскерлерге қатысты қылмыстық істер, жоғалған ақша, бұзылған мәмілелер — көп жағынан ұқсас. ҚК-нің 250 және 253-баптарының құрамдары 3-модульде талданады.
7. Комплаенс деген не
Сөз және оның мағынасы
„Комплаенс“ — ағылшын тілінен енген сөз (compliance — сәйкестік, ережелерді ұстану). Іскерлік практикада ұйым өз қызметінің заң талаптарына және өзінің ережелеріне сәйкестігін қамтамасыз ететін шаралар жүйесі осылай аталады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс — бұл жүйенің дәл сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға жауап беретін бөлігі.
Қазақстан заңнамасында бұл сөз бекітілген. Заңның 16-бабының 3-тармағы квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет туралы айтады:
«3. Квазимемлекеттік сектор субъектісінде негізгі міндеті осы ұйымның және оның жұмыскерлерінің Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын сақтауын қамтамасыз ету болып табылатын құрылымдық бөлімше немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтің функцияларын атқаратын жауапты адам айқындалады.»
Міндеттің тұжырымына назар аударыңыз: «осы ұйымның және оның жұмыскерлерінің Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын сақтауын қамтамасыз ету». „Сақтау“ емес, сақтауын қамтамасыз ету. Комплаенс пен жай заңға бағынудың айырмашылығы дәл осында.
Жеке компаниялар үшін сол бап міндет туралы емес, құқық туралы айтады:
«Квазимемлекеттік сектор субъектілері болып табылмайтын кәсіпкерлік субъектілері сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер құруға құқылы.»
Кімге не міндетті екені туралы толығырақ — модульдің үшінші сабағында.
Комплаенс „жай заңды сақтаудан“ немен ерекшеленеді
„Жай заңды сақтайтын“ компания әрбір жұмыскердің адалдығына сенеді: бәрі пара беруге болмайтынын біледі — демек, бермейді. Комплаенс басқа болжамнан шығады: адамдар әртүрлі, қысым күшті болады, процестер кемел емес, ал „болмайды“ деген білім нақты жағдайда не істеу керектігін айтпайды. Сондықтан заңды сақтауды ұйымдастыру керек.
| „Заңды жай сақтаймыз“ | Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс |
|---|---|
| Бәрі параға тыйым салынғанын біледі | Нақты не тыйым салынғаны, не рұқсат етілгені және түсініксіз болса кімнен сұрау керектігі жазылған |
| Сыйлық қабылдауға бола ма, әркім өзі шешеді | Сыйлықтар туралы ережелер және қабылдауға болмайтын сыйлықпен не істеу тәртібі бар |
| Бұзушылық туралы басшыға айтуға болады | Хабарлағанды қорғайтын хабарлау арнасы және әрекет ету тәртібі бар |
| Қызметкерлер контрагенттерді тәжірибесі бойынша таңдайды | Контрагенттер тексеріледі, тәуекелі бар мәмілелер келісіледі |
| Бұзушылықтар кездейсоқ анықталады | Тәуекелдер алдын ала анықталады: процестер талданады, әлсіз жерлер жойылады |
| Жаңа қызметкер ережелерді „жүре келе“ біледі | Ережелер алдын ала түсіндіріледі, түсінігі тексеріледі |
| Жауапты — „барлығы“ | Жауапты адам аты-жөнімен аталған және өкілеттіктері бар |
Оң жақ бағанның жолдары — заңнан алынған міндеттер тізбесі емес, жақсы практика. Жеке компания үшін заң шаралардың бағыттарын айқындайды, бірақ нысанын айқындамайды. Заңның 16-бабының 1-тармағы:
- Кәсіпкерлік субъектілері өз қызметін жүзеге асыру кезінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде, оның ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды барынша азайту бойынша:
- шешімдер қабылдау рәсімдерінің есептілігін, бақылауда болуын және ашықтығын қамтамасыз ететін ұйымдық-құқықтық тетіктерді белгілеу;
- адал бәсекелестік қағидаттарын сақтау;
- мүдделер қақтығыстарын болғызбау;
- іскерлік әдеп нормаларын қабылдау және сақтау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шараларды қабылдау;
- сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мәселелері бойынша мемлекеттік органдармен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау арқылы шаралар қабылдайды.
