Бұл сабақ — заң атауларының тізімі емес. Ол сіздің ауысымыңыз туралы: өзіңіз не істеуге міндеттісіз, сізге нені беруге міндетті, және тараптардың бірі мұны істемесе не болады. Төмендегі нормалар — Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінен (2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V ҚРЗ Кодекс, қолданыстағы редакцияда). Дәйексөз бар жерде — ол сөзбе-сөз. Түсіндірме бар жерде — бұл норманың жұмыс орнында қалай көрінетінінің талдауы.
Жұмыскерге бұл баптарды не үшін білу керек
Еңбекті қорғау жиі «кадршының қағазы» сияқты көрінеді: журнал, қолтаңба, кіреберістегі шегедегі каска. Ештеңе болмағанша — дәл солай көрінеді. Бірдеңе болған бойда басқа әңгіме басталады: кім оқытылған, кім қорғаныш құралдарын алған, кім қауіпті көріп үндемеген, кім шеттеткен, кім жіберген. Бұл әңгімеде «жай мастердің тапсырмасын орындаған» жұмыскер жоғалып кетпейді. Кодекс оған өз міндеттерін жүктейді — әрі жарақат болмай тұрып пайдалануға болатын және пайдалану керек құқықтар береді.
Кодекстің 1-бабындағы екі сөзді қасыңызда ұстаған жөн, өйткені әрі қарай олар әр нормада кездеседі. Еңбек қауіпсіздігі — бұл зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсерін болғызбайтын іс-шаралар кешенімен қамтамасыз етілген жұмыскерлердің қорғалу жай-күйі. Еңбекті қорғау — еңбек қызметі процесінде жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі: құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық-техникалық, санитариялық-эпидемиологиялық, емдеу-профилактикалық, оңалту және өзге де іс-шаралар мен құралдар. Қысқаша: қауіпсіздік — бұл нәтиже («сізді фактор соқпайды»), еңбекті қорғау — осы нәтижені қамтамасыз етуге міндетті бүкіл жүйе.
Заң жұмыскерге неге кепілдік береді
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы құқықтар Кодекстің 181-бабында жинақталған. Бұл жұмыс беруші қалауымен беретін «қосымша бонустар» емес. Бұл еңбек қатынастары болғандықтан жұмыскердің құқығы бар нәрсе. Қатарында 22-бап — жұмыскердің жалпы негізгі құқықтары; оның бірнеше тармағы дәл осыны қайталайды және күшейтеді.
Жұмыскердің құқығы бар: 1) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптарға сәйкес жабдықталған жұмыс орнына; 2) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптарға, сондай-ақ еңбек, ұжымдық шарттарға сәйкес санитариялық-тұрмыстық үй-жайлармен, жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілуге; 3) аумақтық бөлімшеге өз жұмыс орнындағы еңбек жағдайларына және еңбекті қорғауға тексеру жүргізу туралы өтініш білдіруге; 4) еңбек жағдайларын, еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды жақсартуға байланысты мәселелерді тексеруге және қарауға өзі немесе өз өкілі арқылы қатысуға.
ҚР Еңбек кодексінің 181-бабы, 1-тармағы, 1)–4) тармақшалары
Алғашқы төрт тармақша — күн сайын кездесетін нәрсе туралы. Жұмыс орны талаптарға сай жабдықталуы тиіс, «қалай болса солай» емес. Санитариялық-тұрмыстық үй-жайлар (шешінетін бөлме, душ, дәретхана, тамақтанатын орын — ұйымның бейініне қарай) және қорғаныш құралдары — сіздің сатып алуыңыз емес. Каска жоқ, респиратор жоқ, қоршау жоқ — бұл сіздің байқамауыңыз емес, жұмыс беруші міндетінің орындалмауы. Еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның аумақтық бөлімшесіне жүгіну құқығы «кадр бөлімі рұқсат берді ме» дегенге тәуелді емес. Тексеруге қатысу — өзіңіз немесе жұмыскерлер өкілі арқылы: еңбек жағдайын жақсарту туралы сөз болғанда, жұмыс істейтін учаскеңіздің қарауынан сізді қуып шығуға міндетті емес.
