Жұмыскер жұмысты орындайды. Жұмыс беруші осы жұмысты тірі әрі сау орындауға болатын жағдай жасайды. Бұл мораль да емес, «корпоративтік мәдениет» те емес — бұл 23, 180, 182 және 185-баптарда ҚР Еңбек кодексінде жазылған міндеттер. Бұл сабақ нақты не сізге қамтамасыз етуге міндетті екенін талдайды, заңды талапты «бізде бұлай қабылданбаған» деген сылтаудан ажырата алуыңыз үшін.
Қауіпсіздікке кім төлейді
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі іс-шараларды қаржыландыру жұмыс берушінің қаражаты және Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған басқа да қаржыландыру көздері есебінен жүзеге асырылады. Жұмыскерлер бұл мақсаттарға арналған шығыстарды көтермейді. Қаражат көлемі жұмыс берушінің актісінде немесе ұжымдық шартта айқындалады.
ҚР Еңбек кодексінің 180-бабы, 3-тармағы
«Жұмыскерлер бұл мақсаттарға арналған шығыстарды көтермейді» деген сөйлем сұр схемалардың тұтас тобын жабады. Каска, көзілдірік, респиратор, арнайы киім мен аяқ киім, жуу құралдары, медициналық қобдиша, зиянды жағдайдағы сүт немесе бірдей өнімдер, оқыту, медициналық қарап-тексеру, жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру — бұл «ақша жинаңдар» емес, «өзің ал, кейін өтемақы береміз, қалса» емес, сізге тозған күйде берілген «жыртық күрте үшін» жалақыдан ұстап қалу да емес. Егер жұмыс беруші өз қорғаныс құралдарыңызды әкелуді немесе курсты өз қалтаңыздан төлеуді талап етсе — бұл енді учаскенің әдеті емес, 180-баптың 3-тармағын бұзу туралы әңгіме.
Жұмыс беруші не істеуге міндетті: міндеттер картасы
182-бап, 2-тармақ — жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы міндеттерінің негізгі тізімі. Бұл өзіне қолайлысын таңдайтын мәзір емес. Төменде — сол тізім, баптың мәтініндегідей емес, жұмыскерге ауысымда кездесетіндей етіп жайылған.
Тәуекелді бағалау және оны алып тастау, плакат ілу емес
182-баптың 2-тармағының 1) тармақшасы: жұмыс беруші кәсіптік тәуекелге бағалау жүргізуге және профилактика жүргізу, өндірістік жабдықтар мен технологиялық процестерді неғұрлым қауіпсіз түрлеріне ауыстыру арқылы оны барынша азайту және болғызбау жөнінде шаралар қолдануға міндетті. «Қауіпсіз жұмыс істе» плакаты процесті ауыстырудың орнын баспайды. Егер учаскеде жылдар бойы бір операцияда жарақаттана берсе, заң жаңа нұсқаманы емес, операцияның немесе жабдықтың өзін өзгертуді талап етеді. Сіз үшін бұл: өз орныңыздағы тәуекел туралы анық ақпаратқа құқығыңыз бар (181-баптың 1-тармағы, 7) тармақшасы) және «тарихи осылай қалыптасқанды» жауап деп есептеуге міндетті емессіз.
Дәл осы ойды 23-бап, 2-тармақ, 19) тармақша қайталайды: жұмыс орындарында және технологиялық процестерде кәсіптік тәуекелдерді болғызбау жөнінде шаралар қолдануға, өндірістік және ғылыми-техникалық прогресті ескере отырып профилактикалық жұмыстар жүргізуге. Және сол баптың 18) тармақшасы: жұмыскерге зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайлары мен кәсіптік аурудың болу мүмкіндігі туралы ескертуге. Сізді ескертуге міндетті. «Иісінен өзің ұғуға тиіс едің» — бұл міндеттің орындалуы емес.