Етістікке назар аударыңыз — «шаралар қабылдайды». Бұл барлық кәсіпкерлік субъектілеріне арналған. Бірақ бұл шараларды нақты қалай қабылдау керектігін — қандай құжаттар, қандай рәсімдер, кім жауапты — норма белгілемейді. Комплаенс-жүйе осы алты бағытты компанияның мөлшері мен тәуекелдеріне сай нақты мазмұнмен толтырудың тәсілі болып табылады. (3) тармақша 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап басқаша — «мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу» деген сөздермен жазылады; қазір келтірілген редакция қолданылады.)
Комплаенс-жүйе әдетте неден тұрады
Төменде — іскерлік практикадағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенстің әдеттегі элементтері. Заңда тікелей көрсетілген жағдайларды қоспағанда, олардың ешқайсысы жеке компания үшін міндетті емес; бұл не жұмыс істейтінінің бағдары.
- Басшылықтың ұстанымы. Анық әрі жария айтылған „біз пара бермейміз және алмаймыз, тіпті бұл бізге мәмілеге түссе де“. Онсыз қалған элементтер жұмыс істемейді: қызметкерлер шын мәнінде неге баға берілетінін көреді.
- Тәуекелдерді бағалау. Компанияда сыбайлас жемқорлық жағдайлары қайда болуы мүмкін: сатып алулар, мемлекеттік тапсырыс берушілерге сату, рұқсаттар алу, кеден, тексерулер, жұмысқа алу, қайырымдылық. Мемлекеттік органдар, ұйымдар және квазимемлекеттік сектор субъектілері үшін сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау Заңның 8-бабының 5-тармағында тікелей көзделген; жеке компания үшін бұл жақсы практика.
- Ережелер. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат, сыйлықтар мен өкілдік шығыстар туралы ережелер, делдалдармен жұмыс тәртібі, мүдделер қақтығысы туралы ережелер.
- Контрагенттер мен делдалдарды тексеру. Консультант-компанияның артында кім тұр, оған нақты не үшін төленеді, сыйақы нарыққа сәйкес пе.
- Ережелерді түсіндіру. Қызметкер „сыбайлас жемқорлық — жаман“ дегенді ғана емес, нақты жағдайда қалай әрекет ету керектігін білуі үшін. Мұнда шынын айтайық: заң жеке компанияны жұмыскерлерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға оқытуға міндеттемейді; сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру 16-баптың 1-тармағында шаралардың бағыты ретінде, нысаны көрсетілмей аталған.
- Хабарлау арнасы. Салдарлардан қорықпай бұзушылық немесе қысым туралы хабарлау тәсілі.
- Бақылау және әрекет ету. Ережелердің орындалуын тексеру, сигналдарды компанияның құзыреті шегінде тексеру, қажет болғанда уәкілетті органдарға жүгіну.
- Қайта қарау. Ережелер ескіреді: заң, бизнес, нарықтар өзгереді. Жүйе қайта қаралады.
8. Жағдайларды талдау
Төмендегі жағдайлар ойдан шығарылған; нақты компаниялармен және адамдармен сәйкестіктер кездейсоқ. Әрқайсысында жауапты ғана емес, пайымдау барысын да талдаймыз.
1-жағдай. Рұқсатты „жеделдету“
Компания рұқсат күтіп отыр, онсыз объектіні іске қоса алмайды. Қарау мерзімі әлі өткен жоқ, бірақ тұрып қалған әр күн ақша тұрады. Таныс сыйақы үшін қарауды „жеделдететін“ „басқармадағы керекті адаммен байланысуды“ ұсынады.
1-қадам. Алушы кім? Рұқсат туралы шешімді қабылдайтын немесе дайындайтын мемлекеттік орган қызметкері — мемлекеттік функциялары бар адам.
2-қадам. Ол не істейді? Өкілеттіктерін немесе соларға байланысты мүмкіндіктерін пайдаланады — қарауды жеделдетеді, яғни тиісінше емес, басқаша әрекет етеді.
3-қадам. Не үшін? Мүліктік игілік — сыйақы үшін.
4-қадам. Қалай? Делдал — таныс арқылы. Анықтама тікелей «жеке өзi немесе делдалдар арқылы» деп айтады.