181-баптың келесі төрт тармақшасы — көпшілік жанжалшыл болып көрінуден қорқып үнсіз қалатын жағдайлар туралы. Заң мұнда дәл тоқтаған адамның жағында.
Жұмыскердің құқығы бар: 5) жұмыс беруші жұмыскерді жеке және (немесе) ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етпеген жағдайда және денсаулығына немесе өміріне қатер төндіретін ахуал туындаған кезде бұл жөнінде тікелей басшысына немесе жұмыс берушіге жазбаша түрде хабарлай отырып, жұмысты орындаудан бас тартуға; 6) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен еңбек міндеттерін қауіпсіз орындау үшін қажетті білім алуға және кәсіптік даярлыққа; 7) жұмыс берушіден жұмыс орнының сипаты мен ұйымның аумағы, еңбек жағдайларының жай-күйі, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы, орын алған кәсіптік тәуекел туралы, сондай-ақ оны зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсерінен қорғау жөніндегі шаралар туралы анық ақпарат алуға; 8) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты ұйымның жұмысы тоқтатыла тұрған уақытта жалақысының сақталуына.
ҚР Еңбек кодексінің 181-бабы, 1-тармағы, 5)–8) тармақшалары
Қауіпті жұмыстан бас тарту — осы модульдің жеке сабағы, бірақ дәні осында. Бас тарту екі жағдайда заңды: сізді қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етпеді не денсаулыққа немесе өмірге қатер төндіретін ахуал туындады. Хабарлау — жазбаша, тікелей басшыға немесе жұмыс берушіге. «Мен істемеймін» деген ауызша сөз ізсіз қалса, кейін «ол өзі жұмыстан бас тартты» болып шығады. Хат, өтініш, журналдағы жазба, алу белгісі бар корпоративтік пошта арқылы қызметтік хат — дәл сол із.
Оқыту туралы тармақша — бұл сыпайылық емес. Жұмыс беруші сізді өзіңіз дайындалмаған станокқа қойып, «жүре-жүре үйренесің» дей алмайды. Ақпарат туралы тармақша — өз орныңызда қандай факторлар бар, қандай тәуекел, сізді немен қорғайтынын білуге құқығыңыз бар. «Сенің ісің емес, істе» — Кодекс бойынша жауап емес. Талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты тоқтатыла тұрған кезде жалақының сақталуы туралы тармақша сүйікті қысым тетігін жабады: «тоқтатамыз — ақшасыз отырасыңдар». Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келмегендіктен жұмыс тоқтатылса, жалақы сақталады.
22-бап жұмыскердің негізгі құқықтары деңгейінде осы суретті қайталайды және толықтырады. 1-тармақтың 3) тармақшасы — еңбек қауіпсіздігіне және еңбекті қорғауға құқық. 4) тармақша — еңбек жағдайлары мен еңбекті қорғаудың жай-күйі туралы толық және анық ақпарат алуға. 17) тармақша — талаптарға сәйкес жабдықталған жұмыс орнына. 18) тармақша — жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен және арнайы киіммен қамтамасыз етілуге. 19) тармақша денсаулыққа немесе өмірге қатер төнгенде тікелей басшыны немесе жұмыс беруші өкілін хабардар ете отырып жұмыстан бас тартуды тұжырымдайды. 20) тармақша — еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға және (немесе) аумақтық бөлімшеге тексеру жүргізу туралы өтініш білдіру, сондай-ақ тексеруге өкілдік етіп қатысу. 21) тармақша — жұмыс берушінің әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасау.
Заң жұмыскерден не талап етеді
Құқықтар міндеттерді жоймайды. 181-бап, 2-тармақ, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы жұмыскердің сегіз міндетін тізбелейді. Оларды «еңбекті қорғау қызметіне аударып» қоюға болмайды: қызмет жүйені ұйымдастырады, ал ауысымда нақты адам әрекет етеді.