Оқыту, нұсқама беру, білімді тексеру — өз қаражаты есебінен
182-баптың 2-тармағының 2) тармақшасы: жұмыскерлерге еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқытуды, нұсқау беруді, білімдерін тексеруді өткізуге, сондай-ақ өндірістік процесс пен жұмыстарды қауіпсіз жүргізу жөніндегі құжаттармен қамтамасыз етуге меншікті қаражаты есебінен. Құжаттар — бұл нұсқаулықтар, технологиялық карталар, схемалар, журналдар: сізге ауызша «сақ бол» емес, неге сүйенетініңізді беруге тиіс. Сол норманың 3) тармақшасы — басшылар мен еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты адамдар туралы: оларды кадрлардың біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ұйымдарда үш жылда бір реттен сиретпей мерзімді оқытады. Бұл сіздің емес мерзіміңіз. Сіздің мерзіміңіз — № 1019 Қағидаларда және үшінші сабақта. Осы екі мерзімді шатастыру — жиі қате: «маған айтты, БиОТ үш жылда бір рет» жауаптыларға қатысты, қатардағы жұмыскерге емес.
Санитария, киім, қорғаныс, қобдиша, сүт
жұмыскерлерге қажетті санитариялық-гигиеналық жағдайлар жасауға, еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нормаларға сәйкес жұмыскерлердің арнайы киімі мен аяқкиімін беруді және жөндеуді, оларды профилактикалық өңдеу, жуу және дезинфекциялау құралдарымен, медициналық қобдишамен, сүтпен немесе бірдей тамақ өнімдерімен және (немесе) диеталық емдік және диеталық профилактикалық тамақ өнімдерімен, жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен жабдықтауды қамтамасыз етуге
ҚР Еңбек кодексінің 182-бабы, 2-тармағы, 4) тармақшасы
Бұл ең «тұрмыстық» әрі ең жиі бұзылатын тармақтардың бірі. Жөндеусіз беру — міндеттің жартысы. Жыртық күрте, жарылған көзілдірік, сүзгісіз респиратор қамтамасыз ету болып есептелмейді. Беру нормаларын еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді; жұмыс беруші оларды «қоймада бар бойынша» ойдан шығармайды. Сүт пен емдік-профилактикалық тамақтану — аспаздың сыйақысы емес, тиісті еңбек жағдайындағы норма. Медициналық қобдиша — учаскеде, қолжетімді жерде, ішіндегісінің мерзімі өтпеген, «кабинетте, кілт кетіп қалған табельшіде» емес.
Ауыр заттарды тасуға кімді қоюға болмайды
182-баптың 2-тармағының 6) тармақшасы: он сегіз жасқа толмаған жұмыскерлердің өздері үшін белгіленген шекті нормалардан асатын ауыр заттарды тасуына және қозғалтуына жол бермеуге. 7) тармақша: әйелдердің өздері үшін белгіленген шекті нормалардан асатын ауыр заттарды қолымен көтеруіне және жылжытуына жол бермеуге. Бұл жұмысты ұйымдастыру жөніндегі жұмыс берушінің міндеті, «жеке төзімділік» емес. «Жассың, көтересің» және «бізде әйелдер де тиейді» — тікелей бұзушылық, жұмыскердің өзі келіссе де. Келісім шекті норманы жоймайды.
Жарақатты есепке алу, тергеп-тексеру, инспектор, аттестаттау
8) тармақша: еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалар мен кәсіптік ауруларды тіркеуді, есепке алуды және талдауды жүзеге асыруға. 10) тармақша: мұндай оқиғаларды заңнамада белгіленген тәртіппен тергеп-тексеруді қамтамасыз етуге. Сіз үшін бұл: жарақат туралы сигналыңыз есепке алу мен тергеп-тексеруге айналуға тиіс, «қағазсыз жасайық, еңбекке жарамсыздық парағын тұрмыстық деп жабамыз» деген әңгімеге емес. Оқиғаны жасыру сізге де соғады (сақтандыру төлемі мен дұрыс рұқсат болмайды), сізден кейін сол орынға келетіндерге де.
9) тармақша: еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға және аумақтық бөлімшеге, жұмыскерлердің өкілдеріне олардың жазбаша сұрау салуы бойынша еңбек жағдайлары, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жай-күйінің мониторингі үшін қажетті ақпаратты тоқсанына бір рет беруге. 11) тармақша: мемлекеттік еңбек инспекторларының нұсқамалары мен қорытындыларын орындауға. Инспектор нұсқамасы — «уақыт болса, ұсыным» емес. Жұмыс беруші оны орындауға міндетті. Жұмыскер үшін бұл тұтқа: инспектор сіздің учаскеңіз туралы жазып қойса, «біз әрқашан осылай жұмыс істедік» енді дәлел емес.