5-қадам. Компанияға не қатер төндіреді? Егер сыйақы компанияның атынан және оның мүддесінде берілсе — ӘҚБтК-нің 678-бабы, айыппұл кемінде 750 АЕК не еселенген мөлшерде; ақшаны берген жұмыскерге — ӘҚБтК-нің 676-бабы немесе ҚК. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған рұқсаттың күші Заңның 26-бабының 2-тармағы бойынша жойылуы мүмкін.
Дұрыс мінез-құлық: бас тарту; егер қарау мерзімі бұзылса — заңды тәсілдерді пайдалану (белгіленген тәртіппен өтініш, шағым); егер „ұсыныс“ орган қызметкерінің өзінен шықса — бұл қорқытып алу болуы мүмкін, ол туралы хабарлаған жөн. Делдал-танысты көмекші емес, тәуекел көзі ретінде қарастырған жөн.
2-жағдай. Мемлекеттік тапсырыс берушіге сыйлық
Компанияның сату бөлімі мемлекеттік мекемемен жұмыс істейді. Мереке алдында менеджер тапсырыс берушінің байланыс адамына „ынтымақтастық үшін алғыс белгісі ретінде“ қымбат техника сыйлағысы келеді. Ол ешқандай нақты шешім сұрамайды.
Пайымдау. Сатып алу шешімдеріне ықпал ететін мемлекеттік мекеме жұмыскері лауазымына қарай сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер қолданылатын адамдарға жатуы мүмкін (мұны қалай анықтау керек — келесі сабақта). Нақты өтінішсіз „алғыс белгісі ретінде“ берілген сыйлық жағдайды қауіпсіз етпейді: ӘҚБтК-нің 678-бабы «жалпы қамқорлығы немесе салғырттығы үшін» берілген сыйақыны тікелей атайды. Алушы үшін сыйлықтарды қабылдауға сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер қолданылады (Заңның 12-бабы 1-тармағының 4) тармақшасы; олар 2-модульде талданады).
Дұрыс мінез-құлық: шешімдеріне сіздің бизнесіңіз тәуелді адамдарға құнды сыйлықтар бермеу. Егер компанияда сыйлықтар туралы ережелер болса, соларды ұстану; болмаса — бұл оларды әзірлейтін уақыт келгенінің белгісі.
3-жағдай. Жеке мәміледегі „пайыз“
Жеке сауда компаниясының жабдықтау бөлімінің бастығы жеткізушіге ұсыныс жасайды: „Бағаңызды 5 %-ға көтеремін, ал айырмасын маған аударып тұрасыз“.
Пайымдау. Жеткізуші де, жабдықтау бастығы да Заңның 1-бабының 6) тармақшасындағы адамдар емес. Сондықтан бұл Заң анықтамасындағы „сыбайлас жемқорлық“ емес. Бірақ бұл жағдайды заңды етпейді: ҚК-де 253-бап «Параға коммерциялық сатып алу» бар. Жәбірленуші тарап — артық төлейтін жабдықтау бастығының өз компаниясы.
Дұрыс мінез-құлық: жеткізуші үшін — бас тарту және мүмкіндігінше сатып алушы компанияның басшылығына хабарлау. Сатып алушы компания үшін — сыбайлас жемқорлық тәуекелі туралы сабақ: жабдықтау бастығы бағаға жеке-дара ықпал етті. Салдарларды ғана емес, жағдайды (жеке-дара шешімді) жою керек.
4-жағдай. „Мәселе шешетін“ консультант
Квазимемлекеттік сектор субъектісінің тендеріне қатысатын компанияға консультант қызметі ұсынылады: „өтінімді дайындау және сүйемелдеу“. Консультанттың сыйақысы — шарт сомасының пайызы, тек жеңіс болғанда төленеді. Консультант „комиссиядағы адамдарды білетінін“ меңзейді.
Пайымдау. Консультациялық қызметтің өзі заңды. Бірақ мұнда тәуекелдің үш белгісі бар: сыйақы жұмыс көлеміне емес, нәтижеге байланысты; сыйақының мөлшері өтінімнің күрделілігімен түсіндірілмейді; консультант комиссиядағы байланыстарына сілтейді. Сатып алу бойынша шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген және дербес құрылымдық бөлімшенің басшысынан төмен емес лауазымды атқаратын квазимемлекеттік сектор субъектісінің жұмыскері мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдарға жатады (Заңның 1-бабының 4) тармақшасы; толығырақ — келесі сабақта). Егер консультант сыйақысының бір бөлігі комиссия мүшесіне кетсе, бұл „делдал арқылы“ параға сатып алу, ал қызметке тапсырыс берген компания ӘҚБтК-нің 678-бабы бойынша жауаптылыққа, ал ұтып алған шарт Заңның 26-бабының 1-тармағы бойынша жарамсыз деп танылуға тәуекел етеді.