Жұмыскер міндетті: 1) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нормалардың, қағидалардың және нұсқаулықтардың талаптарын сақтауға; 2) жұмыскерлердің әрбір өндірістік жарақаты және денсаулығының өзге де зақымдануы, кәсіптік аурудың (уланудың) белгілері туралы, сондай-ақ адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін ахуал туралы жұмыс берушіге немесе жұмысты ұйымдастырушыға дереу хабарлауға.
ҚР Еңбек кодексінің 181-бабы, 2-тармағы, 1)–2) тармақшалары
Бірінші міндет — ең кең және жұмыскерге қойылатын наразылықтың ең жиі себебі. Сіздің кәсібіңіз бойынша еңбекті қорғау нұсқаулығы, қауіпсіздік бөлігіндегі ішкі тәртіп қағидалары, технологиялық карта, жабдықтағы белгілер — бұл «құсбелгі үшін» емес. Журналдағы қолтаңба құжатпен таныстырғанын білдіреді. Әрі қарай оны сақтау керек. «Бәрі солай істейді» және «мастер болады деді» нұсқаулықты жоймайды. Мастер нұсқаулыққа тікелей қайшы команда берсе — дәл сол кезде бас тарту құқығы мен қатер туралы хабарлау міндеті іске қосылады, заңсыз нұсқауды үндемей орындау міндеті емес.
Екінші міндет — сигналдың жылдамдығы мен толықтығы туралы. «Дереу» — «ауысым соңында» емес және «өзі өтіп кетсе» емес. Өз жарақатыңыз, көрген бөтеннің жарақаты, улану белгілері, әлі ешкімді жарақаттамаған, бірақ қазірдің өзінде қатер төндіретін ахуал туралы хабарлау керек. Бүгінгі жасырын микрожарақат — ертеңгі ауыр оқиға және комиссияның сұрағы: неге орында сигнал болмады. Жұмыс беруші өзіне хабарланбаған нәрсені тергеп-тексере алмайды. Мұндағы үндемеу — әріптеске адалдық емес, өз міндетіңізді бұзу.
Жұмыскер міндетті: 3) денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган айқындаған тәртіппен міндетті алдын ала және мерзімдік медициналық қарап-тексерулерден, сондай-ақ ауысым алдындағы және өзге де медициналық куәландырудан өтуге; 4) жұмыс берушінің талабы бойынша жұмыс берушінің актісінде көзделген жағдайларда, сондай-ақ басқа жұмысқа ауысқан кезде профилактикалық медициналық қарап тексеруден өтуге; 5) мүгедектіктің белгіленгені немесе денсаулық жағдайының еңбек міндеттерін жалғастыруға кедергі келтіретіндей өзге де нашарлауы туралы жұмыс берушіге хабарлауға.
ҚР Еңбек кодексінің 181-бабы, 2-тармағы, 3)–5) тармақшалары
Медициналық қарап-тексеру — асханаға өтуге арналған формалдылық емес. Алдын ала — тиісті факторлары бар жұмысқа жіберілгенге дейін. Мерзімдік — жұмыс барысында. Ауысым алдындағы — қаупі жоғары, машиналармен және механизмдермен байланысты кәсіптер үшін: мұндай кәсіптердің тізімін денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган айқындайды (185-бап Кодексі). Міндетті қарап-тексеруден бас тарту — жұмыстан шеттетуге негіз. 5) тармақшасын жиі ұялады: «неге нашарлағанымды айтамын — жұмыстан шығарады». Кодекс хабарлауды дәл сондықтан талап етеді: жасырын қарсы көрсеткіш сізді де, қасыңызда істейтіндерді де соғады. Бұл өзіңе жала жабу емес, әлі қауіпсіз орындай алатын жұмысқа жіберілуіңізді қорғайтын міндет.