12) тармақша: жұмыскерлер өкілдерінің қатысуымен өндірістік объектілерді еңбек жағдайлары бойынша мерзімдік, бес жылда бір реттен сиретпей аттестаттауды өткізуге. Аттестаттау — жұмыскердің емтиханы емес. Бұл объектіні бағалау. Оның нәтижелері — дәл сол жұмыс орны туралы анық ақпарат, оған сіздің құқығыңыз бар.
Сақтандыру, апат, нұсқаулықтар, медициналық қарап-тексерулер, басқару жүйесі
182-баптың 2-тармағының 14) тармақшасы: жұмыскерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде жазатайым оқиғалардан сақтандыруға және шарт жасасу туралы мәліметті еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға жіберуге. Дәл солай — 23-бап, 2-тармақ, 15) тармақша. Бұл «қаласаңыз» деген ерікті полис емес. Жұмыскерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру — жұмыс берушінің жеке міндеті. 182-баптың 15) тармақшасы: апаттық жағдайдың дамуын және жарақаттаушы факторлардың басқа адамдарға әсер етуін болғызбау жөнінде шұғыл шаралар қолдануға. Апат болып қойғанда жұмыс берушінің «дүйсенбіні күтуге» құқығы жоқ.
16) тармақша: еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген тәртіппен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықтарды әзірлеуді, бекітуді және қайта қарауды жүзеге асыруға. «2014» жылғы және енді жоқ жабдығы бар нұсқаулық — қайта қарау жасалмайтынының белгісі. 17) тармақша: келісімде, ұжымдық шартта, заңнамада көзделген жағдайларда, сондай-ақ еңбек жағдайлары өзгеретін басқа жұмысқа ауыстырған кезде не кәсіптік ауру белгілері пайда болған кезде жұмыскерлерді міндетті, мерзімдік (еңбек қызметі ішінде) медициналық қарап-тексеруден және ауысым алдындағы медициналық куәландырудан өз қаражаты есебінен өткізуге. 185-бап нақтылайды: ауыр жұмыстардағы және зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыскерлердің мерзімдік қарап-тексеруін жұмыс беруші өз қаражаты есебінен ұйымдастырады; қаупі жоғары жұмыстарда, машиналармен және механизмдермен байланысты жұмыстардағы жұмыскерлер ауысым алдындағы куәландырудан өтуге тиіс.
18) тармақша: еңбекті қорғауды басқару жүйесін ендіруге және оның жұмыс істеуін бақылауды жүзеге асыруға. 19) тармақша: пайдаланудағы барлық негізгі қорларды — ғимараттарды, құрылыстарды, машиналарды, жабдықты, көлікті және өзге де еңбек құралдарын — қолданыстағы нормалар мен қағидаларға сәйкес келтіруге. «Ескі цех, не күтесіз» заң қауіпті қорды жұмыста қалдыруға себеп деп қабылдамайды.
23-баптан өз көзіңізбен көретін тағы бірнеше міндет
182-баптан бөлек, 23-бап 2-тармақта оларсыз ауысымда еңбекті қорғау болмайтын жұмыс берушінің міндеттерін ұстайды.
9) тармақша — жұмыскерлерге еңбек заңнамасына, еңбек және ұжымдық шарттарға сәйкес еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге.
10) тармақша — еңбек міндеттерін орындау үшін қажетті жабдықпен, құралдармен, техникалық құжаттамамен және өзге де құралдармен меншікті қаражаты есебінен қамтамасыз етуге.
12) тармақша — мемлекеттік еңбек инспекторларының нұсқамаларын орындауға.
13) тармақша — жұмыстың жалғастырылуы жұмыскердің және өзге адамдардың өміріне, денсаулығына қатер төндірсе, жұмысты тоқтата тұруға.
14) тармақша — жұмыскерлерді міндетті әлеуметтік сақтандыруды жүзеге асыруға.