Дұрыс мінез-құлық: делдалмен шарт жасасқанға дейін оның кім екенін, оған не үшін және неге дәл осылай төленетінін анықтау; шартта сыйақыны үшінші тұлғаларға беруге тыйым салуды бекіту; жауаптар сендірмесе, бас тарту.
5-жағдай. Тексерудегі қорқытып алу
Жоспарлы тексеру барысында тексеруші сыйақы үшін бұзушылықтарды „байқамауға болатынын“, әйтпесе ірі айыппұлмен хаттама жасалатынын аңғартады.
Пайымдау. Бұл — қорқытып алу. ӘҚБтК-нің 678-бабына ескертпелердің 2-тармағы заңды тұлғаны осы бап бойынша жауаптылықтан, егер қорқытып алу орын алса немесе компания құқық қорғау органына немесе арнаулы мемлекеттік органға сыйақыны бергені туралы өз еркімен хабарласа, босатады. Бірақ бұл норма салдарды сипаттайды, ол төлемді проблеманы шешудің жол берілетін тәсіліне айналдырмайды. Төлемнің өзі сыбайлас жемқорлық схемаға қатысу болып қала береді, ал жеке тұлғаны ҚК бойынша жауаптылықтан босату өз нормаларымен реттеледі (олардың шарттары 3-модульде талданады).
Дұрыс мінез-құлық: төлемеу; не болғанын тіркеу (кім, қашан, не деді); басшылыққа және уәкілетті органға хабарлау. Егер бұзушылықтар шынымен бар болса, олар заңды жолмен жойылады, ал айыппұл, егер ол тиесілі болса, белгіленген тәртіппен даулалады немесе төленеді.
9. Әдеттегі қате пікірлер
„Сыбайлас жемқорлық — тек ақша“. Жоқ. Анықтама мүліктік және мүліктік емес игіліктер туралы айтады. Туысын жұмысқа орналастыру, ақысы төленген демалыс, баланың оқуға түсуіне көмек — бұлар да игіліктер.
„Егер орнына ештеңе сұрамаса, бұл пара емес, сыйлық“. ӘҚБтК-нің 678-бабы «жалпы қамқорлығы немесе салғырттығы үшін» берілген сыйақыны қамтиды. Нақты өтініштің болмауы лауазымды адамға құндылықтар беруді қауіпсіз етпейді.
„Делдал арқылы — бұл енді біздің жауапкершілігіміз емес“. Сыбайлас жемқорлықтың анықтамасы игіліктерді «делдалдар арқылы» алуды тікелей қамтиды, ал компания өз мүддесінде берілген сыйақы үшін жауап береді.
„Шетелде біздің заңдар қолданылмайды“. Заңның 2-бабының 1-тармағы, егер ратификацияланған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, оның қолданылуын Қазақстаннан тыс жерде Қазақстан азаматтарына және Қазақстанда тіркелген заңды тұлғаларға таратады.
„Компания жауап бермейді — берген адамды жазалайды“. ӘҚБтК-нің 678-бабы заңды тұлғаның жауаптылығын белгілейді. Бұл ретте жұмыскер бөлек жауап береді.
„Қорқытып алса, төлеуге болады — кейін босатады“. ӘҚБтК-нің 678-бабына ескертпе бойынша босату заңды тұлғаның әкімшілік жауаптылығына қатысты және қорқытып алумен немесе өз еркімен хабарлаумен байланысты. Қорқытып алуға дұрыс жауап — төлеу емес, бас тарту және хабарлау.
„Жеке мәміледегі откат — қылмыс емес, өйткені бұл сыбайлас жемқорлық емес“. Параға коммерциялық сатып алу, тіпті сыбайлас жемқорлық қылмыстар тізбесіне кірмесе де, ҚК-нің 253-бабы бойынша қылмыс.
„Комплаенс — папкада жатқан құжат“. Процестерсіз, жауапты адамдарсыз және қызметкерлерге түсіндірусіз құжат ештеңенің алдын алмайды. Комплаенс — жұмыс істейтін жүйе.