Жұмыскер міндетті: 6) жұмыс беруші беретін жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарын мүлтіксіз қолдануға және оларды мақсат бойынша пайдалануға; 7) мемлекеттік еңбек инспекторының, еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспектордың, ішкі бақылау мамандарының талаптарын және медициналық мекемелер ұсынған емдік және сауықтыру іс-шараларын орындауға; 8) жұмыс беруші айқындаған және Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша оқытудан, нұсқау алудан және білімдерін тексеруден өтуге.
ҚР Еңбек кодексінің 181-бабы, 2-тармағы, 6)–8) тармақшалары
Заң кіреберістегі «шегедегі» касканы міндетті орындамау деп есептейді. Қорғаныш құралдарын алу ғана емес, мақсаты бойынша қолдану: респиратор — бетте, иекте емес; көзілдірік — көзде, каскада емес; белдік — бекітілген. Ұжымдық қорғаныш (қоршау, бұғаттау, желдету) — да сәндік емес: қаптаманы «бес минутқа» алу — каскасыз жұмыс істеумен бірдей бұзушылық. Инспектор мен еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспектордың талаптары ауысымға ыңғайсыз болса да орындалады. Оқыту мен білімді тексеру — жеке сабақ; мұнда есте ұстау жеткілікті: бұл жұмыскердің міндеті, «үлгерсем» деген опция емес.
22-бап, 2-тармақ, сол ауысымға қойылатын міндеттерді қосады. 3) тармақша — жұмыс орнында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі, өнеркәсіптік қауіпсіздік, киберқауіпсіздік және өндірістік санитария жөніндегі талаптарды сақтау. 5) тармақша — адамдардың өмірі мен денсаулығына, жұмыс беруші мен жұмыскерлер мүлкінің сақталуына қауіп төндіретін ахуал туындағаны, сондай-ақ бос тұрып қалу туындағаны туралы жұмыс берушіге хабарлау. Яғни қауіп туралы сигнал — тек 181-бап емес, бұл тағы жалпы еңбек міндеті.
Бұл практикада қалай көрінеді
| Жағдай | Заң не талап етеді | Жиі кездесетін қате |
|---|---|---|
| Мастер көзілдіріксіз «тез бұрап қоюды» өтінеді | Нұсқаулықты сақтау; қатер төнгенде — жазбаша бас тарту (181-б.) | «Бір секундқа» істеп, кейін «мені мәжбүрледі» деу |
| Әріптес кесіліп қалды, айтпауды өтінеді | Жұмыс берушіге немесе жұмысты ұйымдастырушыға дереу хабарлау | Таңып, ұмыту: «өзі кінәлі, неге көтереміз» |
| Кіреберісте сіздің өлшеміңіздегі каска жоқ | ЖҚҚ-мен қамтамасыз етілу құқығы; ЖҚҚсыз жұмыстан жазбаша хабарлай отырып бас тарту | Бөтеннің каскасын «уақытша» алу немесе каскасыз жүру |
| Ауысым алдындағы медициналық куәландыруды «бүгін өткізбейміз, қарбалас» | Кәсібіңіз үшін міндетті болса — өту міндеті | Станокқа тезірек тұрасыз деп қуану |
| Сізді кәсіп бойынша нұсқаулықпен таныстырмаған | Даярлыққа және ақпаратқа құқық; жұмыс берушінің оқыту міндеті | Журналға оқымай, «кері датамен» қол қою |
Жаңа жердегі бірінші аптаға арналған тексеру парағы
Сізді кіріспе нұсқамадан және жұмыс орнындағы бастапқы нұсқамадан өткізген — сіздің қолтаңбаңыз бен нұсқама берушінің қолтаңбасы бар жазба бар.
Сізге жұмысыңыз бойынша қорғаныш құралдары берілген және оларды қалай қолдану керектігі түсіндірілген. Олар сіздің өлшеміңізде және ақаусыз.
Кәсібіңіз бойынша еңбекті қорғау нұсқаулығы қайда екенін білесіз, және оны сізге көрсеткен, тек қол қойғызып қоймаған.
Жарақат, иіс, ұшқын, ашық люк, бұғаттаудың істемеуі туралы кімге дереу хабарлау керектігін білесіз.