21) тармақша — жұмыскердің еңбек міндеттерін атқаруы кезінде оның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды Кодекске және өзге заңдарға сәйкес өтеуге.
22) тармақша — еңбек жөніндегі уәкілетті органның және аумақтық бөлімшенің лауазымды адамдарын, жұмыскерлердің өкілдерін, еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторларды тексерулерге және жазатайым оқиғалар мен кәсіптік ауруларды тергеп-тексеруге кедергісіз жіберуге.
Жұмыс беруші сізден нені талап етуге құқылы — және нені құқылы емес
Жұмыс берушінің де осы салада құқықтары бар, заңды талапты өз бетінше әрекеттен шатастырмау үшін оларды білген жөн. 182-бап, 1-тармақ: жұмыс беруші қауіпсіз жағдайға жәрдемдескені үшін ынталандыруға; талаптарды бұзатын жұмыскерлерді Кодексте белгіленген тәртіппен жұмыстан шеттетуге және тәртіптік жауаптылыққа тартуға; жұмыстарды қауіпсіз жүргізу жөніндегі талаптарды мүлтіксіз сақтауды талап етуге; заңнамада немесе жұмыс берушінің актісінде көзделген жағдайларда профилактикалық медициналық қарап-тексеруге өз қаражаты есебінен жіберуге құқылы.
Негізгі ескертпе — Кодексте белгіленген тәртіппен. Шеттетуге болады, бірақ айқайлап «кет» емес: 48-бап жұмыс берушінің актісін талап етеді және нақты негіздерді атайды. Тәртіптік жаза — тек 64-баптың жабық тізімінен және тек 65-бап бойынша түсініктеме талап етілгеннен кейін. «Каска үшін жалақыдан айыппұл» тәртіптік шара ретінде Кодексте көзделмеген. Кодексте және өзге заңдарда көзделмеген жазаларды қолдануға жол берілмейді (64-бап, 2-тармақ).
| Көруге тиіссіз | Көрмеуге тиіссіз | Қай норма |
|---|---|---|
| Берілген және жөнделетін ЖҚҚ, өз өлшеміңіздегі арнайы киім | «Өзің ал, чекті әкелесің» | 180-б. 3-т., 182-б. 2-т. 4) тармақшасы |
| Нұсқама, оқыту, білім тексерілгеннен кейінгі рұқсат | Оқытусыз «станоктың жанында тұрасың, үйренесің» | 182-б. 2-т. 2) тармақшасы |
| Міндетті болса, жұмыс беруші қаражаты есебінен медициналық қарап-тексеру | Клиникаға сіздің қаражатыңыз есебінен жолдама | 182-б. 2-т. 17) тармақшасы, 185-б. |
| Өмірге қатер төнгенде учаскені тоқтата тұру | «Жұмыс істейміз, кейін анықтаймыз, тапсырыс күйіп тұр» | 23-б. 2-т. 13) тармақшасы |
| Жарақатты тергеп-тексеру, «тұрмыстық деп жабамыз» емес | Түсініктеме жазбауға көндіру | 182-б. 2-т. 8), 10) тармақшалары |
| Инспектор мен жұмыскерлер өкілін жіберу | «Инспекторларға болмайды, коммерциялық құпия» | 23-б. 2-т. 22) тармақшасы |
Жағдайларды талдау
Жағдай. Қоймада респиратор сүзгілері таусылды. Шебер: «жұмаға дейін шыдаңдар, сүзгісіз де болады».
Болмайды. Қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету — жұмыс берушінің міндеті (182-баптың 2-тармағы, 4) тармақшасы). Мақсаты бойынша қолдану — сіздің міндетіңіз (181-баптың 2-тармағы, 6) тармақшасы), ал «мақсаты бойынша» сүзгімен деген сөз. Қорғаныс құралынсыз жұмыс — сіздің заңды бас тартуыңызға да (181-баптың 1-тармағы, 5) тармақшасы), қорғаныс берілген де оны пайдаланбасаңыз шеттетуге де негіз (48-бап). Мұнда қорғаныс жарамды күйде берілмеген. Басшыға жазбаша хабарлама: сүзгі жоқ, оларсыз жұмысты орындамаймын.