10. Курстың шегі
Тағы бір рет, енді толығырақ, өйткені бұл сұрақ жиі қойылады.
- Курс теорияны баяндайды: нормалар не дейді және оларды қалай түсіну керек. Ол сіздің ұйымыңыздың ерекшеліктерін ескермейді және оның ішкі актілерін — сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты, комплаенс-қызмет туралы ережені, іскерлік әдеп кодексін — алмастырмайды. Егер сіздің ұйымыңыздың ішкі актісі курста сипатталғаннан қатаңырақ ережелер белгілесе, сіз үшін өз ұйымыңыздың ережелері қолданылады.
- Курс квазимемлекеттік сектор субъектісіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет ұйымдастыратын семинарларды алмастырмайды және нақты жағдай бойынша заң кеңесін алмастырмайды.
- KNOWIKA сертификаты сіздің теорияны оқып, платформада емтихан тапсырғаныңызды растайды. Бұл заң талап ететін құжат емес: заң мұндай құжатты белгілемейді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытудың нысанын, сағаттарын және қорытынды құжатын да белгілемейді.
- Курстың сағаттары — оның көлемі, заң талап ететін норма емес.
Түйін
- 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V Заңның 1-бабының ұғымдары — заңдық анықтамалар; „бұл сыбайлас жемқорлық па, жоқ па“ деген дау сөздің тұрмыстық мағынасы бойынша емес, солар бойынша шешіледі.
- 1-баптың 6) тармақшасы бойынша сыбайлас жемқорлық — мемлекеттік (теңестірілген) өкілеттіктері бар адамдардың, сондай-ақ шетелдік және халықаралық лауазымды адамдардың өз өкілеттіктерін және соларға байланысты мүмкіндіктерін жеке өзі немесе делдалдар арқылы өзіне не үшінші тұлғаларға мүліктік немесе мүліктік емес игіліктер үшін заңсыз пайдалануы, сол сияқты осы адамдарды параға сатып алу.
- Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық — бұл үшін әкімшілік (ӘҚБтК, 34-тарау) немесе қылмыстық (ҚК, 3-баптың 29) тармақшасындағы тізбе) жауаптылық белгіленген, сыбайлас жемқорлық белгілері бар іс-әрекет. Сыбайлас жемқорлық тәуекелі — құқық бұзушылыққа себептер мен жағдайлардың тек мүмкіндігі ғана; тәуекелдермен жұмыс — алдын алудың негізі.
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл алдын алуды да, күресті де қамтиды; күрес — уәкілетті органдардың ісі, алдын алу — барлығының, оның ішінде бизнестің ісі.
- Заң Қазақстанда жеке және заңды тұлғаларға, ал одан тыс жерде — егер ратификацияланған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, Қазақстан азаматтары мен қазақстандық заңды тұлғаларға қатысты қолданылады.
- Компания өзі жауап береді: ӘҚБтК-нің 678-бабы бойынша — сыйақының отыз еселенген мөлшерінде, бірақ кемінде 750 АЕК айыппұл, ал айтарлықтай, ірі және аса ірі мөлшерде — қырық, елу және алпыс еселенген мөлшерде. Босату қорқытып алу немесе өз еркімен хабарлау кезінде мүмкін — бұл төлеуге рұқсат емес, салдардың сипаттамасы.
- Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар нәтижесінде жасалған мәмілелер мен актілер жарамсыз деп танылуы немесе олардың күші жойылуы мүмкін (Заңның 26-бабы).
- Жеке тұлғалар арасындағы параға сатып алу — Заң мағынасындағы „сыбайлас жемқорлық“ емес, бірақ ҚК-нің 253-бабы бойынша қылмыс; компанияның ішкі ережелерін Заң анықтамасынан кеңірек құрған жөн.
- Комплаенс — „заңды сақтау“ емес, оны сақтауды ұйымдастырылған түрде қамтамасыз ету. Квазимемлекеттік сектор субъектілері үшін комплаенс-қызмет (немесе жауапты адам) міндетті, жеке компаниялар оны құруға құқылы; барлық кәсіпкерлік субъектілері Заңның 16-бабының 1-тармағындағы алты бағыт бойынша сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөнінде шаралар қабылдайды.