Жұмысыңызға медициналық қарап-тексеру немесе ауысым алдындағы куәландыру керек болса — өттіңіз, жіберілім бар.
Сізді жұмыс беруші белгілеген, бірақ бір айдан кешіктірмейтін мерзімде оқыту мен білімді тексеруден өткізбейінше дербес жұмысқа қоймаған.
Жұмыскердің жиі кездесетін қателері
«Қол қойдым — демек, білемін».
Журналдағы қолтаңба таныстыру немесе нұсқама фактісін тіркейді. Ол станокты тоқтата білуді алмастырмайды және сізді таныстырған нәрсені кейін бұзсаңыз қорғамайды.
«Қауіп — еңбекті қорғау қызметінің ісі».
Қызмет жүйені ұйымдастырады. Ауысымда нұсқаулықтарды сақтау және дереу хабарлау міндеті — сіздікі. Кодекс жұмыскерді инспектор етпейді, бірақ жолаушы да етпейді.
«Жұмыстан бас тарту — сол күні жұмыстан шығару».
181-баптың 1-тармағының 5) тармақшасы бойынша заңды бас тарту — бұл құқық, жұмысқа себепсіз шықпау емес. Сізді қорғанышпен қамтамасыз етпеген немесе жұмыс өмірге қатер төндіретін жағдайдағы «бас тартқаны үшін» жұмыстан шығару — бұл енді жұмыскердің негізі бар дау. Бас тартуды қалай ресімдеу — төртінші сабақта.
«Ұсақ-түйек есептелмейді».
Кодекс әрбір өндірістік жарақат және қатер төндіретін өзге ахуал туралы айтады. «Айтуға жеткілікті түрде елеулі» деген шекті заң белгілемеген. Күмәніңіз болса — хабарлаңыз.
Келесі сабақ алдында қысқаша
Кодекстің 181-бабы бойынша жұмыскердің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласында сегіз құқығы және сегіз міндеті бар. Құқықтар өздігінен жұмыс істемейді: оларды пайдаланады — жазбаша, уақтылы, мекенжайы бойынша. Міндеттер «учаскеде солай қабылданған» болса да жойылмайды. Келесі сабақ — айна: бұл жұпта жұмыс беруші нені қамтамасыз етуге міндетті, және неге «каскаға ақша жоқ» заң бойынша жауап емес.
- Егер мен нұсқаулықты сақтаймын, ал әріптес сақтамайды — мен оны тоқтатуға міндеттімін бе?
Кодекс талаптарды өзіңіз сақтауға және адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін ахуал туралы дереу хабарлауға тікелей міндеттейді. Бұл қасыңыздағы бөтеннің бұзушылығы туғызатын ахуалды да қамтиды. Біреудің бастығы болуға міндетті емессіз, бірақ жұмысты ұйымдастырушыға немесе жұмыс берушіге сигнал беруге міндеттісіз. Көрініп тұрған қатер кезіндегі үндемеу — бұл енді сіздің 181-баптың 2-тармағын бұзуыңыз.
- Маған айтты: құқық тек кәсіподақтағыларда бар. Солай ма?
Жоқ. 181-бап жұмыскер туралы айтады. Аумақтық бөлімшеге жүгіну және тексеруге өзі немесе өкіл арқылы қатысу құқығы кәсіподаққа мүшелікке тәуелді етілмеген. Жұмыскерлер өкілі — егер ол бар болса — ұстанымды күшейтеді, бірақ құқықтың өзінің шарты емес.
- Әріптестің еркіне қарсы оның жарақаты туралы хабарлағаным үшін мені жазалауы мүмкін бе?
Өндірістік жарақат туралы хабарлау — 181-баптың 2-тармағының 2) тармақшасы бойынша сіздің міндетіңіз. Осы міндетті орындағаны үшін жазалауға болмайды: бұл Кодексті сақтағаны үшін жаза болар еді. Әріптестің өтінішімен жарақатты жасыру — міне, сол бұзушылық.