Жағдай. Сізді басқа химикаттар бар басқа учаскеге ауыстырады. Медициналық қарап-тексеру «кейін, комиссия болғанда».
182-баптың 2-тармағы, 17) тармақша еңбек жағдайлары өзгеретін басқа жұмысқа ауыстыруды жұмыс беруші медициналық қарап-тексеруді өз қаражаты есебінен өткізетін жағдайлардың қатарында тікелей атайды. «Кейін» — тәртіп емес. Міндетті қарап-тексеруден өткенге дейін жаңа жұмысқа рұқсат — енді 48-баптың мәселесі: міндетті медициналық қарап-тексеруден өтпегенді шеттетуге міндетті.
Жағдай. Жеңіл жарақаттан кейін үйде кесілді деп жазуды өтінеді, «фирманы мазаламасын».
Тіркеу, есепке алу, талдау және тергеп-тексеру — жұмыс берушінің міндеттері. Оқиғаны жасыру сізді сақтандыру өтемінен айырады және қауіпті орынды талдаусыз қалдырады. Сіздің міндетіңіз — жарақат туралы дереу хабарлау. Оны «тұрмыстыққа» қайта жазу — адалдық емес, жасыруға қатысу.
Тексеру парағы: жұмыс беруші сіздің бірінші өз бетіңізше ауысымыңызға дейін не істеп қоюға тиіс еді
Еңбек шарты жасалған, сізді жұмысыңызға қатысты актілермен таныстырған.
Кіріспе және бастапқы нұсқамалар өткізілген, жазба бар.
Ақаусыз ЖҚҚ мен арнайы киім берілген, қолданылуы түсіндірілген.
Сіздің кәсібіңіз бойынша еңбекті қорғау нұсқаулығы көрсетілген.
Егер жұмыс зиянды немесе қауіпті факторлармен болса — сізді осы туралы және кәсіптік ауру тәуекелі туралы ескерткен.
Егер медициналық қарап-тексеру немесе ауысым алдындағы куәландыру керек болса — ол өткен, рұқсат бар.
Жарақат пен қатер туралы кімге хабарлайтыныңыз түсінікті арна: «кеңседегі біреуге» емес, нақты жұмысты ұйымдастырушыға.
- Жұмыс беруші дейді: ЖҚҚ-ны сынақ мерзімі өткеннен кейін береміз. Бола ма?
Жоқ. Қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету міндеті сынақ мерзімінің өтуіне байланбаған. 182-баптың 2-тармағы, 4) тармақша жұмыскерлер туралы айтады, «сынақтан кейінгі жұмыскерлер» туралы емес. Қорғаныссыз жұмысқа рұқсат — бұзушылықпен жұмысқа рұқсат. Сынақ мерзімі біліктілікті тексереді, арзанырақ жарақаттану құқығын емес.
- Бір айдан кейін жұмыстан шықсам, арнайы киімнің құнын ұстап қала ала ма?
Жұмыскерлер еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау іс-шараларына шығыс көтермейді (180-баптың 3-тармағы). Арнайы киім беру — осы міндеттің бір бөлігі. Жұмыстан шыққанда есепте тұрған мүлікті қайтару тәртібі — материалдық жауапкершілік туралы бөлек әңгіме, ол ЖҚҚ беруді сатып алуға айналдырмайды. «Бергені үшін» ұстап қалу рұқсат ақысы ретінде заңда көзделмеген. Егер сізден дәл қорғаныспен қамтамасыз еткені үшін ақша алмақ болса — бұл Кодекстің жұмыс берушіге жатқызған мақсаттарына жұмыскердің шығысы.
- Учаскеде еңбекті қорғау қызметі жоқ. Демек, міндеттер де жоқ па?
Жоқ. 182-баптың міндеттері жұмыс берушіде, «қызмет бар болса, сонда» емес. Өндірістік ұйымдарда еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің (маманының) болмауы — Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 93-бабы бойынша жеке әкімшілік бұзушылық, айыппұл лауазымды адамдар мен кәсіпкерлік субъектісіне салынады, жұмыскерге емес. Сіз үшін сурет қарапайым: тақтайшасы бар кабинет болмаса да, жұмыс берушінің міндеттері ешқайда кеткен жоқ.